Adhyaya 19
Puṁsavana / Viṣṇu-vrata: Worship of Lakṣmī-Nārāyaṇa for Auspicious Progeny and Fortune
પુંસવન વ્રત સાંભળીને પરીક્ષિત વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરવાની વિગતવાર રીત પૂછે છે. શુકદેવ કહે છે—અગ્રહાયણ શુક્લ પ્રતિપદાથી એક વર્ષ સુધી આ ભક્તિમય વ્રત કરવું; પત્ની પતિ અને બ્રાહ્મણોના માર્ગદર્શન હેઠળ પ્રાતઃ શુદ્ધિ કરીને શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરે, દિતીના વ્રતના સંદર્ભથી મરુતોના જન્મની કથા સાંભળે અને ભોજન પહેલાં લક્ષ્મીસહ નારાયણની પૂજા કરે. અધ્યાયમાં વિષ્ણુને લક્ષ્મીપતિ અને સર્વ ઐશ્વર્યના સ્વામી તરીકે તથા લક્ષ્મીને તેમની આંતરિક શક્તિ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવી છે; દૈનિક પૂજામંત્ર અને ઉપચાર અર્પણો જણાવ્યા છે. હોમમાં નિર્ધારિત મંત્રથી બાર ઘૃતાહુતિ આપી લક્ષ્મી-નારાયણને સંયુક્ત મંગળનું મૂળ કારણ બતાવ્યું છે; દંડવત પ્રણામ અને શક્તિ-યજ્ઞ-ભગવાન સંબંધ સમજાવતી પ્રાર્થના પણ છે. પ્રસાદ, બ્રાહ્મણો અને પતિવ્રતા સ્ત્રીઓનું સન્માન તથા દંપતિની સહભાગિતા વ્રતનો ભાગ છે. એક વર્ષ પછી કાર્તિક પૂર્ણિમાએ ઉપવાસ અને સમાપન ઉત્સવથી પુત્ર, શ્રી, આરોગ્ય અને દાંપત્ય સ્થિરતા મળે છે; દિતીના સફળ વ્રતથી મરુતોની પ્રાપ્તિનું સ્મરણ આગળની ભક્તિફળ-કર્મફળ ચર્ચા સાથે કથાને જોડે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच व्रतं पुंसवनं ब्रह्मन् भवता यदुदीरितम् । तस्य वेदितुमिच्छामि येन विष्णु: प्रसीदति ॥ १ ॥
શ્રીરાજાએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ, તમે પુંસવન વ્રતનું વર્ણન કર્યું છે. જેના દ્વારા ભગવાન વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે, તે હું વિગતે જાણવા ઇચ્છું છું.
Verse 2
श्रीशुक उवाच शुक्ले मार्गशिरे पक्षे योषिद्भर्तुरनुज्ञया । आरभेत व्रतमिदं सार्वकामिकमादित: ॥ २ ॥ निशम्य मरुतां जन्म ब्राह्मणाननुमन्त्र्य च । स्नात्वा शुक्लदती शुक्ले वसीतालङ्कृताम्बरे । पूजयेत्प्रातराशात्प्राग्भगवन्तं श्रिया सह ॥ ३ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું—માર્ગશીર્ષ માસના શુક્લ પક્ષની પ્રતિપદાએ, પતિની અનુમતિથી સ્ત્રીએ આ તપોમય વ્રત આરંભવું જોઈએ; તે સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે. વિષ્ણુપૂજા પહેલાં મરુતોના જન્મની કથા સાંભળી, યોગ્ય બ્રાહ્મણોની આજ્ઞા લઈને, સવારે દાંત સાફ કરી સ્નાન કરીને, શ્વેત વસ્ત્રો અને આભૂષણો ધારણ કરી, નાસ્તા પહેલાં શ્રીલક્ષ્મી સહિત ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરવી।
