Adhyaya 10
Brahmā’s Secondary Creation, Kāla (Eternal Time), and the Taxonomy of Species
વિદુર મૈત્રેયને પૂછે છે કે ભગવાન પ્રત્યક્ષ દૃષ્ટિથી અંતર્ધાન થયા પછી બ્રહ્માએ દેહધારી પ્રજાઓ કેવી રીતે સર્જી; પોતાના બધા સંશયોનું પૂર્ણ નિવારણ માંગે છે. મૈત્રેય બ્રહ્માના દીર્ઘ તપ અને ભક્તિનું વર્ણન કરે છે, જેના કારણે તેમનું જ્ઞાન પરિપક્વ અને કાર્યક્ષમ બને છે. પ્રચંડ પવનથી બ્રહ્માંડના જળ અને કમળ અશાંત થતાં, સાક્ષાત્કારજ્ઞાનથી સમર્થ બ્રહ્મા તેને સ્થિર કરી વિશ્વકમળને ત્રણ લોક અને પછી ચૌદ લોકવિભાગોમાં ગોઠવે છે તથા વિવિધ જીવો માટે નિવાસસ્થાનો સ્થાપે છે. ત્યારબાદ વિદુર ‘કાળ’—ભગવાનનું નિરાકાર, અવ્યક્ત સ્વરૂપ, જે ગુણોની પરસ્પર ક્રિયાને પ્રેરિત કરી સર્જન-સ્થિતિ-પ્રલયને નિયમિત કરે છે—વિશે પૂછે છે. મૈત્રેય મહત્તત્ત્વ, અહંકાર, ઇન્દ્રિયો, ભૂતો, શક્તિઓ, અધિદેવતાઓ વગેરે સહિત નવ સર્ગોનું નિરૂપણ કરીને બ્રહ્માની વૈકૃત સૃષ્ટિ—સ્થાવર, તિર્યક્-યોનિ, મનુષ્યો અને દેવગણ તથા સંબંધિત જીવોની અષ્ટવિધ શ્રેણીઓ—વિસ્તારે કહે છે. અધ્યાયના અંતે મનુઓ, ખાસ કરીને મનુપુત્રોના વંશાવળ તરફ સંકેત કરીને આગળના અધ્યાયોમાં બ્રહ્માંડવિચારને ઇતિહાસપ્રવાહ સાથે જોડે છે.
Shlokas
Verse 1
विदुर उवाच अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामह: । प्रजा: ससर्ज कतिधा दैहिकीर्मानसीर्विभु: ॥ १ ॥
વિદુરે કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ભગવાન અંતર્ધાન થયા પછી, લોકપિતામહ બ્રહ્માએ પોતાના દેહ અને મનમાંથી જીવોના દેહ કેટલા પ્રકારથી સર્જ્યા? કૃપા કરીને કહો.
