Adhyaya 1

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवमेतत्पुरा पृष्टो मैत्रेयो भगवान् किल । क्षत्‍त्रा वनं प्रविष्टेन त्यक्त्वा स्वगृहमृद्धिमत् ॥ १ ॥

શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—સમૃદ્ધ ઘર ત્યજી વનમાં પ્રવેશ કરેલા ભક્તશ્રેષ્ઠ વિદુરે પૂર્વે ભગવાન મૈત્રેય ઋષિને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો।

Verse 2

यद्वा अयं मन्त्रकृद्वो भगवानखिलेश्वर: । पौरवेन्द्रगृहं हित्वा प्रविवेशात्मसात्कृतम् ॥ २ ॥

પાંડવોના નિવાસગૃહ વિષે વધુ શું કહીએ? અખિલેશ્વર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ તેમના મંત્રી બની, તે ઘરમાં પોતાના ઘરની જેમ પ્રવેશ કરતા; દુર્યોધનના ઘરની તેમણે ચિંતા ન કરી।

Verse 3

राजोवाच कुत्र क्षत्तुर्भगवता मैत्रेयेणास सङ्गम: । कदा वा सह संवाद एतद्वर्णय न: प्रभो ॥ ३ ॥

રાજાએ કહ્યું—ક્ષત્તા વિદુરનો ભગવાન મૈત્રેય મુનિ સાથે સંગમ ક્યાં થયો? અને સંવાદ ક્યારે થયો? હે પ્રભુ, કૃપા કરીને અમને વર્ણવો।

Verse 4

न ह्यल्पार्थोदयस्तस्य विदुरस्यामलात्मन: । तस्मिन् वरीयसि प्रश्न: साधुवादोपबृंहित: ॥ ४ ॥

વિદુરની આત્મા નિર્મળ હતી; તેના પ્રશ્નો નાનાં હેતુવાળા હોઈ શકે નહીં. તેથી મૈત્રેય જેવા શ્રેષ્ઠને પૂછેલો તેનો પ્રશ્ન અત્યંત અર્થસભર, ઉચ્ચ સ્તરનો અને સાધુજનોથી પ્રશંસિત હતો।

Verse 5

सूत उवाच स एवमृषिवर्योऽयं पृष्टो राज्ञा परीक्षिता । प्रत्याह तं सुबहुवित्प्रीतात्मा श्रूयतामिति ॥ ५ ॥

શ્રી સૂતજી બોલ્યા—રાજા પરીક્ષિતે પૂછતાં તે શ્રેષ્ઠ ઋષિ શુકદેવ ગોસ્વામી બહુશ્રુત અને પ્રસન્નચિત્ત થઈને બોલ્યા—“હવે શ્રદ્ધાથી સાંભળો.”

Verse 6

श्रीशुक उवाच यदा तु राजा स्वसुतानसाधून् पुष्णन्नधर्मेण विनष्टद‍ृष्टि: । भ्रातुर्यविष्ठस्य सुतान् विबन्धून् प्रवेश्य लाक्षाभवने ददाह ॥ ६ ॥

શ્રી શુકદેવ બોલ્યા—અધર્મના વશમાં રહી દુષ્ટ પુત્રોને પોષતા પોષતા રાજા ધૃતરાષ્ટ્રની વિવેકદૃષ્ટિ નષ્ટ થઈ; પછી તેણે નાનાભાઈના પિતૃહીન પુત્ર પાંડવોને લાક્ષાગૃહમાં ઘુસાડી સળગાવી દીધા.

Verse 7

यदा सभायां कुरुदेवदेव्या: केशाभिमर्शं सुतकर्म गर्ह्यम् । न वारयामास नृप: स्‍नुषाया: स्वास्रैर्हरन्त्या: कुचकुङ्कुमानि ॥ ७ ॥

સભામાં કુરુદેવી યુધિષ્ઠિરની પત્ની દ્રૌપદીના વાળ પકડી ખેંચવાનું પુત્ર દુઃશાસનનું ઘૃણિત કર્મ થયું, છતાં રાજાએ તેને રોક્યું નહીં; તેના આંસુઓ તેના સ્તન પરનું કુંકુમ ધોઈ રહ્યા હતા.