Verse 3
श्रीशुक उवाच शुक्ले मार्गशिरे पक्षे योषिद्भर्तुरनुज्ञया । आरभेत व्रतमिदं सार्वकामिकमादित: ॥ २ ॥ निशम्य मरुतां जन्म ब्राह्मणाननुमन्त्र्य च । स्नात्वा शुक्लदती शुक्ले वसीतालङ्कृताम्बरे । पूजयेत्प्रातराशात्प्राग्भगवन्तं श्रिया सह ॥ ३ ॥
માર્ગશીર્ષના શુક્લ પક્ષની પ્રતિપદાએ, પતિની અનુમતિથી સ્ત્રીએ સર્વકામસિદ્ધિ આપતું આ વ્રત શરૂ કરવું. મરુતોના જન્મની કથા સાંભળી અને બ્રાહ્મણોની યોગ્ય મંજૂરી લઈને, સવારે દાંત સાફ કરી સ્નાન કરીને, શ્વેત વસ્ત્રો તથા આભૂષણો ધારણ કરી, નાસ્તા પહેલાં શ્રીલક્ષ્મી સહિત વિષ્ણુ ભગવાનની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી।
Verse 4
अलं ते निरपेक्षाय पूर्णकाम नमोऽस्तु ते । महाविभूतिपतये नम: सकलसिद्धये ॥ ४ ॥
હે પૂર્ણકામ, નિરપેક્ષ પ્રભુ! તમને મારો નમસ્કાર. મહાવિભૂતિના સ્વામી, શ્રીલક્ષ્મીના પતિ, સર્વ સિદ્ધિઓના અધિપતિ—તમને વારંવાર પ્રણામ।
Verse 5
यथा त्वं कृपया भूत्या तेजसा महिमौजसा । जुष्ट ईश गुणै: सर्वैस्ततोऽसि भगवान् प्रभु: ॥ ५ ॥
હે ઈશ્વર! તમે કૃપા, ઐશ્વર્ય, તેજ, મહિમા, પરાક્રમ, બળ અને સર્વ દિવ્ય ગુણોથી યુક્ત છો; તેથી તમે જ ભગવાન, સર્વના સ્વામી પ્રભુ છો।
Verse 6
विष्णुपत्नि महामाये महापुरुषलक्षणे । प्रीयेथा मे महाभागे लोकमातर्नमोऽस्तु ते ॥ ६ ॥
હે વિષ્ણુપત્ની, મહામાયે, મહાપુરુષલક્ષણે! હે મહાભાગે, મારા પર પ્રસન્ન થાઓ. હે લોકમાતા, તમને મારો નમસ્કાર।
Verse 7
ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सह महाविभूतिभिर्बलिमुपहरामीति । अनेनाहरहर्मन्त्रेण विष्णोरावाहनार्घ्यपाद्योपस्पर्शनस्नानवासउपवीतविभूषणगन्धपुष्पधूप दीपोपहाराद्युपचारान् सुसमाहितोपाहरेत् ॥ ७ ॥
ૐ નમો ભગવતે મહાપુરુષાય, મહાનુભાવાય, મહાવિભૂતિ-પતયે—મહાવિભૂતિઓ સહિત તમને આ બલી/અર્પણ અર્પું છું. આ મંત્રનો નિત્ય એકાગ્રતાથી જપ કરીને વિષ્ણુનું આવાહન કરી અર્ઘ્ય, પાદ્ય, આચમન, સ્નાનજળ, વસ્ત્ર, યજ્ઞોપવીત, આભૂષણ, ગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ વગેરે સર્વ ઉપચાર સમર્પિત કરવા।
Verse 8
हवि:शेषं च जुहुयादनले द्वादशाहुती: । ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महाविभूतिपतये स्वाहेति ॥ ८ ॥
પછી બાકી રહેલું હવિ પવિત્ર અગ્નિમાં બાર આહુતિરૂપે અર્પણ કરવું. દરેક આહુતિ સાથે આ મંત્ર બોલવો—“ૐ નમો ભગવતે મહાપુરુષાય મહાવિભૂતિ-પતયે સ્વાહા।”
