Adhyaya 5
Nārada Instructs Dakṣa’s Sons; Allegory of the World; Dakṣa Curses Nārada
વિસર્ગની પ્રજાપતિ-પરંપરામાં દક્ષે હર્યશ્વોને ઉત્પન્ન કરીને તેમને પ્રજાવૃદ્ધિ કરવાનો આદેશ આપ્યો. તેઓ પશ્ચિમ દિશામાં સિંધુના સમુદ્ર-સંગમ પાસેના નારાયણસરस् તીર્થમાં ગયા અને તપ તથા શુદ્ધિથી પરમહંસ-જીવન તરફ વળ્યા. ત્યાં નારદ આવ્યા અને ‘એક પુરુષ’, ‘અવ્યભિચારિણી સ્ત્રી’, ‘બે માર્ગની નદી’, ‘પંચવીસનું ઘર’, ‘હંસ’ અને ‘ક્ષુરધારા સમો કાળ’ જેવી રૂપકકથાથી તેમની બુદ્ધિને કર્મફલ-વિસ્તારથી મુક્તિ તરફ ફેરવી. હર્યશ્વોએ પ્રતીકોનો તાત્ત્વિક અર્થ સમજ્યો—પરમ ભોક્તા, માયા-બુદ્ધિ, પ્રકૃતિના ચક્ર, તત્ત્વસમૂહ, શાસ્ત્ર-વિવેક અને કાળ. નારદને ગુરુ માની તેઓ અનાવર્તિ માર્ગે પ્રસ્થાન કરે છે. પછી દક્ષે સવલાશ્વોને ઉત્પન્ન કર્યા; તેઓ પણ એ જ તીર્થમાં તપ કરે છે અને નારદના સંક્ષિપ્ત ઉપદેશ—‘મોટા ભાઈઓનું અનુસરણ કરો’—થી વૈરાગ્ય અને ભક્તિમાં પ્રવૃત્ત થઈ જાય છે. અંતે દક્ષ શોક-ક્રોધથી નારદ પર અકાળ વૈરાગ્ય કરાવવાનો આરોપ મૂકે છે, દેવ-ઋષિ-પિતૃના ‘ત્રણ ઋણ’ યાદ કરાવે છે અને નારદને સ્થિર નિવાસ ન રહે એવો શાપ આપે છે; સહનશીલ મહર્ષિ તે શાપ સ્વીકારી લે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तस्यां स पाञ्चजन्यां वै विष्णुमायोपबृंहित: । हर्यश्वसंज्ञानयुतं पुत्रानजनयद्विभु: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—વિષ્ણુની માયાથી પ્રેરિત થઈ પ્રજાપતિ દક્ષે પાંચજની (અસિક્ની)ના ગર્ભમાં દસ હજાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા; તેઓ ‘હર્યશ્વ’ કહેવાયા।
Verse 2
अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्वे दाक्षायणा नृप । पित्रा प्रोक्ता: प्रजासर्गे प्रतीचीं प्रययुर्दिशम् ॥ २ ॥
હે નૃપ! દક્ષના તે બધા પુત્રો સ્વભાવ અને ધર્મમાં એકસરખા, પિતાની આજ્ઞા પાળવામાં વિનમ્ર હતા. પ્રજાસર્જનનો આદેશ મળતાં તેઓ પશ્ચિમ દિશા તરફ ગયા।
Verse 3
तत्र नारायणसरस्तीर्थं सिन्धुसमुद्रयो: । सङ्गमो यत्र सुमहन्मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ३ ॥
પશ્ચિમમાં, જ્યાં સિંધુ નદી સમુદ્ર સાથે મળે છે, ત્યાં ‘નારાયણ-સર’ નામનું મહાતીર્થ છે; તેને મુનિ અને સિદ્ધજન સેવિત કરે છે।
Verse 4