Verse 8

द्यूते त्वधर्मेण जितस्य साधो: सत्यावलम्बस्य वनं गतस्य । न याचतोऽदात्समयेन दायं तमोजुषाणो यदजातशत्रो: ॥ ८ ॥

અધર્મથી જુગારમાં હરાવાયેલા સત્યાશ્રયી સાધુ અजातશત્રુ યુધિષ્ઠિરે વનમાં ગમન કર્યું. સમય પૂરો થતાં પાછા આવી પોતાનો ન્યાયી ભાગ માગ્યો, છતાં મોહમાં ડૂબેલા ધૃતરાષ્ટ્રે તે આપ્યો નહીં.

Verse 9

यदा च पार्थप्रहित: सभायां जगद्गुरुर्यानि जगाद कृष्ण: । न तानि पुंसाममृतायनानि राजोरु मेने क्षतपुण्यलेश: ॥ ९ ॥

અર્જુન દ્વારા મોકલાયેલા જગદ્ગુરુ શ્રીકૃષ્ણે સભામાં જે વચનો કહ્યા, તે કેટલાકને (ભીષ્મ વગેરેને) અમૃત સમાન લાગ્યા; પરંતુ જેના પુણ્યનો લેશ પણ ક્ષીણ થયો હતો તે રાજાએ તેને ગંભીરતાથી લીધા નહીં.

Verse 10

यदोपहूतो भवनं प्रविष्टो मन्त्राय पृष्ट: किल पूर्वजेन । अथाह तन्मन्त्रद‍ृशां वरीयान् यन्मन्त्रिणो वैदुरिकं वदन्ति ॥ १० ॥

જ્યારે જ્યેષ્ઠ ભાઈ ધૃતરાષ્ટ્રે પરામર્શ માટે વિદુરને બોલાવ્યા, ત્યારે તેઓ ગૃહમાં પ્રવેશીને પૂર્વજના પ્રશ્ને યોગ્ય અને મુદ્દાસર ઉપદેશ આપ્યો. વિદુરની નીતિ પ્રસિદ્ધ છે અને કુશળ મંત્રીઓ તેને માન્ય કરે છે.

Verse 11

अजातशत्रो: प्रतियच्छ दायं तितिक्षतो दुर्विषहं तवाग: । सहानुजो यत्र वृकोदराहि: श्वसन् रुषा यत्त्वमलं बिभेषि ॥ ११ ॥

અજાતશત્રુ યુધિષ્ઠિરને તેનો ધર્મસંગત હિસ્સો પરત આપ. તારા અપરાધોથી થયેલું અસહ્ય દુઃખ તેણે સહન કર્યું છે. તે નાના ભાઈઓ સાથે રાહ જુએ છે; ત્યાં પ્રતિશોધી ભીમ સાપની જેમ ક્રોધે શ્વાસ ફૂંકે છે—નિશ્ચિત તું તેને ડરે છે.

Verse 12

पार्थांस्तु देवो भगवान्मुकुन्दो गृहीतवान् सक्षितिदेवदेव: । आस्ते स्वपुर्यां यदुदेवदेवो विनिर्जिताशेषनृदेवदेव: ॥ १२ ॥

ભગવાન મુકુન્દ શ્રીકૃષ્ણે પૃથાના પુત્રોને પોતાના સ્વજન તરીકે સ્વીકાર્યા છે; તેઓ રાજાઓના પણ દેવ છે. સર્વ નરેશ શ્રીકૃષ્ણના પક્ષમાં છે. તેઓ પોતાની નગરીમાં યદુવંશના રાજા-રાજકુમારો અને સ્વજનો સાથે નિવાસ કરે છે; તેમણે અસંખ્ય શાસકોને જીત્યા છે અને શ્રીકૃષ્ણ તેમના પ્રભુ છે.