Verse 9
श्रियं विष्णुं च वरदावाशिषां प्रभवावुभौ । भक्त्या सम्पूजयेन्नित्यं यदीच्छेत्सर्वसम्पद: ॥ ९ ॥
જેને સર્વ ઐશ્વર્ય જોઈએ, તેણે નિત્ય ભક્તિપૂર્વક શ્રીલક્ષ્મી સહિત ભગવાન વિષ્ણુની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ. લક્ષ્મી-નારાયણ બંને વરદાતા છે, સર્વ આશીર્વાદોના સ્ત્રોત અને સર્વ શુભતાના પ્રભવ છે।
Verse 10
प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ भक्तिप्रह्वेण चेतसा । दशवारं जपेन्मन्त्रं तत: स्तोत्रमुदीरयेत् ॥ १० ॥
ભક્તિથી વિનમ્ર થયેલા મનથી ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરવો. દંડવત્ પ્રણામ કરતાં તે મંત્ર દસ વાર જપવો, પછી સ્તોત્ર ઉચ્ચારવું।
Verse 11
युवां तु विश्वस्य विभू जगत: कारणं परम् । इयं हि प्रकृति: सूक्ष्मा मायाशक्तिर्दुरत्यया ॥ ११ ॥
હે વિભુ! તમે બંને (વિષ્ણુ અને શ્રીલક્ષ્મી) સમગ્ર જગતના સ્વામી અને સૃષ્ટિના પરમ કારણ છો. આ પ્રકૃતિ અતિ સૂક્ષ્મ છે; આ તમારી માયા-શક્તિ છે, જેને પાર કરવી દુર્લભ છે।
Verse 12
तस्या अधीश्वर: साक्षात्त्वमेव पुरुष: पर: । त्वं सर्वयज्ञ इज्येयं क्रियेयं फलभुग्भवान् ॥ १२ ॥
હે પ્રભુ! તે શક્તિના અધિેશ્વર સాక్షાત્ તમે જ પરમ પુરુષ છો. તમે સર્વ યજ્ઞસ્વરૂપ છો; શ્રીલક્ષ્મી તમારી પૂજાની આદિ મૂર્તિ છે અને તમે સર્વ યજ્ઞોના ફળભોક્તા છો.
Verse 13
गुणव्यक्तिरियं देवी व्यञ्जको गुणभुग्भवान् । त्वं हि सर्वशरीर्यात्मा श्री: शरीरेन्द्रियाशया: । नामरूपे भगवती प्रत्ययस्त्वमपाश्रय: ॥ १३ ॥
અહીંની શ્રીદેવી ગુણોની વ્યક્તતા છે; તમે તે ગુણોને પ્રગટ કરનાર અને ભોગવનાર છો. તમે સર્વ શરીરધારીઓના પરમાત્મા છો; શ્રી તેમના શરીર-ઇન્દ્રિય-મનનો આશ્રયરૂપ છે. તેણીને પવિત્ર નામ-રૂપ છે, અને તમે જ સર્વ નામ-રૂપોના આધાર તથા પ્રકટ થવાના કારણ છો.
Verse 14
यथा युवां त्रिलोकस्य वरदौ परमेष्ठिनौ । तथा म उत्तमश्लोक सन्तु सत्या महाशिष: ॥ १४ ॥
જેમ તમે બંને ત્રિલોકના પરમ અધિપતિ અને વરદાતા છો, તેમ હે ઉત્તમશ્લોક પ્રભુ, તમારી કૃપાથી મારી મહાન આશાઓ સત્ય થાઓ.
Verse 15
इत्यभिष्टूय वरदं श्रीनिवासं श्रिया सह । तन्नि:सार्योपहरणं दत्त्वाचमनमर्चयेत् ॥ १५ ॥
આ રીતે વરદાતા શ્રીનિવાસ વિષ્ણુને શ્રીલક્ષ્મી સાથે ઉપર જણાવેલી રીત મુજબ સ્તુતિ કરીને પૂજા કરવી જોઈએ. પછી પૂજાની સામગ્રી દૂર કરીને તેમને આચમન માટે જળ અર્પણ કરી ફરીથી તેમનું અર્ચન કરવું.
