Adhyaya 17
Citraketu Offends Śiva, Is Cursed by Pārvatī, and Is Glorified as a Vaiṣṇava
ભગવાનની કૃપાથી અદભુત યોગસંપત્તિ મેળવી ચિત્રકેતુ વિદ્યાધરોનો અધિપતિ બની સિદ્ધ-ચારણ લોકો અને સુમેરુની ખીણોમાં ફરતો હરિના ગુણગાન કરે છે. એક વખત ઋષિસભામાં પાર્વતીની ગોદમાં બેઠેલા ભગવાન શિવને જોઈને તે બાહ્ય શિષ્ટાચારની દૃષ્ટિથી ભ્રમિત થઈ હસે છે અને શિવના આચરણની ટીકા કરે છે. શિવ ગંભીર રહી મૌન રહે છે, પરંતુ પાર્વતી ક્રોધિત થઈ ચિત્રકેતુને દૈત્યયોનિમાં જન્મ લેવા શાપ આપે છે. ચિત્રકેતુ તરત નમન કરીને શાપ પ્રતિશોધ વિના સ્વીકારે છે અને કર્મતત્ત્વ, શાપ-વરનું સાપેક્ષ સ્વરૂપ તથા દ્વંદ્વોમાં ભગવાનની સમદૃષ્ટિ—એવી ભાગવત દૃષ્ટિ રજૂ કરે છે. આથી આશ્ચર્ય પામેલા શિવ પાર્વતીને વૈષ્ણવોની મહિમા—નિર્ભયતા, વૈરાગ્ય અને સમચિત્તતા—સમજાવે છે. આગળ આ શાપ જ ચિત્રકેતુના વૃત્રાસુરરૂપ પ્રાગટ્યની ભૂમિકા બની ઇન્દ્ર–વૃત્ર કથા અને બાહ્યતાથી પર ભક્તિતત્ત્વને આગળ ધપાવે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच यतश्चान्तर्हितोऽनन्तस्तस्यै कृत्वा दिशे नम: । विद्याधरश्चित्रकेतुश्चचार गगने चर: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—જ્યાંથી અનંત ભગવાન અંતર્ધાન થયા, તે દિશાને નમસ્કાર કરીને વિદ્યાધરોના અધિપતિ ચિત્રકેતુ આકાશમાં વિહાર કરવા લાગ્યો।
Verse 2
स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥
મહાયોગી ચિત્રકેતુ લાખો-લાખ વર્ષો સુધી, દેહબળ અને ઇન્દ્રિયો અક્ષુણ્ણ રાખીને, મુનિઓ તથા સિદ્ધ-ચારણો દ્વારા સ્તુત થતો રહ્યો। સુમેરુ પર્વતની ખીણોમાં—જ્યાં અનેક સંકલ્પ-સિદ્ધિઓ સિદ્ધ થાય છે—તે વિદ્યાધર-લોકની સ્ત્રીઓ સાથે હરિ-ઈશ્વરની મહિમા ગાતો આનંદથી રમ્યો।
Verse 3
स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥
મહાયોગી ચિત્રકેતુ લાખો-લાખ વર્ષો સુધી, દેહબળ અને ઇન્દ્રિયો અક્ષુણ્ણ રાખીને, મુનિઓ તથા સિદ્ધ-ચારણો દ્વારા સ્તુત થતો રહ્યો। સુમેરુ પર્વતની ખીણોમાં—જ્યાં અનેક સંકલ્પ-સિદ્ધિઓ સિદ્ધ થાય છે—તે વિદ્યાધર-લોકની સ્ત્રીઓ સાથે હરિ-ઈશ્વરની મહિમા ગાતો આનંદથી રમ્યો।
Verse 4
एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गयाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: शृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥
એક વખત ચિત્રકેતુ વિષ્ણુદત્ત તેજસ્વી વિમાનમાં આકાશમાર્ગે જતા, સિદ્ધ-ચારણોથી ઘેરાયેલા ગિરિશ (શિવ)ને જોયો। શિવ મુનિસભામાં પાર્વતીદેવીને ગોદમાં બેસાડી બાહુથી આલિંગન કરીને બેઠા હતા। પાર્વતી સાંભળતી હતી ત્યારે ચિત્રકેતુ નજીક ઊંચે હસીને બોલ્યો।
Verse 5
एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गयाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: शृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥
એક વખત ચિત્રકેતુ વિષ્ણુદત્ત તેજસ્વી વિમાનમાં આકાશમાર્ગે જતા, સિદ્ધ-ચારણોથી ઘેરાયેલા ગિરિશ (શિવ)ને જોયો। શિવ મુનિસભામાં પાર્વતીદેવીને ગોદમાં બેસાડી બાહુથી આલિંગન કરીને બેઠા હતા। પાર્વતી સાંભળતી હતી ત્યારે ચિત્રકેતુ નજીક ઊંચે હસીને બોલ્યો।
Verse 6
चित्रकेतुरुवाच एष लोकगुरु: साक्षाद्धर्मं वक्ता शरीरिणाम् । आस्ते मुख्य: सभायां वै मिथुनीभूय भार्यया ॥ ६ ॥
ચિત્રકેતુએ કહ્યું—આ સాక్షાત્ લોકગુરુ છે, દેહધારી જીવોને ધર્મ ઉપદેશ આપનાર અને સર્વમાં શ્રેષ્ઠ; છતાં મહર્ષિઓની સભામાં પત્ની પાર્વતીને આલિંગન કરીને બેઠા છે—આ કેટલું આશ્ચર્ય!