Verse 2
ये च मे भगवन् पृष्टास्त्वय्यर्था बहुवित्तम । तान् वदस्वानुपूर्व्येण छिन्धि न: सर्वसंशयान् ॥ २ ॥
હે ભગવન, હે બહુવિદ્વાન! મેં આપને જે જે અર્થ પૂછ્યા છે તે આરંભથી અંત સુધી ક્રમવાર કહો અને અમારા સર્વ સંશયો દૂર કરો।
Verse 3
सूत उवाच एवं सञ्चोदितस्तेन क्षत्त्रा कौषारविर्मुनि: । प्रीत: प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थानथ भार्गव ॥ ३ ॥
સૂતજી બોલ્યા: હે ભાર્ગવ! વિદુર ક્ષત્ર દ્વારા આ રીતે પ્રેરિત થતાં કૌષારવિ મુનિ મૈત્રેય અત્યંત પ્રસન્ન થયા. પ્રશ્નો તેમના હૃદયમાં સ્થિત હતા, તેથી તેમણે એક પછી એક ઉત્તર આપવાનું શરૂ કર્યું।
Verse 4
मैत्रेय उवाच विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तप: । आत्मन्यात्मानमावेश्य यथाह भगवानज: ॥ ४ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા: હે વિદુર! વિરિંચ (બ્રહ્મા)એ પણ ભગવાન અજ (અજન્મા)એ જેમ કહ્યું તેમ, આત્મામાં આત્માને સ્થિર કરીને સો દિવ્ય વર્ષ તપ કર્યું અને પ્રભુની ભક્તિસેવામાં લીન થયો।
Verse 5
तद्विलोक्याब्जसम्भूतो वायुना यदधिष्ठित: । पद्ममम्भश्च तत्कालकृतवीर्येण कम्पितम् ॥ ५ ॥
ત્યારબાદ અબજસમ્ભૂત (બ્રહ્મા)એ જોયું કે જે કમળ પર તેઓ બેઠા હતા અને જે જળ પર તે કમળ ઉગ્યું હતું—બન્ને જ તે સમયે ઊઠેલા પ્રચંડ પવનના વેગથી કંપી રહ્યા હતા।
Verse 6
तपसा ह्येधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया । विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा ॥ ६ ॥
તપથી તેજસ્વી અને આત્મસંસ્થ વિદ્યાથી પરિપક્વ થતાં બ્રહ્માનું વિજ્ઞાનબળ વધ્યું; ત્યારે તેમણે જળ સાથે તે વાયુને પણ સંપૂર્ણપણે પી લીધી (શાંત કરી દીધી)।
Verse 7
तद्विलोक्य वियद्व्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम् । अनेन लोकान् प्राग्लीनान् कल्पितास्मीत्यचिन्तयत् ॥ ७ ॥
પછી તેમણે જોયું કે જે કમળ પર તેઓ અધિષ્ઠિત હતા તે સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપી ગયું છે; અને તેમણે વિચાર્યું—આ જ કમળમાં પૂર્વે લીન થયેલા લોકોને હું ફરી કલ્પીને સર્જીશ।
Verse 8
पद्मकोशं तदाविश्य भगवत्कर्मचोदित: । एकं व्यभाङ्क्षीदुरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा ॥ ८ ॥
ભગવત્કર્મથી પ્રેરિત થઈ બ્રહ્માજી કમળના કોષમાં પ્રવેશ્યા; તે કમળ સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં ફેલાતાં તેમણે તેને પહેલા ત્રણ વિભાગોમાં અને પછી ચૌદ વિભાગોમાં વહેંચ્યું।
Verse 9
एतावाञ्जीवलोकस्य संस्थाभेद: समाहृत: । धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाक: परमेष्ठ्यसौ ॥ ९ ॥
જીવલોકની વ્યવસ્થાના આ ભેદો એટલાં જ સંક્ષેપમાં કહ્યા. કારણરહિત ભક્તિધર્મના પરિપાકથી પરમેષ્ઠી બ્રહ્માજીએ જ નિવાસ માટે ચૌદ લોકવિભાગોની રચના કરી।
Verse 10
विदुर उवाच यथात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मण: । कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय न: प्रभो ॥ १० ॥
વિદુરે કહ્યું—હે પ્રભુ, હે બ્રાહ્મણ, તમે અદ્ભુત કર્મ કરનાર બહુરૂપ હરીનું જેમ વર્ણન કર્યું, તેમ ‘કાળ’ નામના તેમના બીજા સ્વરૂપનાં લક્ષણો પણ કૃપા કરીને અમને વિગતે કહો।
Verse 11
मैत्रेय उवाच गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठित: । पुरुषस्तदुपादानमात्मानं लीलयासृजत् ॥ ११ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—કાળ ત્રણ ગુણોના પરસ્પર સંયોગ-વિયોગનું સ્વરૂપ છે; તે નિર્વિશેષ, અચલ અને અપાર છે. ભગવાન પુરુષ પોતાની લીલા-સૃષ્ટિમાં તેને સાધન બનાવી, ઉપાદાનરૂપે કાર્ય કરાવે છે।
Verse 12
विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया । ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना ॥ १२ ॥
આ વિશ્વ બ્રહ્મ-તન્માત્રરૂપ છે અને વિષ્ણુની માયાથી સ્થિત છે. અવ્યક્ત-રૂપ કાળ દ્વારા તે ઈશ્વરથી ભિન્ન દેખાય છે.