Verse 16
तत: स्तुवीत स्तोत्रेण भक्तिप्रह्वेण चेतसा । यज्ञोच्छिष्टमवघ्राय पुनरभ्यर्चयेद्धरिम् ॥ १६ ॥
પછી ભક્તિ અને વિનયથી નમ્ર ચિત્તે સ્તોત્ર દ્વારા પ્રભુ અને શ્રીલક્ષ્મીની સ્તુતિ કરવી. ત્યારબાદ યજ્ઞપ્રસાદના અવશેષની સુગંધ ગ્રહણ કરીને ફરી હરિ અને લક્ષ્મીજીનું અભ્યર્ચન કરવું.
Verse 17
पतिं च परया भक्त्या महापुरुषचेतसा । प्रियैस्तैस्तैरुपनमेत् प्रेमशील: स्वयं पति: । बिभृयात् सर्वकर्माणि पत्न्या उच्चावचानि च ॥ १७ ॥
પતિને પરમ પુરુષના પ્રતિનિધિ તરીકે માની પત્નીએ નિષ્કપટ ભક્તિથી પ્રસાદ અર્પણ કરીને તેની ઉપાસના કરવી. પત્નીથી પ્રસન્ન પતિ પોતે જ પરિવારના નાના-મોટા કાર્યો સંભાળે.
Verse 18
कृतमेकतरेणापि दम्पत्योरुभयोरपि । पत्न्यां कुर्यादनर्हायां पतिरेतत् समाहित: ॥ १८ ॥
પતિ-પત્નીમાંથી એકે પણ આ ભક્તિસેવા કરી હોય તો પૂરતું છે; સારા સંબંધથી ફળ બંનેને મળે છે. તેથી પત્ની અસમર્થ હોય તો પતિએ એકાગ્રતાથી કરવું, અને શ્રદ્ધાવતી પત્ની પણ ફળમાં ભાગીદાર બને.
Verse 19
विष्णोर्व्रतमिदं बिभ्रन्न विहन्यात्कथञ्चन । विप्रान् स्त्रियो वीरवती: स्रग्गन्धबलिमण्डनै: । अर्चेदहरहर्भक्त्या देवं नियममास्थिता ॥ १९ ॥ उद्वास्य देवं स्वे धाम्नि तन्निवेदितमग्रत: । अद्यादात्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकामसमृद्धये ॥ २० ॥
આ વિષ્ણુ-વ્રત ધારણ કરીને તેની પાલનામાં ક્યારેય ભંગ ન કરવો. પ્રસાદ-શેષ, પુષ્પમાળા, ચંદન, નૈવેદ્ય અને આભૂષણોથી દરરોજ બ્રાહ્મણો તથા પતિ-સંતાન સાથે શાંતિથી રહેતી સ્ત્રીઓની પણ ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી; અને નિયમો પાળીને પત્નીએ નિત્ય મહાભક્તિથી ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના કરવી.
Verse 20
विष्णोर्व्रतमिदं बिभ्रन्न विहन्यात्कथञ्चन । विप्रान् स्त्रियो वीरवती: स्रग्गन्धबलिमण्डनै: । अर्चेदहरहर्भक्त्या देवं नियममास्थिता ॥ १९ ॥ उद्वास्य देवं स्वे धाम्नि तन्निवेदितमग्रत: । अद्यादात्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकामसमृद्धये ॥ २० ॥
પછી દેવને પોતાના ધામમાં શય્યા પર વિશ્રાંતિ કરાવી, અર્પિત નૈવેદ્ય આગળ રાખવું. આત્મશુદ્ધિ અને સર્વ ઇચ્છાઓની સમૃદ્ધિ માટે પ્રસાદ ગ્રહણ કરવો; આ રીતે દંપતિ બંને શુદ્ધ થઈ ઇચ્છિત ફળ પામે છે.