Verse 7
जटाधरस्तीव्रतपा ब्रह्मवादिसभापति: । अङ्कीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतह्री: प्राकृतो यथा ॥ ७ ॥
જટાધારી, ઘોર તપસ્વી અને બ્રહ્મવાદીઓની સભાના અધ્યક્ષ ભગવાન શિવ—તેમ છતાં સંતોની વચ્ચે પત્નીને ગોદમાં બેસાડી આલિંગન કરીને બેઠા છે, જાણે લાજ વિનાનો સામાન્ય માણસ હોય.
Verse 8
प्रायश: प्राकृताश्चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति । अयं महाव्रतधरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम् ॥ ८ ॥
સામાન્ય બંધનગ્રસ્ત લોકો સામાન્ય રીતે એકાંતમાં પત્નીને આલિંગન કરે છે; પરંતુ મહાવ્રતધારી મહાદેવ મહાસાધુઓની સભામાં ખુલ્લેઆમ પત્નીને આલિંગન કરે છે—આ કેટલું આશ્ચર્ય!
Verse 9
श्रीशुक उवाच भगवानपि तच्छ्रुत्वा प्रहस्यागाधधीर्नृप । तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याश्च तदनुव्रता: ॥ ९ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન! ચિત્રકેતુનું વચન સાંભળીને અગાધ બુદ્ધિવાળા ભગવાન શિવ હસ્યા અને સભામાં મૌન રહ્યા; અને સભાસદોએ પણ પ્રભુનું અનુસરણ કરીને કશું ન કહ્યું.
Verse 10
इत्यतद्वीर्यविदुषि ब्रुवाणे बह्वशोभनम् । रुषाह देवी धृष्टाय निर्जितात्माभिमानिने ॥ १० ॥
શિવ-પાર્વતીના પરાક્રમને ન જાણીને ચિત્રકેતુએ કઠોર અને અશોભન વચનો કહ્યા. તેથી ક્રોધિત દેવી પાર્વતીએ, ઇન્દ્રિયનિગ્રહમાં પોતાને શિવથી પણ શ્રેષ્ઠ માનનાર તે ધૃષ્ટ ચિત્રકેતુને આ રીતે કહ્યું.
Verse 11
श्रीपार्वत्युवाच अयं किमधुना लोके शास्ता दण्डधर: प्रभु: । अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्रकृत् ॥ ११ ॥
દેવી પાર્વતી બોલ્યાં: અરે! શું આ હવે જગતમાં શાસક અને દંડધર બની ગયો છે? શું અમારા જેવા નિર્લજ્જ અને દુષ્ટ લોકોને સજા આપવાનો અધિકાર આને મળ્યો છે?
Verse 12
न वेद धर्मं किल पद्मयोनि- र्न ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्या: । न वै कुमार: कपिलो मनुश्च ये नो निषेधन्त्यतिवर्तिनं हरम् ॥ १२ ॥
કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્મા ધર્મને જાણતા નથી, કે ભૃગુ અને નારદ જેવા બ્રહ્મપુત્રો પણ જાણતા નથી. કુમારો, કપિલ અને મનુ પણ ધર્મ ભૂલી ગયા છે, તેથી જ તેમણે શિવજીને રોક્યા નથી.