Verse 13

स एष दोष: पुरुषद्विडास्ते गृहान् प्रविष्टो यमपत्यमत्या । पुष्णासि कृष्णाद्विमुखो गतश्री- स्त्यजाश्वशैवं कुलकौशलाय ॥ १३ ॥

આ દોષરૂપ પુરુષદ્વેષી દુર્યોધન જાણે યમનો પુત્ર બની તારા ઘરમાં પ્રવેશ્યો છે. તું તેને અચૂક પુત્ર માનીને પોષે છે, પરંતુ તે શ્રીકૃષ્ણથી વિમુખ અને ઈર્ષ્યાળુ છે. તેથી તારી શ્રી-સમૃદ્ધિ નષ્ટ થઈ અને શુભ ગુણો દૂર થયા. તરત આ દુર્ભાગ્ય ત્યજીને કુલનું કલ્યાણ કર.

Verse 14

इत्यूचिवांस्तत्र सुयोधनेन प्रवृद्धकोपस्फुरिताधरेण । असत्कृत: सत्स्पृहणीयशील: क्षत्ता सकर्णानुजसौबलेन ॥ १४ ॥

આ રીતે બોલતા ત્યાં ક્ષત્તા વિદુર—જેનાં શીલને સજ્જનો માન આપતા—સુયોધન દ્વારા અપમાનિત થયા. સુયોધન ક્રોધથી ફૂલેલો હતો અને તેના હોઠ કંપતા હતા. તે સમયે તે કર્ણ, નાના ભાઈઓ અને મામા શકુનિ સાથે હતો.

Verse 15

क एनमत्रोपजुहाव जिह्मं दास्या: सुतं यद्बलिनैव पुष्ट: । तस्मिन् प्रतीप: परकृत्य आस्ते निर्वास्यतामाशु पुराच्छ्‌वसान: ॥ १५ ॥

આને અહીં કોણ બોલાવ્યું—દાસીની સંતાન, આ વાંકાને? જેમના આધારથી તે પોષાયો, એમની જ વિરુદ્ધ શત્રુના હિત માટે જાસૂસી કરે છે. એને તરત મહેલમાંથી કાઢી મૂકો; ફક્ત શ્વાસ જ રહેવા દો।

Verse 16

स्वयं धनुर्द्वारि निधाय मायां र्भ्रातु: पुरो मर्मसु ताडितोऽपि । स इत्थमत्युल्बणकर्णबाणै- र्गतव्यथोऽयादुरु मानयान: ॥ १६ ॥

કાનમાં ઘૂસી ગયેલા કઠોર બાણોથી વિંધાઈ અને હૃદયના મર્મ સુધી પીડિત થઈ પણ વિદુરે પોતાનું ધનુષ દ્વાર પર મૂકી ભાઈના મહેલને ત્યજી દીધો. તેને ખેદ ન થયો, કારણ કે તેણે માયાની ક્રિયાને પરમ માની સ્વીકારી.

Verse 17

स निर्गत: कौरवपुण्यलब्धो गजाह्वयात्तीर्थपद: पदानि । अन्वाक्रमत्पुण्यचिकीर्षयोर्व्यां अधिष्ठितो यानि सहस्रमूर्ति: ॥ १७ ॥

કૌરવોના પુણ્યફળથી લાભ પામી વિદુર ગજાહ્વય (હસ્તિનાપુર) છોડીને નીકળ્યો અને પ્રભુના ચરણરૂપ તીર્થપદોનો આશ્રય લીધો. ઉત્તમ પુણ્યજીવનની ઇચ્છાથી તે એવા તીર્થોમાં ફર્યો જ્યાં સહસ્રમૂર્તિ ભગવાન વિરાજે છે.