Verse 21
एतेन पूजाविधिना मासान् द्वादश हायनम् । नीत्वाथोपरमेत्साध्वी कार्तिके चरमेऽहनि ॥ २१ ॥
આ પૂજા-વિધિ પ્રમાણે સાધ્વી પત્નીએ બાર માસ, એટલે એક વર્ષ, સતત સેવા કરવી જોઈએ. એક વર્ષ પૂરૂં થયા પછી કાર્તિક માસની પૂર્ણિમાના દિવસે ઉપવાસ કરીને વ્રતનું સમાપન કરવું.
Verse 22
श्वोभूतेऽप उपस्पृश्य कृष्णमभ्यर्च्य पूर्ववत् । पय:शृतेन जुहुयाच्चरुणा सह सर्पिषा । पाकयज्ञविधानेन द्वादशैवाहुती: पति: ॥ २२ ॥
બીજા દિવસે સવારે સ્નાન કરીને, પૂર્વવત્ શ્રીકૃષ્ણની પૂજા કરવી. પછી ગૃહ્યસૂત્રોક્ત પાકયજ્ઞવિધાન મુજબ ઘી મિશ્રિત પાયસ/ખીર રાંધી, તે ચરુથી પતિએ અગ્નિમાં બાર આહુતિઓ અર્પણ કરવી.
Verse 23
आशिष: शिरसादाय द्विजै: प्रीतै: समीरिता: । प्रणम्य शिरसा भक्त्या भुञ्जीत तदनुज्ञया ॥ २३ ॥
ત્યારબાદ બ્રાહ્મણોને સંતોષવા. પ્રસન્ન બ્રાહ્મણો આશીર્વાદ આપે ત્યારે ભક્તિપૂર્વક મસ્તક નમાવી પ્રણામ કરી, તેમની અનુમતિથી પ્રસાદ ગ્રહણ કરવો.
Verse 24
आचार्यमग्रत: कृत्वा वाग्यत: सह बन्धुभि: । दद्यात्पत्न्यै चरो: शेषं सुप्रजास्त्वं सुसौभगम् ॥ २४ ॥
ભોજન પહેલાં આચાર્યને આગળ સુખથી બેસાડી, સગાંસંબંધીઓ સાથે વાણી સંયમમાં રાખીને ગુરુને પ્રસાદ અર્પણ કરવો. પછી પત્નીએ ઘીથી રાંધેલા ચરુનો શેષ ભાગ ગ્રહણ કરવો; તેથી સુસંતાન અને ઉત્તમ સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 25
एतच्चरित्वा विधिवद्व्रतं विभो रभीप्सितार्थं लभते पुमानिह । स्त्री चैतदास्थाय लभेत सौभगं श्रियं प्रजां जीवपतिं यशो गृहम् ॥ २५ ॥
શાસ્ત્રવિધિ મુજબ આ વ્રતનું પાલન કરવાથી પુરુષ આ જ જીવનમાં પ્રભુ પાસેથી ઇચ્છિત ફળ મેળવે છે. અને જે સ્ત્રી આ વિધિ કરે છે તે સૌભાગ્ય, ઐશ્વર્ય, સંતાન, દીર્ઘાયુ પતિ, યશ અને સારા ઘરનું સુખ પામે છે.