Verse 13
यथेदानीं तथाग्रे च पश्चादप्येतदीदृशम् ॥ १३ ॥
આ જગત્ જેમ અત્યારે છે તેમ જ પહેલાં પણ હતું અને આગળ પણ તેમ જ રહેશે.
Verse 14
सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु य: । कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविध: प्रतिसंक्रम: ॥ १४ ॥
તેની સૃષ્ટિ નવ પ્રકારની કહેવાય છે—પ્રાકૃત અને વૈકૃત વગેરે. તેમજ કાળ, દ્રવ્ય અને કર્મ-ગુણથી ત્રણ પ્રકારનો પ્રતિસંક્રમ (પ્રલય) થાય છે.
Verse 15
आद्यस्तु महत: सर्गो गुणवैषम्यमात्मन: । द्वितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदय: ॥ १५ ॥
નવ સૃષ્ટિઓમાં પ્રથમ મહત્તત્ત્વની સૃષ્ટિ છે, જ્યાં ભગવાનની સન્નિધિથી ગુણોમાં વૈષમ્ય થાય છે. બીજી અહંકારની સૃષ્ટિ છે, જેમાંથી દ્રવ્ય, જ્ઞાન અને ક્રિયાનો ઉદય થાય છે.
Verse 16
भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान् । चतुर्थ ऐन्द्रिय: सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मक: ॥ १६ ॥
ત્રીજી ભૂતસૃષ્ટિ છે; તેમાં તન્માત્રાઓ દ્રવ્યશક્તિથી યુક્ત થઈ સ્થૂલ ભૂતોનું કારણ બને છે. ચોથી ઐન્દ્રિય સૃષ્ટિ છે, જે જ્ઞાન અને ક્રિયાશક્તિરૂપ છે.
Verse 17
वैकारिको देवसर्ग: पञ्चमो यन्मयं मन: । पष्ठस्तु तमस: सर्गो यस्त्वबुद्धिकृत: प्रभो: ॥ १७ ॥
સત્ત્વગુણના સંયોગથી નિયામક દેવતાઓની સૃષ્ટિ પાંચમી છે, જેના સમષ્ટિરૂપ મન છે. અને છઠ્ઠી સૃષ્ટિ જીવનું તમોમય અજ્ઞાન-અંધકાર છે, જેના કારણે પ્રભુના અધિન તે મૂઢની જેમ વર્તે છે.
Verse 18
षडिमे प्राकृता: सर्गा वैकृतानपि मे शृणु । रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधस: ॥ १८ ॥
આ છ પ્રાકૃત સર્ગો પ્રભુની બાહ્ય પ્રકૃતિ-શક્તિથી થતી સ્વાભાવિક સૃષ્ટિઓ છે. હવે મારી પાસેથી બ્રહ્મા દ્વારા થતી વૈકૃત સૃષ્ટિઓ પણ સાંભળો—તે રજોગુણના અંશાવતાર છે અને સૃષ્ટિ વિષયે તેમની બુદ્ધિ ભગવાન સમાન હરિ-મેધા છે.
Verse 19
सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षङ्विधस्तस्थुषां च य: । वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधो द्रुमा: ॥ १९ ॥
સાતમો મુખ્ય સર્ગ સ્થાવર જીવોનો છે; તે છ પ્રકારનો કહેવાય છે—ફૂલ વિના ફળ આપતી વનસ્પતિ, ફળ પાકે ત્યાં સુધી રહેતી ઔષધિઓ, લતાઓ, ત્વક્સાર (નળ-પ્રકાર) વનસ્પતિ, આધાર વિના ફેલાતી વીરુધો, અને ફૂલ-ફળવાળા વૃક્ષો.