Verse 18

पुरेषु पुण्योपवनाद्रिकुञ्जे- ष्वपङ्कतोयेषु सरित्सर:सु । अनन्तलिङ्गै: समलङ्कृतेषु चचार तीर्थायतनेष्वनन्य: ॥ १८ ॥

તે એકલો, અનન્ય ભાવથી, સદા કૃષ્ણનું જ સ્મરણ કરતાં નગરોમાં, પવિત્ર ઉપવન-પર્વતકુંજોમાં, કાદવ રહિત જળવાળી નદીઓ અને સરોવરો પાસે આવેલા તીર્થાલયોમાં ફર્યો. ત્યાં અનંત ભગવાનના વિવિધ રૂપોએ મંદિરોને શોભાવ્યા હતા.

Verse 19

गां पर्यटन्मेध्यविविक्तवृत्ति: सदाप्लुतोऽध:शयनोऽवधूत: । अलक्षित: स्वैरवधूतवेषो व्रतानि चेरे हरितोषणानि ॥ १९ ॥

પૃથ્વી પર ફરતાં વિદુરની જીવનવૃત્તિ શુદ્ધ અને એકાંતપ્રિય હતી. તે સદા તીર્થસ્નાનથી પવિત્ર રહેતો, જમીન પર જ શયન કરતો અને અવધૂત સમો વૈરાગ્ય ધારણ કરતો. સ્વેચ્છાએ અવધૂતવેશમાં, સગાંસંબંધીઓને અદૃશ્ય રહી, તે માત્ર હરિને તોષે એવા વ્રતોનું આચરણ કરતો રહ્યો.

Verse 20

इत्थं व्रजन् भारतमेव वर्षं कालेन यावद्‍गतवान् प्रभासम् । तावच्छशास क्षितिमेकचक्रा- मेकातपत्रामजितेन पार्थ: ॥ २० ॥

આ રીતે ભારતવર્ષમાં તીર્થોનું પરિભ્રમણ કરતાં તે કાળક્રમે પ્રભાસક્ષેત્રે પહોંચ્યો. તે સમયે મહારાજ યુધિષ્ઠિર અજય પરાક્રમે એક ચક્ર અને એક ધ્વજ હેઠળ સમગ્ર પૃથ્વીનું શાસન કરતા હતા.

Verse 21

तत्राथ शुश्राव सुहृद्विनष्टिं वनं यथा वेणुजवह्निसंश्रयम् । संस्पर्धया दग्धमथानुशोचन् सरस्वतीं प्रत्यगियाय तूष्णीम् ॥ २१ ॥

પ્રભાસ તીર્થમાં તેણે સાંભળ્યું કે ઉગ્ર વાસનાના સંઘર્ષથી તેના બધા સ્વજનો નષ્ટ થયા—જેમ વાંસના ઘર્ષણથી ઊપજેલી આગ આખા વનને દહન કરે. આ સાંભળી શોકમાં મૌન રહી તે પશ્ચિમ તરફ સરસ્વતી નદી તરફ ગયો.

Verse 22

तस्यां त्रितस्योशनसो मनोश्च पृथोरथाग्नेरसितस्य वायो: । तीर्थं सुदासस्य गवां गुहस्य यच्छ्राद्धदेवस्य स आसिषेवे ॥ २२ ॥

સરસ્વતીના કાંઠે ત્રિત, ઉશના, મનુ, પૃથુ, અગ્નિ, અસિત, વાયુ, સુદાસ, ગો, ગુહ અને શ્રાદ્ધદેવ—આ અગિયાર તીર્થો હતાં. વિદુરે બધાં તીર્થોનું દર્શન કરી વિધિપૂર્વક કર્મકાંડ કર્યું.

Verse 23

अन्यानि चेह द्विजदेवदेवै: कृतानि नानायतनानि विष्णो: । प्रत्यङ्गमुख्याङ्कितमन्दिराणि यद्दर्शनात्कृष्णमनुस्मरन्ति ॥ २३ ॥

અહીં દ્વિજ, દેવતાઓ અને મહર્ષિઓએ સ્થાપેલા વિષ્ણુના વિવિધ સ્વરૂપોના અનેક અન્ય મંદિરો પણ હતાં. તે પ્રભુના મુખ્ય ચિહ્નોથી અંકિત હતાં; જેમના દર્શનથી મૂળ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું સતત સ્મરણ થાય છે.