Verse 26
कन्या च विन्देत समग्रलक्षणं पतिं त्ववीरा हतकिल्बिषां गतिम् । मृतप्रजा जीवसुता धनेश्वरी सुदुर्भगा सुभगा रूपमग्र्यम् ॥ २६ ॥ विन्देद्विरूपा विरुजा विमुच्यते य आमयावीन्द्रियकल्यदेहम् । एतत्पठन्नभ्युदये च कर्म- ण्यनन्ततृप्ति: पितृदेवतानाम् ॥ २७ ॥ तुष्टा: प्रयच्छन्ति समस्तकामान् होमावसाने हुतभुक् श्रीहरिश्च । राजन् महन्मरुतां जन्म पुण्यं दितेर्व्रतं चाभिहितं महत्ते ॥ २८ ॥ नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्या- स्त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्त: । शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थ- मायासुखाय भरमुद्वहतो विमूढान् ॥ ४३ ॥
આ વ્રત કન્યા કરે તો સર્વલક્ષણસંપન્ન પતિ મેળવે; અવીરા (પતિ/પુત્ર વિહોણી) સ્ત્રી પાપમુક્ત થઈ ઉત્તમ ગતિ પામે; જેમની સંતાન મૃત્યુ પામી હોય તે સ્ત્રી દીર્ઘાયુ સંતાન અને ધનસમૃદ્ધિ મેળવે. દુર્ભાગ્યા સుభાગ્યા બને, કુરુપા અગ્રરૂપા બને; રોગી રોગમુક્ત થઈ કાર્યક્ષમ દેહ પામે. પિતૃ અને દેવતાઓ માટેના કર્મમાં, ખાસ કરીને શ્રાદ્ધમાં, આ કથા પઠન કરીને આહુતિ આપવાથી તેઓ અત્યંત તૃપ્ત થઈ સર્વ કામનાઓ પૂરી કરે છે. હોમના અંતે અગ્નિદેવ, શ્રીહરી વિષ્ણુ અને શ્રીલક્ષ્મી પ્રસન્ન થાય છે. હે રાજા પરીક્ષિત! દિતીએ આ મહાવ્રત કરીને મરુતો જેવા પુણ્ય સંતાન અને સુખી જીવન મેળવ્યું—આ બધું મેં વિસ્તારે કહ્યું છે.
Verse 27
कन्या च विन्देत समग्रलक्षणं पतिं त्ववीरा हतकिल्बिषां गतिम् । मृतप्रजा जीवसुता धनेश्वरी सुदुर्भगा सुभगा रूपमग्र्यम् ॥ २६ ॥ विन्देद्विरूपा विरुजा विमुच्यते य आमयावीन्द्रियकल्यदेहम् । एतत्पठन्नभ्युदये च कर्म- ण्यनन्ततृप्ति: पितृदेवतानाम् ॥ २७ ॥ तुष्टा: प्रयच्छन्ति समस्तकामान् होमावसाने हुतभुक् श्रीहरिश्च । राजन् महन्मरुतां जन्म पुण्यं दितेर्व्रतं चाभिहितं महत्ते ॥ २८ ॥ नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्या- स्त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्त: । शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थ- मायासुखाय भरमुद्वहतो विमूढान् ॥ ४३ ॥
આ વ્રતનું આચરણ કરવાથી કન્યાને સર્વ શુભલક્ષણોવાળો ઉત્તમ પતિ મળે છે. જે સ્ત્રી ‘અવીરા’—પતિ કે પુત્ર વિહોણી—આ વિધિ કરે તે પાપમુક્ત થઈ સદ્ગતિ પામે છે. જેના સંતાન જન્મ પછી મરી જાય તે સ્ત્રીને દીર્ઘાયુ પુત્ર મળે અને ધન-સમૃદ્ધિ થાય; દુર્ભાગ્યવતી સૌભાગ્યવતી બને, કુરુપા શ્રેષ્ઠ રૂપ પામે. રોગી પુરુષ રોગમુક્ત થઈ કાર્યક્ષમ સ્વસ્થ દેહ મેળવે. શ્રાદ્ધાદિ સમયે પિતૃ અને દેવતાઓને હોમ અર્પણ કરતાં આ કથા વાંચે તો તેઓ અત્યંત તૃપ્ત થઈ સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે. હોમના અંતે શ્રીહરી અને માતા લક્ષ્મી વિશેષ પ્રસન્ન થાય છે. હે રાજા પરીક્ષિત, દિતીએ આ વ્રત કરીને મરુતોનું પુણ્ય જન્મ અને સુખમય જીવન મેળવ્યું—તે મેં તને વિસ્તારે કહ્યું.