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिता: । प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥
તે પવિત્ર સરોવરના જળનો સ્પર્શ અને સ્નાન કરતાં કરતાં તેમના અંતઃકરણના મલ ધોવાઈ ગયા અને પરમહંસ-ધર્મના કાર્યો તરફ તેમની બુદ્ધિ ઉદ્ભવી. છતાં પિતાની આજ્ઞાથી બંધાયેલા રહી પ્રજાવૃદ્ધિ માટે તેમણે ઉગ્ર તપ કર્યું. એક દિવસે દેવર્ષિ નારદે તેમને એવો તપ કરતા જોયા અને તેમની પાસે આવ્યા।
Verse 5
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिता: । प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥
તે પવિત્ર સ્થાને હર્યશ્વોએ સરોવરનાં જળને નિયમિત સ્પર્શ કરીને તેમાં સ્નાન કર્યું. ધીમે ધીમે તેમના અંતઃકરણનાં મલ ધોવાઈ ગયા અને તેઓ પરમહંસ-ધર્મના આચરણ તરફ વળ્યા. છતાં પિતાની આજ્ઞાથી પ્રજા-વૃદ્ધિ માટે તેમણે ઉગ્ર તપ કર્યું. એક દિવસે દેવર્ષિ નારદે તેમને આવું ઉત્તમ તપ કરતા જોઈને તેમની પાસે આવ્યા.
Verse 6
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
દેવર્ષિ નારદ બોલ્યા—હે હર્યશ્વો! તમે પૃથ્વીના અંતો જોયા નથી; તેથી તમે અજ્ઞાન બાળકો છો. એક એવું રાજ્ય છે જ્યાં માત્ર એક પુરુષ રહે છે, અને એક એવું બિલ છે કે તેમાં પ્રવેશ કરનાર કોઈ બહાર નીકળતો નથી. ત્યાં અત્યંત વ્યભિચારિણી સ્ત્રી અનેક આકર્ષક વેશભૂષામાં સજાય છે, અને તે રાજ્યમાં રહેલો એ એક પુરુષ જ તેનો પતિ છે. ત્યાં બંને દિશામાં વહેતી નદી છે, પચ્ચીસ તત્ત્વોથી બનેલું અદ્ભુત ઘર છે, વિવિધ ધ્વનિઓ કરતો હંસ છે, અને ક્ષુર તથા વજ્ર સમાન તીક્ષ્ણ પદાર્થોથી બનેલું સ્વયં ફરતું યંત્ર પણ છે. આ બધું ન જોયા તમે પ્રજા કેવી રીતે સર્જશો?
Verse 7
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
દેવર્ષિ નારદ બોલ્યા—હે હર્યશ્વો! તમે પૃથ્વીના અંતો જોયા નથી; તેથી તમે અજ્ઞાન બાળકો છો. એક એવું રાજ્ય છે જ્યાં માત્ર એક પુરુષ રહે છે, અને એક એવું બિલ છે કે તેમાં પ્રવેશ કરનાર કોઈ બહાર નીકળતો નથી. ત્યાં અત્યંત વ્યભિચારિણી સ્ત્રી અનેક આકર્ષક વેશભૂષામાં સજાય છે, અને તે રાજ્યમાં રહેલો એ એક પુરુષ જ તેનો પતિ છે. ત્યાં બંને દિશામાં વહેતી નદી છે, પચ્ચીસ તત્ત્વોથી બનેલું અદ્ભુત ઘર છે, વિવિધ ધ્વનિઓ કરતો હંસ છે, અને ક્ષુર તથા વજ્ર સમાન તીક્ષ્ણ પદાર્થોથી બનેલું સ્વયં ફરતું યંત્ર પણ છે. આ બધું ન જોયા તમે પ્રજા કેવી રીતે સર્જશો?