Verse 13
एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मं जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् । य: क्षत्रबन्धु: परिभूय सूरीन् प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्य: ॥ १३ ॥
આ ચિત્રકેતુ ક્ષત્રિયોમાં અધમ છે. તેણે જગદગુરુ ભગવાન શિવનું અપમાન કર્યું છે, જેમના ચરણકમળનું ધ્યાન દેવતાઓ પણ કરે છે. આ ઉદ્ધત છે અને સજાને પાત્ર છે.
Verse 14
नायमर्हति वैकुण्ठपादमूलोपसर्पणम् । सम्भावितमति: स्तब्ध: साधुभि: पर्युपासितम् ॥ १४ ॥
આ વ્યક્તિ અભિમાનથી ભરેલો છે. તે ભગવાન વિષ્ણુના ચરણકમળનો આશ્રય મેળવવાને લાયક નથી, જેની પૂજા તમામ સંતો કરે છે, કારણ કે તે ખૂબ જ અહંકારી છે.
Verse 15
अत: पापीयसीं योनिमासुरीं याहि दुर्मते । यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम् ॥ १५ ॥
હે દુર્મતિ! તેથી તું અસુરોની પાપી યોનિમાં જન્મ લે, જેથી તું ભવિષ્યમાં મહાન સંતો પ્રત્યે આવો અપરાધ ન કરે.
Verse 16
श्रीशुक उवाच एवं शप्तश्चित्रकेतुर्विमानादवरुह्य स: । प्रसादयामास सतीं मूर्ध्ना नम्रेण भारत ॥ १६ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે ભારત! પાર્વતીએ શાપ આપતાં ચિત્રકેતુ વિમાનમાંથી ઉતરી, અત્યંત વિનમ્રતાથી મસ્તક નમાવી સતીદેવીને પ્રસન્ન કરી।
Verse 17
चित्रकेतुरुवाच प्रतिगृह्णामि ते शापमात्मनोऽञ्जलिनाम्बिके । देवैर्मर्त्याय यत्प्रोक्तं पूर्वदिष्टं हि तस्य तत् ॥ १७ ॥
ચિત્રકેતુ બોલ્યો—હે અંબિકે! હું અંજલિ જોડીને મારા પર આવેલો આ શાપ સ્વીકારું છું; દેવો મર્ત્ય માટે જે કહે છે તે તેના પૂર્વકર્મ મુજબ જ નિર્ધારિત હોય છે।
Verse 18
संसारचक्र एतस्मिञ्जन्तुरज्ञानमोहित: । भ्राम्यन् सुखं च दु:खं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा ॥ १८ ॥
આ સંસારચક્રમાં અજ્ઞાનથી મોહિત જીવ ભટકતો રહે છે અને પૂર્વકર્મફળરૂપ સુખ-દુઃખ સર્વત્ર સર્વદા ભોગવે છે।
Verse 19
नैवात्मा न परश्चापि कर्ता स्यात् सुखदु:खयो: । कर्तारं मन्यतेऽत्राज्ञ आत्मानं परमेव च ॥ १९ ॥
આ જગતમાં સુખ-દુઃખના કર્તા ન તો જીવ પોતે છે, ન તો બીજાં; પરંતુ ઘોર અજ્ઞાનથી જીવ પોતાને અને અન્યને કર્તા માને છે।
Verse 20
गुणप्रवाह एतस्मिन् क: शाप: को न्वनुग्रह: । क: स्वर्गो नरक: को वा किं सुखं दु:खमेव वा ॥ २० ॥
ગુણપ્રવાહરૂપે સતત વહેતા આ જગતમાં શાપ શું અને અનુગ્રહ શું? સ્વર્ગ શું, નરક શું? ખરેખર સુખ શું અને દુઃખ શું—જ્યારે બધું તરંગોની જેમ અવિરત વહે છે?
Verse 21
एक: सृजति भूतानि भगवानात्ममायया । एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दु:खं च निष्कल: ॥ २१ ॥
ભગવાન એક જ છે; તે પોતાની આત્મમાયાથી સર્વ જીવોની સૃષ્ટિ કરે છે. નિષ્કલ રહીને પણ બંધન‑મોક્ષ તથા સુખ‑દુઃખની સ્થિતિઓ પ્રગટ કરે છે.