Verse 20
उत्स्रोतसस्तम:प्राया अन्त:स्पर्शा विशेषिण: ॥ २० ॥
આ સ્થાવર વૃક્ષો અને વેલાઓ ઉપર તરફ જીવનોપાર્જન શોધે છે; તેઓ લગભગ અચેતન છે, છતાં અંદરથી સ્પર્શજન્ય પીડા અનુભવે છે અને વિવિધ રૂપે પ્રગટ થાય છે.
Verse 21
तिरश्चामष्टम: सर्ग: सोऽष्टाविंशद्विधो मत: । अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा ह्यद्यवेदिन: ॥ २१ ॥
આઠમો સર્ગ તિર્યક્-યોનિ (પશુ-પક્ષી વગેરે) નો છે; તે અઠ્ઠાવીસ પ્રકારનો માનવામાં આવે છે. તેઓ અત્યંત મૂઢ અને તમોમય છે; ઘ્રાણથી ઇચ્છનીય-અનિચ્છનીય જાણે છે, પરંતુ હૃદયમાં કશું યાદ રાખી શકતા નથી.
Verse 22
गौरजो महिष: कृष्ण: सूकरो गवयो रुरु: । द्विशफा: पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम ॥ २२ ॥
હે પરમ પવિત્ર વિદુર! નીચલા પશુઓમાં ગાય, બકરી, મહિષ, કૃષ્ણમૃગ, સૂવર, ગવય, રુરુ, ભેંસ/ભેંડી અને ઊંટ—આ બધા દ્વિખુર (ફાટેલા ખુર) ધરાવે છે।
Verse 23
खरोऽश्वोऽश्वतरो गौर: शरभश्चमरी तथा । एते चैकशफा: क्षत्त: शृणु पञ्चनखान् पशून् ॥ २३ ॥
ગધેડો, ઘોડો, ખચ્ચર, ગૌર, શરભ અને ચમરી—આ બધા એકખુરવાળા છે, હે ક્ષત્ત! હવે મારી પાસેથી પંચનખ (પાંચ નખવાળા) પશુઓ વિષે સાંભળો।
Verse 24
श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जार: शशशल्लकौ । सिंह: कपिर्गज: कूर्मो गोधा च मकरादय: ॥ २४ ॥
કૂતરો, શિયાળ, વરુ, વાઘ, લોમડી, બિલાડી, સસલું, શલ્લક, સિંહ, વાંદર, હાથી, કાચબો, મગર વગેરે તથા ગોધા—આ બધા પંચનખ (પાંચ નખવાળા) કહેવાય છે।
Verse 25
कङ्कगृधबकश्येनभासभल्लूकबर्हिण: । हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादय: खगा: ॥ २५ ॥
કંક, ગિધ, બગલો, શ્યેન, ભાસ, ભલ્લૂક, મોર, હંસ, સારસ, ચક્રવાક, કાગડો, ઘુવડ વગેરે—આ બધા પક્ષીઓ છે।
Verse 26
अर्वाक्स्रोतस्तु नवम: क्षत्तरेकविधो नृणाम् । रजोऽधिका: कर्मपरा दु:खे च सुखमानिन: ॥ २६ ॥
હે ક્ષત્ત! પેટમાં આહાર સંગ્રહ કરનારા મનુષ્યોની સૃષ્ટિ ચક્રમાં નવમી છે અને તેઓ એક જ પ્રકારના છે. મનુષ્યોમાં રજોગુણ પ્રબળ છે; તેઓ કર્મમાં તત્પર રહે છે અને દુઃખમાં પણ પોતાને સુખી માને છે।
Verse 27
वैकृतास्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम । वैकारिकस्तु य: प्रोक्त: कौमारस्तूभयात्मक: ॥ २७ ॥
હે સત્તમ વિદુર, આ છેલ્લાં ત્રણ સર્ગો તથા દેવસર્ગ—બધાં વૈકૃત સર્જનો છે, અગાઉ વર્ણવેલ પ્રાકૃત સર્જનોથી ભિન્ન. અને જે વૈકારિક કહેવાયો છે, તે કૌમાર સર્ગ ઉભયાત્મક છે.