Verse 24

ततस्त्वतिव्रज्य सुराष्ट्रमृद्धं सौवीरमत्स्यान् कुरुजाङ्गलांश्च । कालेन तावद्यमुनामुपेत्य तत्रोद्धवं भागवतं ददर्श ॥ २४ ॥

પછી તે સમૃદ્ધ સુરાષ્ટ્ર, સૌવીર, મત્સ્ય અને કુરુજાંગલ જેવા પ્રદેશો પાર કરીને ગયો. અંતે તે યમુના કાંઠે પહોંચ્યો અને ત્યાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના મહાભક્ત ઉદ્ધવને મળ્યો.

Verse 25

स वासुदेवानुचरं प्रशान्तं बृहस्पते: प्राक् तनयं प्रतीतम् । आलिङ्ग्‍य गाढं प्रणयेन भद्रं स्वानामपृच्छद्भगवत्प्रजानाम् ॥ २५ ॥

ત્યારે વિદુરે મહાન પ્રેમથી વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણના શાંત અનુચર, પૂર્વે બૃહસ્પતિના શિષ્યરૂપે પ્રસિદ્ધ ઉદ્ધવને ગાઢે આલિંગન કરી, ભગવાનના સ્વજનોની ખબર પુછી।

Verse 26

कच्चित्पुराणौ पुरुषौ स्वनाभ्य- पाद्मानुवृत्त्येह किलावतीर्णौ । आसात उर्व्या: कुशलं विधाय कृतक्षणौ कुशलं शूरगेहे ॥ २६ ॥

સ્વનાભિ-પદ્મજ બ્રહ્માની વિનંતીથી અવતરી પૃથ્વીનું કલ્યાણ કરનાર તે આદ્ય પરમ પુરુષો શું શૂરસેનના ગૃહમાં કુશળ છે?

Verse 27

कच्चित्कुरूणां परम: सुहृन्नो भाम: स आस्ते सुखमङ्ग शौरि: । यो वै स्वसृणां पितृवद्ददाति वरान् वदान्यो वरतर्पणेन ॥ २७ ॥

હે પ્રિય, કુરુઓના પરમ સુહૃદ અમારા સાળા શૌરી વસુદેવ શું કુશળ છે? તે અતિ દાનશીલ—બહેનોને પિતાની જેમ વર આપે છે અને વર-તર્પણથી પત્નીઓને સદા પ્રસન્ન રાખે છે।

Verse 28

कच्चिद्वरूथाधिपतिर्यदूनां प्रद्युम्न आस्ते सुखमङ्ग वीर: । यं रुक्‍मिणी भगवतोऽभिलेभे आराध्य विप्रान् स्मरमादिसर्गे ॥ २८ ॥

હે ઉદ્ધવ, યદુઓના સેનાપતિ વીરસ્વરૂપ પ્રદ્યુમ્ન શું કુશળ છે? જે આદિસૃષ્ટિમાં કામદેવ હતો, તેને રુક્મિણીએ બ્રાહ્મણોને આરાધી તેમની કૃપાથી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણથી પુત્રરૂપે પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 29

कच्चित्सुखं सात्वतवृष्णिभोज- दाशार्हकाणामधिप: स आस्ते । यमभ्यषिञ्चच्छतपत्रनेत्रो नृपासनाशां परिहृत्य दूरात् ॥ २९ ॥

હે મિત્ર, સાત્વત, વૃષ્ણિ, ભોજ અને દાશાર્હોના અધિપતિ રાજા ઉગ્રસેન હવે કુશળ છે? જેણે રાજસિંહાસનની આશા દૂર કરી હતી, તેને શતપત્રનેત્ર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ફરી અભિષેક કરીને સ્થાપિત કર્યો।