Verse 8
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
દેવર્ષિ નારદ બોલ્યા—હે હર્યશ્વો! તમે પૃથ્વીના અંતો જોયા નથી; તેથી તમે અજ્ઞાન બાળકો છો. એક એવું રાજ્ય છે જ્યાં માત્ર એક પુરુષ રહે છે, અને એક એવું બિલ છે કે તેમાં પ્રવેશ કરનાર કોઈ બહાર નીકળતો નથી. ત્યાં અત્યંત વ્યભિચારિણી સ્ત્રી અનેક આકર્ષક વેશભૂષામાં સજાય છે, અને તે રાજ્યમાં રહેલો એ એક પુરુષ જ તેનો પતિ છે. ત્યાં બંને દિશામાં વહેતી નદી છે, પચ્ચીસ તત્ત્વોથી બનેલું અદ્ભુત ઘર છે, વિવિધ ધ્વનિઓ કરતો હંસ છે, અને ક્ષુર તથા વજ્ર સમાન તીક્ષ્ણ પદાર્થોથી બનેલું સ્વયં ફરતું યંત્ર પણ છે. આ બધું ન જોયા તમે પ્રજા કેવી રીતે સર્જશો?
Verse 9
कथं स्वपितुरादेशमविद्वांसो विपश्चित: । अनुरूपमविज्ञाय अहो सर्गं करिष्यथ ॥ ९ ॥
અફસોસ! તમે પિતાની આજ્ઞાનો સાચો આશય જાણતા નથી. પિતા સર્વજ્ઞ છે; પરંતુ તેમના હેતુને સમજીયા વિના અને યોગ્ય રીત ન જાણીને તમે પ્રજા-સર્જન કેવી રીતે કરશો?
Verse 10
श्रीशुक उवाच तन्निशम्याथ हर्यश्वा औत्पत्तिकमनीषया । वाच: कूटं तु देवर्षे: स्वयं विममृशुर्धिया ॥ १० ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—દેવર્ષિ નારદના ગૂઢ વચનો સાંભળી હર્યશ્વોએ બીજાની મદદ વિના પોતાની સ્વાભાવિક બુદ્ધિથી તેનું મનન કર્યું।
Verse 11
भू: क्षेत्रं जीवसंज्ञं यदनादि निजबन्धनम् । अदृष्ट्वा तस्य निर्वाणं किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ ११ ॥
‘ભૂઃ’ એટલે કર્મક્ષેત્ર; જીવનું આ દેહ જ કર્મનું ક્ષેત્ર અને ખોટી ઉપાધિઓનું આધાર છે. અનાદિ કાળથી વિવિધ દેહો મેળવી તે સંસારબંધનના મૂળમાં બંધાયેલો છે. જો કોઈ આ બંધનનિવૃત્તિ તરફ ન જોઈ તાત્કાલિક ફળવાળા કર્મોમાં મગ્ન રહે, તો તેના કર્મોનો શું લાભ?
Verse 12
एक एवेश्वरस्तुर्यो भगवान् स्वाश्रय: पर: । तमदृष्ट्वाभवं पुंस: किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १२ ॥
એકમાત્ર ભોક્તા અને ઈશ્વર પરમ ભગવાન છે—સ્વતંત્ર, સર્વદર્શી, ષડૈશ્વર્યસંપન્ન અને ત્રિગુણાતીત. તેમને ન સમજી મનુષ્યો ક્ષણિક સુખ માટે દિવસ-રાત વ્યર્થ મહેનત કરે તો તેમના કર્મોનો શું લાભ?
Verse 13
पुमान्नैवैति यद्गत्वा बिलस्वर्गं गतो यथा । प्रत्यग्धामाविद इह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १३ ॥
જેમ પાતાળરૂપ ‘બિલ’માં પ્રવેશેલો માણસ ભાગ્યે જ પાછો દેખાય છે, તેમ વૈકુંઠધામ (પ્રત્યગ્ધામ) પહોંચેલો જીવ ફરી આ સંસારમાં આવતો નથી. એવું પરમ પદ હોવા છતાં તેને ન જોઈ આ ક્ષણિક જગતમાં વાંદરાની જેમ ઉછળકૂદ કરે, તો તેના અસત્કર્મોનો શું લાભ?