Verse 28
कन्या च विन्देत समग्रलक्षणं पतिं त्ववीरा हतकिल्बिषां गतिम् । मृतप्रजा जीवसुता धनेश्वरी सुदुर्भगा सुभगा रूपमग्र्यम् ॥ २६ ॥ विन्देद्विरूपा विरुजा विमुच्यते य आमयावीन्द्रियकल्यदेहम् । एतत्पठन्नभ्युदये च कर्म- ण्यनन्ततृप्ति: पितृदेवतानाम् ॥ २७ ॥ तुष्टा: प्रयच्छन्ति समस्तकामान् होमावसाने हुतभुक् श्रीहरिश्च । राजन् महन्मरुतां जन्म पुण्यं दितेर्व्रतं चाभिहितं महत्ते ॥ २८ ॥ नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्या- स्त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्त: । शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थ- मायासुखाय भरमुद्वहतो विमूढान् ॥ ४३ ॥
આ વ્રતનું આચરણ કરવાથી કન્યાને સર્વ શુભલક્ષણોવાળો ઉત્તમ પતિ મળે છે. જે સ્ત્રી ‘અવીરા’—પતિ કે પુત્ર વિહોણી—આ વિધિ કરે તે પાપમુક્ત થઈ સદ્ગતિ પામે છે. જેના સંતાન જન્મ પછી મરી જાય તે સ્ત્રીને દીર્ઘાયુ પુત્ર મળે અને ધન-સમૃદ્ધિ થાય; દુર્ભાગ્યવતી સૌભાગ્યવતી બને, કુરુપા શ્રેષ્ઠ રૂપ પામે. રોગી પુરુષ રોગમુક્ત થઈ કાર્યક્ષમ સ્વસ્થ દેહ મેળવે. શ્રાદ્ધાદિ સમયે પિતૃ અને દેવતાઓને હોમ અર્પણ કરતાં આ કથા વાંચે તો તેઓ અત્યંત તૃપ્ત થઈ સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે. હોમના અંતે શ્રીહરી અને માતા લક્ષ્મી વિશેષ પ્રસન્ન થાય છે. હે રાજા પરીક્ષિત, દિતીએ આ વ્રત કરીને મરુતોનું પુણ્ય જન્મ અને સુખમય જીવન મેળવ્યું—તે મેં તને વિસ્તારે કહ્યું.
Frequently Asked Questions
The chapter frames the vrata as a time-bound, purity-oriented sādhana anchored in a calendrical vrata structure (tithi-māsa-niyama). Beginning in the bright fortnight signals growth and auspicious increase (śukla-pakṣa), aligning household intent (progeny, fortune, stability) with devotional discipline. The text’s emphasis is not mere astrology but regulated bhakti: cleanliness, mantra, worship before eating, and hearing sacred narrative—practices that cultivate sattva and steadiness for a full year.
The prayer states that Lakṣmī appears as the external energy in the material world yet is always the Lord’s internal energy (antaraṅgā-śakti). This reconciles two functions: she governs prosperity and embodied capacities in the world, while remaining transcendently united with Viṣṇu as His personal potency. The chapter uses this śakti-tattva to justify worshiping Lakṣmī-Nārāyaṇa together as the complete source of auspiciousness.
The text presents broad eligibility: married women (with husband’s guidance), husbands on behalf of wives, unmarried girls seeking a suitable husband, and women facing misfortune (avīrā, child-loss, poverty). The promised results range from progeny, reputation, fortune, health, and marital longevity to spiritual promotion for those without worldly supports. The narrative intent is to show that regulated devotion to Lakṣmī-Nārāyaṇa converts personal aims into God-pleasing practice, with results granted by divine satisfaction rather than mechanical ritualism.