Verse 30

कच्चिद्धरे: सौम्य सुत: सद‍ृक्ष आस्तेऽग्रणी रथिनां साधु साम्ब: । असूत यं जाम्बवती व्रताढ्या देवं गुहं योऽम्बिकया धृतोऽग्रे ॥ ३० ॥

હે સૌમ્ય, રથિઓમાં અગ્રણી, હરિના પુત્ર સમાન સદ્ગુણી સામ્બ સુખે છે ને? જે પૂર્વજન્મે અંબિકાના ગર્ભમાં ગુહદેવ (કાર્ત્તિકેય) રૂપે ધારણ થયો હતો, એ જ હવે વ્રતસમૃદ્ધ જાંબવતીના ગર્ભથી જન્મ્યો છે.

Verse 31

क्षेमं स कच्चिद्युयुधान आस्ते य: फाल्गुनाल्लब्धधनूरहस्य: । लेभेऽञ्जसाधोक्षजसेवयैव गतिं तदीयां यतिभिर्दुरापाम् ॥ ३१ ॥

હે ઉદ્ધવ, યૂયુધાન કુશળ છે ને? જેને ફાલ્ગુન (અર્જુન) પાસેથી ધનુર્વિદ્યાનું રહસ્ય મળ્યું અને માત્ર અધોક્ષજની સેવામાંથી જ એવી પરમ ગતિ પામી જે મહાયતિઓને પણ દુર્લભ છે.

Verse 32

कच्चिद् बुध: स्वस्त्यनमीव आस्ते श्वफल्कपुत्रो भगवत्प्रपन्न: । य: कृष्णपादाङ्कितमार्गपांसु- ष्वचेष्टत प्रेमविभिन्नधैर्य: ॥ ३२ ॥

કૃપા કરીને કહો, શ્વફલ્કપુત્ર અક્રૂર—ભગવાનને શરણ ગયેલો નિર્દોષ બુદ્ધિમાન—શું નિરોગ અને કુશળ છે? જે કૃષ્ણના પાદચિહ્નોથી અંકિત માર્ગની ધૂળમાં પ્રેમાવેશથી ધૈર્ય ગુમાવી લોટપોટ થયો હતો.

Verse 33

कच्चिच्छिवं देवकभोजपुत्र्या विष्णुप्रजाया इव देवमातु: । या वै स्वगर्भेण दधार देवं त्रयी यथा यज्ञवितानमर्थम् ॥ ३३ ॥

દેવકભોજની પુત્રી દેવકી—દેવમાતાની જેમ વિષ્ણુપ્રજા—જેણે પોતાના ગર્ભમાં દેવને ધારણ કર્યો, જેમ ત્રયી વેદ યજ્ઞવિધાનનો અર્થ ધારણ કરે છે—શું તે મંગલમાં અને કુશળ છે?

Verse 34

अपिस्विदास्ते भगवान् सुखं वो य: सात्वतां कामदुघोऽनिरुद्ध: । यमामनन्ति स्म हि शब्दयोनिं मनोमयं सत्त्वतुरीयतत्त्वम् ॥ ३४ ॥

શું તમારા ત્યાં ભગવાન અનિરુદ્ધ સુખમાં છે? તેઓ શુદ્ધ સાત્વત ભક્તોની સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર છે. પ્રાચીનોએ તેમને શબ્દયોનિ (ઋગ્વેદનું કારણ), મનના સર્જક અને વિષ્ણુની ચોથી પૂર્ણાંશ-વિસ્તૃતિ—સત્ત્વાતીત તુરીય તત્ત્વ—રૂપે માન્યા છે.