Verse 14
नानारूपात्मनो बुद्धि: स्वैरिणीव गुणान्विता । तन्निष्ठामगतस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १४ ॥
રજોગુણમિશ્ર ચંચળ બુદ્ધિ સ્વૈરિણી વેશ્યા જેવી ગુણો અનુસાર નાનાં રૂપ ધારણ કરે છે. આ કેવી રીતે થાય છે તે ન સમજી જો કોઈ તાત્કાલિક ફળવાળા કર્મોમાં જ મગ્ન રહે, તો તેને ખરેખર શું મળે?
Verse 15
तत्सङ्गभ्रंशितैश्वर्यं संसरन्तं कुभार्यवत् । तद्गतीरबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १५ ॥
જેમ વેશ્યાનો પતિ સ્વતંત્રતા ગુમાવે છે, તેમ દૂષિત બુદ્ધિવાળો જીવ સંસારમાં લાંબો ભટકે છે. પ્રકૃતિથી પીડાઈ તે બુદ્ધિના ગતિપ્રમાણે સુખ-દુઃખ ભોગવે છે; એવી સ્થિતિમાં અસત્કર્મોથી શું લાભ?
Verse 16
सृष्ट्यप्ययकरीं मायां वेलाकूलान्तवेगिताम् । मत्तस्य तामविज्ञस्य किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १६ ॥
સૃષ્ટિ અને પ્રલય કરાવતી માયા નદીની જેમ બંને દિશામાં વહે છે; કાંઠા પાસે તેનો પ્રવાહ વધુ તેજ હોય છે. અજ્ઞ જીવ તેમાં પડી જાય તો તરંગોમાં ડૂબી બહાર આવી શકતો નથી; એવી માયા-નદીમાં ફળની આશાથી કરેલા કર્મોનો શું લાભ?
Verse 17
पञ्चविंशतितत्त्वानां पुरुषोऽद्भुतदर्पण: । अध्यात्ममबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १७ ॥
પંચવીસ તત્ત્વોના આધાર અને કારણ-કાર્યના નિયંતા પરમ પુરુષ ભગવાન છે, જાણે અદ્ભુત દર્પણ. તે પરમ પુરુષને જાણ્યા વિના જે ક્ષણિક ફળ માટે કર્મ કરે, તેને શું લાભ?
Verse 18
ऐश्वरं शास्त्रमुत्सृज्य बन्धमोक्षानुदर्शनम् । विविक्तपदमज्ञाय किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १८ ॥
બંધન અને મોક્ષનો માર્ગ દર્શાવતાં મહિમાવાન શાસ્ત્રને છોડીને, હંસની જેમ વિવેકપદ ન જાણીને જે મૂઢ ક્ષણિક કાર્યોમાં રમે—તેના અસત્કર્મોથી શું ફળ?
Verse 19
कालचक्रं भ्रमि तीक्ष्णं सर्वं निष्कर्षयज्जगत् । स्वतन्त्रमबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १९ ॥
કાલચક્ર અતિ તીક્ષ્ણ રીતે ફરે છે, જાણે ક્ષુરા અને વજ્રથી બનેલું; તે અવિચ્છિન્ન અને સ્વતંત્ર રીતે સમગ્ર જગતને ખેંચી જાય છે. જે મૂઢ કાળતત્ત્વને સમજવા પ્રયત્ન કરતો નથી, તેને ક્ષણિક ભૌતિક કર્મોથી શું લાભ?