Verse 22
न तस्य कश्चिद्दयित: प्रतीपो न ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्व: । समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्य सुखे न राग: कुत एव रोष: ॥ २२ ॥
ભગવાન સર્વ જીવો પ્રત્યે સમદૃષ્ટિ ધરાવે છે; કોઈ વિશેષ પ્રિય નથી, કોઈ શત્રુ નથી, મિત્ર કે સગો પણ નથી. નિરંજન પ્રભુને કહેવાતા સુખમાં રાગ નથી; તો દુઃખમાં રોષ ક્યાંથી?
Verse 23
तथापि तच्छक्तिविसर्ग एषां सुखाय दु:खाय हिताहिताय । बन्धाय मोक्षाय च मृत्युजन्मनो: शरीरिणां संसृतयेऽवकल्पते ॥ २३ ॥
તથાપિ પોતાની શક્તિના વિસર્ગથી પ્રભુ દેહધારીઓ માટે કર્માનુસાર સુખ‑દુઃખ, હિત‑અહિત, બંધન‑મોક્ષ તથા જન્મ‑મૃત્યુની વ્યવસ્થા પ્રગટ કરે છે, જેથી સંસારપ્રવાહ ચાલે.
Verse 24
अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि । यन्मन्यसे ह्यसाधूक्तं मम तत्क्षम्यतां सति ॥ २४ ॥
હે ભામિની માતા, શાપમોક્ષ માટે હું તમને પ્રસન્ન કરવા આવ્યો નથી. હે સતી, મારી વાતમાં જે કંઈ અસાધુ લાગે તે કૃપા કરીને ક્ષમા કરશો.
Verse 25
श्रीशुक उवाच इति प्रसाद्य गिरिशौ चित्रकेतुररिन्दम । जगाम स्वविमानेन पश्यतो: स्मयतोस्तयो: ॥ २५ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે અરિંદમ પરિક્ષિત! ચિત્રકેતુએ ગિરિશ (શિવ) અને પાર્વતીને પ્રસન્ન કરીને પોતાના વિમાને ચઢી પ્રસ્થાન કર્યું; તેની નિર્ભયતા જોઈ બંને સ્મિત કર્યા.
Verse 26
ततस्तु भगवान् रुद्रो रुद्राणीमिदमब्रवीत् । देवर्षिदैत्यसिद्धानां पार्षदानां च शृण्वताम् ॥ २६ ॥
ત્યારબાદ દેવર્ષિ નારદ, દૈત્ય, સિદ્ધલોકવાસી અને પોતાના પારષદો સાંભળતા હોય ત્યારે પરમ શક્તિશાળી ભગવાન રુદ્રે રુદ્રાણી પાર્વતીને આ વચન કહ્યું।
Verse 27
श्रीरुद्र उवाच दृष्टवत्यसि सुश्रोणि हरेरद्भुतकर्मण: । माहात्म्यं भृत्यभृत्यानां नि:स्पृहाणां महात्मनाम् ॥ २७ ॥
શ્રીરુદ્ર બોલ્યા—હે સુશ્રોણિ પાર્વતી! હરીના અદ્ભુત કર્મવાળા વૈષ્ણવોનું માહાત્મ્ય તું જોયું છે? તેઓ પ્રભુના ભક્તોના પણ ભક્ત; એવા મહાત્મા નિઃસ્પૃહ હોય છે।
Verse 28
नारायणपरा: सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिन: ॥ २८ ॥
નારાયણપરાયણ ભક્તો કોઈપણ સ્થિતિથી ડરતા નથી. તેમના માટે સ્વર્ગ, અપવર્ગ (મોક્ષ) અને નરક પણ સમાન છે, કારણ કે તેઓ માત્ર પ્રભુસેવામાં જ રત રહે છે।
Verse 29
देहिनां देहसंयोगाद् द्वन्द्वानीश्वरलीलया । सुखं दु:खं मृतिर्जन्म शापोऽनुग्रह एव च ॥ २९ ॥
દેહધારી જીવો દેહસંયોગમાં પડતાં ઈશ્વરની માયા-લીલાથી દ્વંદ્વો ઊભા થાય છે—સુખ-દુઃખ, જન્મ-મૃત્યુ, શાપ અને અનુગ્રહ—આ બધું ભૌતિક દેહસંપર્કના સ્વાભાવિક પરિણામો છે।
Verse 30
अविवेककृत: पुंसो ह्यर्थभेद इवात्मनि । गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्रजिवत्कृत: ॥ ३० ॥
જેમ કોઈ ભૂલથી ફૂલની માળાને સાપ સમજે, તેમ અવિવેકથી મનુષ્ય આત્મામાં જ ભેદ માને છે અને ગુણ-દોષનો વિકલ્પ કરે છે; સુખને સારું અને દુઃખને ખરાબ ગણાવે છે।
Verse 31
वासुदेवे भगवति भक्तिमुद्वहतां नृणाम् । ज्ञानवैराग्यवीर्याणां न हि कश्चिद् व्यपाश्रय: ॥ ३१ ॥