Verse 35

अपिस्विदन्ये च निजात्मदैव- मनन्यवृत्त्या समनुव्रता ये । हृदीकसत्यात्मजचारुदेष्ण- गदादय: स्वस्ति चरन्ति सौम्य ॥ ३५ ॥

હે સૌમ્ય, હૃદીક, સત્યભામાનો પુત્ર, ચારુદેષ્ણ, ગદ વગેરે અન્ય જે શ્રીકૃષ્ણને પોતાના આત્માના દેવ માની અનન્ય ભાવથી તેમના માર્ગે ચાલે છે—શું તેઓ સુખી-કુશળ છે?

Verse 36

अपि स्वदोर्भ्यां विजयाच्युताभ्यां धर्मेण धर्म: परिपाति सेतुम् । दुर्योधनोऽतप्यत यत्सभायां साम्राज्यलक्ष्म्या विजयानुवृत्त्या ॥ ३६ ॥

અને શું મહારાજ યુધિષ્ઠિર ધર્મસિદ્ધાંતો મુજબ, ધર્મમાર્ગનો માન રાખીને રાજ્ય-સેતુનું પાલન કરે છે? પહેલાં સભામાં સામ્રાજ્યલક્ષ્મી અને વિજયના પ્રભાવથી, કૃષ્ણ અને અર્જુનના ભુજાબળે રક્ષિત યુધિષ્ઠિરને જોઈ દુર્યોધન ઈર્ષ્યાથી દહતો હતો.

Verse 37

किं वा कृताघेष्वघमत्यमर्षी भीमोऽहिवद्दीर्घतमं व्यमुञ्चत् । यस्याङ्‌घ्रि पातं रणभूर्न सेहे मार्गं गदायाश्चरतो विचित्रम् ॥ ३७ ॥

પાપ કરનારાઓ પર પાપનાશક, અહિ સમ અજય ભીમે પોતાનો દીર્ઘકાલથી સંચિત ક્રોધ વરસાવ્યો છે શું? જેના પગલાંના પ્રહારને અને ગદાની વિચિત્ર ચાલને રણભૂમિ પણ સહન ન કરી શકી.

Verse 38

कच्चिद्यशोधा रथयूथपानां गाण्डीवधन्वोपरतारिरास्ते । अलक्षितो यच्छरकूटगूढो मायाकिरातो गिरिशस्तुतोष ॥ ३८ ॥

રથયોદ્ધાઓમાં યશસ્વી ગાંડિવધારી અર્જુન, શત્રુવિનાશમાં નિપુણ—શું તે કુશળ છે? એક વખત અજ્ઞાત માયાકિરાત રૂપે આવેલા ગિરિશ (શિવ)ને બાણવર્ષાથી ઢાંકી તેણે પ્રસન્ન કર્યા હતા.

Verse 39

यमावुतस्वित्तनयौ पृथाया: पार्थैर्वृतौ पक्ष्मभिरक्षिणीव । रेमात उद्दाय मृधे स्वरिक्थं परात्सुपर्णाविव वज्रिवक्त्रात् ॥ ३९ ॥

પૃથાના પુત્રો દ્વારા પાંપણો જેમ આંખને રક્ષે તેમ રક્ષિત યમજ ભાઈઓ (નકુલ-સહદેવ) શું કુશળ છે? જેમણે યુદ્ધમાં શત્રુ દુર્યોધનના હાથમાંથી પોતાનું ન્યાયસંગત રાજ્ય પાછું ખેંચી લીધું, જેમ સુપર્ણ ગરુડે વજ્રધારી ઇન્દ્રના મુખમાંથી અમૃત ખેંચી લીધું હતું.