Verse 20
शास्त्रस्य पितुरादेशं यो न वेद निवर्तकम् । कथं तदनुरूपाय गुणविस्रम्भ्युपक्रमेत् ॥ २० ॥
જે શાસ્ત્રરૂપ પિતાના સંસારથી નિવૃત્ત કરનાર આદેશને નથી જાણતો, તે તેના અનુરૂપ ભક્તિપૂર્વક કેવી રીતે આરંભ કરશે?
Verse 21
इति व्यवसिता राजन् हर्यश्वा एकचेतस: । प्रययुस्तं परिक्रम्य पन्थानमनिवर्तनम् ॥ २१ ॥
હે રાજન, નારદના ઉપદેશ સાંભળી હર્યશ્વો એકચિત્તે દૃઢ નિશ્ચયે સ્થિર થયા. તેમને ગુરુ માની પરિક્રમા કરી અને અનાવર્તનના માર્ગે ચાલ્યા.
Verse 22
स्वरब्रह्मणि निर्भातहृषीकेशपदाम्बुजे । अखण्डं चित्तमावेश्य लोकाननुचरन्मुनि: ॥ २२ ॥
સામવેદજન્ય સ્વરબ્રહ્મથી પ્રભુની લીલાઓ ગાઈ નારદ મુનિએ હૃષીકેશના પદકમળોમાં અખંડ ચિત્ત સ્થિર કર્યું અને લોકલોકાંતરોમાં વિહર્યા.
Verse 23
नाशं निशम्य पुत्राणां नारदाच्छीलशालिनाम् । अन्वतप्यत क: शोचन् सुप्रजस्त्वं शुचां पदम् ॥ २३ ॥
નારદના કારણે શીલવાન પુત્રોના નાશ/વિયોગનો સમાચાર સાંભળી દક્ષ શોકથી તપ્યો. સારા સંતાનોનો પિતા હોવા છતાં તે દુઃખની સ્થિતિમાં પડ્યો.
Verse 24
स भूय: पाञ्चजन्यायामजेन परिसान्त्वित: । पुत्रानजनयद्दक्ष: सवलाश्वान्सहस्रिण: ॥ २४ ॥
પુત્રવિયોગના શોકમાં રહેલા દક્ષને અજ બ્રહ્માએ ઉપદેશથી શાંત કર્યો. ત્યારબાદ દક્ષે પત્ની પાંંચજનિના ગર્ભમાં એક હજાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા; તેઓ સવલાશ્વ તરીકે ઓળખાયા.
Verse 25
ते च पित्रा समादिष्टा: प्रजासर्गे धृतव्रता: । नारायणसरो जग्मुर्यत्र सिद्धा: स्वपूर्वजा: ॥ २५ ॥
પિતાની આજ્ઞા મુજબ પ્રજા-સર્જન માટે દૃઢ વ્રત ધારણ કરીને તેઓ પણ નારાયણ-સરોવર ગયા; જ્યાં તેમના મોટા ભાઈઓ પહેલેથી સિદ્ધિ પામ્યા હતા।
Verse 26
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । जपन्तो ब्रह्म परमं तेपुस्तत्र महत्तप: ॥ २६ ॥
તે પવિત્ર જળના સ્પર્શ માત્રથી જ તેમના હૃદયની મલિન ઇચ્છાઓ ધોવાઈ ગઈ; તેઓ ઓંકારાદિ પરબ્રહ્મનું જપ કરતાં ત્યાં મહાતપ કરવા લાગ્યા।
Verse 27
अब्भक्षा: कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजना: । आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥ ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥
કેટલાક મહિના તેઓ માત્ર પાણી પીતા અને કેટલાક સમય વાયુને જ આહાર માનતા; આ રીતે મહાતપમાં રહી આ મંત્ર જપીને ઇડસ્પતિ નારાયણની આરાધના કરી।
Verse 28
अब्भक्षा: कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजना: । आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥ ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥
ॐ—મહાત્મા પુરુષ નારાયણને નમસ્કાર; વિશુદ્ધ સત્ત્વના ધામ એવા મહાહંસનું અમે ધ્યાન કરીએ છીએ।
Verse 29
इति तानपि राजेन्द्र प्रजासर्गधियो मुनि: । उपेत्य नारद: प्राह वाच: कूटानि पूर्ववत् ॥ २९ ॥
હે રાજેન્દ્ર! પ્રજા-સર્જનની બુદ્ધિથી તપમાં લાગેલા તે પુત્રો પાસે પણ નારદ મુનિ આવ્યા અને પહેલાંની જેમ કૂટ વચનો કહ્યા।
Verse 30
दाक्षायणा: संशृणुत गदतो निगमं मम । अन्विच्छतानुपदवीं भ्रातृणां भ्रातृवत्सला: ॥ ३० ॥
હે દક્ષપુત્રો, મારા ઉપદેશવચનો ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો. તમે તમારા જ્યેષ્ઠ ભાઈઓ હર્યશ્વો પ્રત્યે અત્યંત સ્નેહાળ છો; તેથી તેમની જ પથરી અનુસરો.