ભગવાન વાસુદેવ (કૃષ્ણ)ની ભક્તિસેવામાં રત મનુષ્યોમાં જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સ્વાભાવિક રીતે પૂર્ણ થાય છે; તેથી તેઓ આ જગતના કહેવાતા સુખ-દુઃખમાં રસ રાખતા નથી।
Verse 32
नाहं विरिञ्चो न कुमारनारदौ न ब्रह्मपुत्रा मुनय: सुरेशा: । विदाम यस्येहितमंशकांशका न तत्स्वरूपं पृथगीशमानिन: ॥ ३२ ॥
ન હું (શિવ), ન બ્રહ્મા, ન અશ્વિની-કુમારો, ન નારદ, ન બ્રહ્મપુત્ર મુનિઓ, ન દેવતાઓ—કોઈ પણ પરમેશ્વરની લીલા અને વ્યક્તિત્વને યથાર્થ રીતે સમજી શકતા નથી. અમે તેના અંશ હોવા છતાં પોતાને અલગ સ્વામી માનીએ છીએ, તેથી તેના સ્વરૂપને જાણી શકતા નથી।
Verse 33
न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । आत्मत्वात्सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरि: ॥ ३३ ॥
તેણે કોઈને અત્યંત પ્રિય માન્યો નથી, કોઈને શત્રુ પણ નથી માન્યો; કોઈ પોતાનો નથી, કોઈ પરાયો નથી. તે સર્વ ભૂતોનો અંતરાત્મા છે; તેથી હરિ સર્વનો મંગલમય મિત્ર અને સર્વને અતિ પ્રિય છે।
Verse 34
तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥
આ મહાભાગ ચિત્રકેતુ પ્રભુનો પ્રિય અનુગામી ભક્ત છે; તે સર્વત્ર સમદૃષ્ટિ અને શાંત છે. તેમ જ હું પણ અચ્યુત (નારાયણ)ને અતિ પ્રિય છું. તેથી નારાયણના પરમ ભક્ત મહાત્માઓની ક્રિયાઓ જોઈ આશ્ચર્ય ન કરવું; તેઓ રાગ-દ્વેષરહિત, સદા શાંત અને સમદર્શી હોય છે।
Verse 35
तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥
આ મહાભાગ ચિત્રકેતુ પ્રભુનો પ્રિય અનુગામી ભક્ત છે; તે સર્વત્ર સમદૃષ્ટિ અને શાંત છે. તેમ જ હું પણ અચ્યુત (નારાયણ)ને અતિ પ્રિય છું. તેથી નારાયણના પરમ ભક્ત મહાત્માઓની ક્રિયાઓ જોઈ આશ્ચર્ય ન કરવું; તેઓ રાગ-દ્વેષરહિત, સદા શાંત અને સમદર્શી હોય છે।
Verse 36
श्रीशुक उवाच इति श्रुत्वा भगवत: शिवस्योमाभिभाषितम् । बभूव शान्तधी राजन् देवी विगतविस्मया ॥ ३६ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન, ભગવાન શિવે ઉમાને કહેલું વચન સાંભળીને દેવીનો આશ્ચર્ય દૂર થયો અને તેની બુદ્ધિ સ્થિર થઈ ગઈ।
Verse 37
इति भागवतो देव्या: प्रतिशप्तुमलन्तम: । मूर्ध्ना स जगृहे शापमेतावत्साधुलक्षणम् ॥ ३७ ॥
મહાન ભાગવત ચિત્રકેતુ દેવીને પ્રતિશાપ આપવા સમર્થ હતો, છતાં તેણે શાપ ન આપ્યો; તેણે મસ્તક નમાવી શાપ સ્વીકાર્યો—આ જ વૈષ્ણવનું સાધુ-લક્ષણ છે।
Verse 38
जज्ञे त्वष्टुर्दक्षिणाग्नौ दानवीं योनिमाश्रित: । वृत्र इत्यभिविख्यातो ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ३८ ॥
ભવાની (દુર્ગા)ના શાપથી એ જ ચિત્રકેતુ દાનવી યોનિમાં જન્મ્યો. ત્વષ્ટાના યજ્ઞની દક્ષિણ અગ્નિમાંથી તે દૈત્યરૂપે પ્રગટ થયો; છતાં જ્ઞાન-વિજ્ઞાનથી યુક્ત રહી ‘વૃત્રાસુર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો।
Verse 39
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । वृत्रस्यासुरजातेश्च कारणं भगवन्मते: ॥ ३९ ॥
પ્રિય રાજા પરીક્ષિત, તમે મને પૂછ્યું હતું કે મહાન ભક્ત વૃત્રાસુર અસુર કુળમાં કેવી રીતે જન્મ્યો. તેથી તેનું કારણ સહિત બધું મેં તમને સમજાવી કહ્યું છે।