Verse 40

अहो पृथापि ध्रियतेऽर्भकार्थे राजर्षिवर्येण विनापि तेन । यस्त्वेकवीरोऽधिरथो विजिग्ये धनुर्द्वितीय: ककुभश्चतस्र: ॥ ४० ॥

અહો પ્રભુ, શું પૃથા (કુંતી) હજી જીવિત છે? પિતાવિહોણા બાળકોના હિત માટે જ તે ધૈર્યથી ટકી છે; નહીંતર રાજર્ષિ-શ્રેષ્ઠ પાંડુ વિના તેનું જીવવું અશક્ય હતું. તે એકલવાયો મહાવીર અધિરથ, બીજા ધનુષ્યના સહારે ચારેય દિશાઓ જીત્યો હતો।

Verse 41

सौम्यानुशोचे तमध:पतन्तं भ्रात्रे परेताय विदुद्रुहे य: । निर्यापितो येन सुहृत्स्वपुर्या अहं स्वपुत्रान् समनुव्रतेन ॥ ४१ ॥

હે સૌમ્ય, હું ધૃતરાષ્ટ્ર માટે શોક કરું છું—જે પરલોકગત ભાઈ પ્રત્યે પણ દ્રોહી બન્યો અને અધોગતિ તરફ પડી રહ્યો છે. પોતાના પુત્રોના માર્ગને અનુસરી તેણે જ મને, તેના હિતેચ્છુને, પોતાની જ નગરીમાંથી કાઢી મૂક્યો।

Verse 42

सोऽहं हरेर्मर्त्यविडम्बनेन द‍ृशो नृणां चालयतो विधातु: । नान्योपलक्ष्य: पदवीं प्रसादा- च्चरामि पश्यन् गतविस्मयोऽत्र ॥ ४२ ॥

હરિ મર્ત્યની જેમ લીલા કરીને સૃષ્ટિકર્તા તરીકે લોકોની દૃષ્ટિને ભ્રમિત કરે છે; તેથી મને તેમાં આશ્ચર્ય નથી. પ્રભુની કૃપાથી હું બીજાને દેખાયા વિના તેમના માર્ગમાં વિચરું છું; અહીં બધું જોઈને પણ મારો વિસ્મય નષ્ટ થયો છે અને હું સર્વ રીતે પ્રસન્ન છું।

Verse 43

नूनं नृपाणां त्रिमदोत्पथानां महीं मुहुश्चालयतां चमूभि: । वधात्प्रपन्नार्तिजिहीर्षयेशो- ऽप्युपैक्षताघं भगवान् कुरूणाम् ॥ ४३ ॥

ત્રણ પ્રકારના મદ (અહંકાર)થી ઉન્મત્ત રાજાઓ પોતાની સેનાઓથી વારંવાર ધરતીને કંપાવતા હતા. છતાં શરણાગતોની પીડા હરવા સદા તત્પર પ્રભુ શ્રીકૃષ્ણે, કુરુઓના અનેક પાપો જોઈને પણ, તેમને મારવાથી વિરત રહી ઉપેક્ષા કરી।

Verse 44

अजस्य जन्मोत्पथनाशनाय कर्माण्यकर्तुर्ग्रहणाय पुंसाम् । नन्वन्यथा कोऽर्हति देहयोगं परो गुणानामुत कर्मतन्त्रम् ॥ ४४ ॥

અજ (અજન્મા) પ્રભુનું પ્રાગટ્ય ઉચ્છૃંખલ દુષ્ટોના વિનાશ માટે છે, અને અकर्ता હોવા છતાં તેમના કર્મો સર્વજનને સમજ માટે ગ્રહણ થાય છે. નહીંતર જે ગુણાતીત અને કર્મતંત્રથી પર છે, તે પરમેશ્વર દેહયોગ ધારણ કરીને ધરતી પર શા માટે આવે?

Verse 45

तस्य प्रपन्नाखिललोकपाना- मवस्थितानामनुशासने स्वे । अर्थाय जातस्य यदुष्वजस्य वार्तां सखे कीर्तय तीर्थकीर्ते: ॥ ४५ ॥

હે સખા, તીર્થોમાં જેમની કીર્તિ ગવાય છે તે પ્રભુનું યશ કીર્તન કર. તેઓ અજન્મા હોવા છતાં સર્વ લોકપાલ શરણાગતોના હિત માટે કૃપાથી પ્રગટ થયા અને શુદ્ધ ભક્ત યદુવંશમાં અવતર્યા.