Verse 31
भ्रातृणां प्रायणं भ्राता योऽनुतिष्ठति धर्मवित् । स पुण्यबन्धु: पुरुषो मरुद्भि: सह मोदते ॥ ३१ ॥
ધર્મના સિદ્ધાંતો જાણતો ભાઈ પોતાના જ્યેષ્ઠ ભાઈઓના પગલાં અનુસરે છે. એવો પુણ્યવાન ભાઈ ભ્રાતૃસ્નેહથી યુક્ત મરુત્ વગેરે દેવતાઓ સાથે સંગ પામી આનંદ કરે છે.
Verse 32
एतावदुक्त्वा प्रययौ नारदोऽमोघदर्शन: । तेऽपि चान्वगमन् मार्गं भ्रातृणामेव मारिष ॥ ३२ ॥
શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ આર્ય, એટલું કહી અમોઘ કરુણાદૃષ્ટિ ધરાવતા નારદ મુનિ પોતાના અભિપ્રાય મુજબ પ્રસ્થાન કરી ગયા. દક્ષના પુત્રોએ પણ પોતાના જ્યેષ્ઠ ભાઈઓનો માર્ગ અપનાવ્યો; સંતાનોત્પત્તિનો પ્રયત્ન કર્યા વિના તેઓ કૃષ્ણચેતનામાં લીન થયા.
Verse 33
सध्रीचीनं प्रतीचीनं परस्यानुपथं गता: । नाद्यापि ते निवर्तन्ते पश्चिमा यामिनीरिव ॥ ३३ ॥
સવલાશ્વોએ યોગ્ય માર્ગ ગ્રહણ કર્યો—ભક્તિસેવા પ્રાપ્ત કરાવતી જીવનરીતિથી અથવા પરમ પુરુષોત્તમની કૃપાથી પ્રાપ્ત થતો માર્ગ. પશ્ચિમ તરફ ગયેલી રાત્રિઓની જેમ તેઓ આજ સુધી પાછા ફર્યા નથી.
Verse 34
एतस्मिन् काल उत्पातान् बहून् पश्यन् प्रजापति: । पूर्ववन्नारदकृतं पुत्रनाशमुपाशृणोत् ॥ ३४ ॥
આ સમયે પ્રજાપતિ દક્ષે અનેક અશુભ નિશાનીઓ જોઈ. પછી વિવિધ સ્ત્રોતોથી તેણે સાંભળ્યું કે નારદના ઉપદેશ અનુસાર તેના બીજા પુત્રસમૂહ સવલાશ્વોએ પણ પોતાના જ્યેષ્ઠ ભાઈઓનો માર્ગ અપનાવ્યો છે.