Verse 28
देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधा: पितरोऽसुरा: । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणा: ॥ २८ ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्रा: किन्नरादय: । दशैते विदुराख्याता: सर्गास्ते विश्वसृक्कृता: ॥ २९ ॥
દેવસર્ગ આઠ પ્રકારનો છે—(૧) દેવો, (૨) પિતૃઓ, (૩) અસુરો, (૪) ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ, (૫) યક્ષો અને રાક્ષસો, (૬) સિદ્ધો, ચારણો અને વિદ્યાધરો, (૭) ભૂત, પ્રેત અને પિશાચ, તથા (૮) કિન્નરાદિ દિવ્ય જન. હે વિદુર, આ બધું વિશ્વસૃષ્ટા બ્રહ્માએ સર્જ્યું છે.
Verse 29
देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधा: पितरोऽसुरा: । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणा: ॥ २८ ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्रा: किन्नरादय: । दशैते विदुराख्याता: सर्गास्ते विश्वसृक्कृता: ॥ २९ ॥
દેવસર્ગ આઠ પ્રકારનો છે—(૧) દેવો, (૨) પિતૃઓ, (૩) અસુરો, (૪) ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ, (૫) યક્ષો અને રાક્ષસો, (૬) સિદ્ધો, ચારણો અને વિદ્યાધરો, (૭) ભૂત, પ્રેત અને પિશાચ, તથા (૮) કિન્નરાદિ દિવ્ય જન. હે વિદુર, આ બધું વિશ્વસૃષ્ટા બ્રહ્માએ સર્જ્યું છે.
Verse 30
अत: परं प्रवक्ष्यामि वंशान्मन्वन्तराणि च । एवं रज:प्लुत: स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरि: । सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मैवात्मानमात्मना ॥ ३० ॥
હવે હું મનુઓના વંશો અને મન્વંતરોનું વર્ણન કરીશ. આ રીતે રજોગુણથી પ્રેરિત આત્મભૂ બ્રહ્મા, ભગવાન હરિની શક્તિથી, દરેક કલ્પાદિમાં અમોઘ સંકલ્પ ધરાવી, પોતાના દ્વારા પોતાને જ સર્જે છે.
Frequently Asked Questions
Kāla is described as beginningless, unchangeable, and limitless, functioning as the Supreme Lord’s instrument for material pastimes. It catalyzes the interaction of the three guṇas and thereby enables manifestation, transformation, and dissolution within material nature. Although impersonal as an unmanifest feature, it operates under the Lord’s supremacy, not independently.
Because the primary ingredients (mahat-tattva, guṇas, and the causal framework) arise under the Supreme Lord’s presence and kāla. Brahmā then organizes and populates—dividing cosmic space into planetary systems and producing species categories—using intelligence and potency received through devotion and the Lord’s energy.
The chapter enumerates a sequence beginning with mahat-tattva and then ahaṅkāra, followed by the development of sense perception and the elements, the creation of knowledge and working capacity, and the presiding deities (with mind as the sum total in sattva), alongside the ignorance/delusion aspect affecting the jīva. These are described as prākṛta (natural) creations of the Lord’s external energy, prior to Brahmā’s more specific vaikṛta productions of species and administrators.
It presents Brahmā’s seventh to tenth creations as categories: immovable life (six kinds), lower species (twenty-eight varieties), birds, humans, and the eightfold classes of demigods and related beings (including pitṛs, asuras, gandharvas/apsarās, yakṣas/rākṣasas, siddhas/cāraṇas/vidyādharas, bhūtas/pretas/piśācas, and other celestial beings). The taxonomy highlights gradations of consciousness and guṇa influence, with humans marked by prominent rajas.