Verse 35
चुक्रोध नारदायासौ पुत्रशोकविमूर्च्छित: । देवर्षिमुपलभ्याह रोषाद्विस्फुरिताधर: ॥ ३५ ॥
સવલાશ્વો પણ ભગવાનની ભક્તિસેવા માટે આ લોક છોડીને ગયા છે એવું સાંભળતાં દક્ષ નારદ પર ક્રોધિત થયો અને પુત્રશોકથી જાણે મૂર્છિત થયો. દેવર્ષિ નારદને સામે જોઈ તેના હોઠ રોષથી કંપ્યા અને તેણે આમ કહ્યું।
Verse 36
श्रीदक्ष उवाच अहो असाधो साधूनां साधुलिङ्गेन नस्त्वया । असाध्वकार्यर्भकाणां भिक्षोर्मार्ग: प्रदर्शित: ॥ ३६ ॥
શ્રીદક્ષ બોલ્યા—અહો, હે અસાધુ! સાધુનું વેશ ધારણ કરીને પણ તું સાચો સાધુ નથી. ભિક્ષુ બનીને તું મારા નિર્દોષ પુત્રોને ત્યાગનો માર્ગ બતાવી મને ઘોર અન્યાય કર્યો છે।
Verse 37
ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानाममीमांसितकर्मणाम् । विघात: श्रेयस: पाप लोकयोरुभयो: कृत: ॥ ३७ ॥
તેઓ ત્રણ ઋણોથી મુક્ત નહોતા અને પોતાના કર્તવ્યોનું યોગ્ય વિચારણ પણ કર્યું નહોતું. હે નારદ, પાપકર્મના સ્વરૂપ! ઋષિઓ, દેવતાઓ અને પિતાના ઋણથી બંધાયેલા મારા પુત્રોના આ લોક અને પરલોક—બન્નેમાં કલ્યાણનો માર્ગ તું અટકાવ્યો છે।
Verse 38
एवं त्वं निरनुक्रोशो बालानां मतिभिद्धरे: । पार्षदमध्ये चरसि यशोहा निरपत्रप: ॥ ३८ ॥
આ રીતે તું દયા વિના નિર્દોષ બાળકોની બુદ્ધિ ભેદે છે અને છતાં પોતાને હરિનો પારષદ કહે છે. તું ભગવાનના યશને કલંકિત કર્યો છે; તું નિર્લજ્જ અને કરુણાવિહિન છે. તો પછી પરમ પ્રભુના પારષદોમાં તું કેવી રીતે ફરતો રહે છે?
Verse 39
ननु भागवता नित्यं भूतानुग्रहकातरा: । ऋते त्वां सौहृदघ्नं वै वैरङ्करमवैरिणाम् ॥ ३९ ॥
પ્રભુના ભક્તો તો સદા જીવებზე કૃપા કરવા આતુર રહે છે—તને છોડીને. તું તો સૌહાર્દનો ઘાતક છે; શત્રુ ન હોય એવા લોકોમાં પણ વૈર ઊભું કરે છે. ભક્તનો વેશ ધારણ કરીને આવા ઘૃણિત કર્મો કરતાં તને શરમ નથી આવતી?
Verse 40
नेत्थं पुंसां विराग: स्यात् त्वया केवलिना मृषा । मन्यसे यद्युपशमं स्नेहपाशनिकृन्तनम् ॥ ४० ॥
દક્ષ પ્રજાપતિ બોલ્યા—હે કેવલિન! માત્ર વૈરાગ્ય જગાવવાથી પુરુષોનો સંસારથી વિરાગ થતો નથી; તું મિથ્યા કહે છે. પૂર્ણ જ્ઞાન જાગ્યા વિના, તું જેમ વેશ બદલ્યો તેમ માત્ર વેશપરિવર્તનથી સ્નેહપાશ કપાતો નથી।
Verse 41
नानुभूय न जानाति पुमान् विषयतीक्ष्णताम् । निर्विद्यते स्वयं तस्मान्न तथा भिन्नधी: परै: ॥ ४१ ॥
માણસ વિષયભોગની તીક્ષ્ણ પીડા પોતે અનુભવ્યા વિના જાણતો નથી; તેથી તે પોતે જ વૈરાગ્ય પામે છે. બીજાઓથી બુદ્ધિ બદલાયેલો, સ્વાનુભવથી બદલાયેલાની જેમ એટલો વિરક્ત થતો નથી।
Verse 42
यन्नस्त्वं कर्मसन्धानां साधूनां गृहमेधिनाम् । कृतवानसि दुर्मर्षं विप्रियं तव मर्षितम् ॥ ४२ ॥
તમે અમારા જેવા વેદવિધિ મુજબ કર્મકાંડમાં લાગેલા, ગૃહસ્થધર્મ પાળતા સાધુ ગૃહમેધીઓ પ્રત્યે અત્યંત અસહ્ય અને અપ્રિય કાર્ય કર્યું છે; હું તેને સહન કરું છું. પત્ની-પુત્રો સાથે ગૃહસ્થ રહીને પણ હું યજ્ઞ-વ્રતો કરું છું; પરંતુ તમે નિરકારણે મારા પુત્રોને ત્યાગના માર્ગે ભટકાવ્યા—આ એક વાર સહ્ય છે।
Verse 43
तन्तुकृन्तन यन्नस्त्वमभद्रमचर: पुन: । तस्माल्लोकेषु ते मूढ न भवेद्भ्रमत: पदम् ॥ ४३ ॥
હે તંતુ-કૃંતન! તું એક વાર મારા પુત્રોને ગુમાવ્યા, અને હવે ફરી એ જ અશુભ કાર્ય કર્યું. તેથી હે મૂઢ, હું તને શાપ આપું છું—તું સર્વ લોકોમાં ફરતો રહેશે, પરંતુ ક્યાંય તારો સ્થિર નિવાસ નહીં રહે।
Verse 44
श्रीशुक उवाच प्रतिजग्राह तद्बाढं नारद: साधुसम्मत: । एतावान्साधुवादो हि तितिक्षेतेश्वर: स्वयम् ॥ ४४ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજા! સાધુઓમાં માન્ય નારદ મુનિએ દક્ષના શાપને સાંભળી “તદ્ બાઢમ્—બરાબર,” કહી તેને સ્વીકારી લીધો. આ જ સાધુતા છે—સમર્થ હોવા છતાં સહન કરે છે અને પ્રતિશાપ આપતો નથી।
Frequently Asked Questions
The Haryaśvas interpret it as a complete map of saṁsāra and liberation: (1) ‘one man’ = the Supreme Enjoyer, Bhagavān, independent of guṇas; (2) ‘hole with no return’ = either descent into Pātāla (rare return) and, more importantly, entry into Vaikuṇṭha (no return to misery); (3) ‘unchaste woman’ = fickle, passion-mixed intelligence that changes ‘dress’ (identities) to attract the jīva; (4) ‘husband’ = the conditioned soul enslaved by that buddhi; (5) ‘river flowing both ways’ = prakṛti’s cycles of creation and dissolution; (6) ‘house of twenty-five’ = the tattva framework (elements) resting in the Supreme as cause and controller; (7) ‘haṁsa’ = śāstra-guided discrimination between matter and spirit; (8) ‘razors and thunderbolts’ = relentless kāla driving all change. The point is that without knowing these truths, producing progeny as an ultimate goal is spiritually misdirected.
Dakṣa argues from pravṛtti-mārga (world-maintaining duty): before adopting renunciation, one should discharge obligations to devas (through yajña), ṛṣis (through study/teaching), and pitṛs/father (through progeny and lineage rites). He sees Nārada’s instruction as inducing vairāgya without sufficient experiential maturity. The Bhāgavata, however, frames Nārada’s intervention as higher guidance: when bhakti awakens and the goal (ending bondage) is understood, the supreme duty becomes surrender to Nārāyaṇa.