Verse 40
इतिहासमिमं पुण्यं चित्रकेतोर्महात्मन: । माहात्म्यं विष्णुभक्तानां श्रुत्वा बन्धाद्विमुच्यते ॥ ४० ॥
મહાત્મા ચિત્રકેતુનો આ પુણ્ય ઇતિહાસ છે. શુદ્ધ ભક્તના મુખેથી વિષ્ણુભક્તોની મહિમા સાંભળનાર શ્રોતাও સંસારબંધનથી મુક્ત થાય છે।
Verse 41
य एतत्प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यत: पठेत् । इतिहासं हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम् ॥ ४१ ॥
જે મનુષ્ય પ્રાતઃકાળે ઉઠીને શ્રદ્ધાથી, વાણી અને મનને સંયમમાં રાખીને, શ્રીહરિનું સ્મરણ કરતાં આ ઇતિહાસનું પાઠ કરે છે, તે પરમ ગતિ—ભગવદ્ધામ—ને પામે છે।
Frequently Asked Questions
Citraketu judged Śiva’s external posture—embracing Pārvatī in a public assembly—through conventional social decorum, not recognizing Śiva’s transcendental position and the non-material nature of divine conduct. The mistake is not merely ‘speaking’ but presuming moral superiority and criticizing an exalted personality without understanding tattva (reality), which the Bhāgavata frames as a form of offense rooted in partial knowledge.
Śiva’s silence demonstrates the restraint and profundity of a mahātmā: he does not react from ego, nor does he need to defend himself. In Bhāgavata ethics, such silence also exposes the critic’s immaturity and allows the event to become instructive—culminating in a teaching moment where Śiva later glorifies the Vaiṣṇava quality of fearlessness and detachment.
He immediately offered obeisance, accepted the curse with folded hands, and refrained from counter-cursing despite having mystic power to do so. This is praised as the standard of Vaiṣṇava conduct: humility, non-retaliation, and philosophical clarity that happiness and distress unfold under karma and daiva, while devotion remains the devotee’s true shelter.
Citraketu teaches that embodied life moves like waves in a flowing river—dualities arise and pass—so ‘curse’ and ‘favor’ are not ultimate realities. He attributes happiness and distress to the unfolding of past deeds under higher administration, and he stresses that the Supreme Lord is impartial; dualities pertain to the conditioned state under māyā, not to the Lord’s own nature.
The chapter explicitly connects Citraketu’s curse to his later birth as Vṛtrāsura, showing that external birth-status does not define devotion. A devotee may accept an apparently unfavorable embodiment due to a curse or karmic arrangement, yet retain transcendental knowledge and bhakti. This sets up the later narrative where Vṛtrāsura’s devotion becomes exemplary despite his demonic form.
Śiva teaches that devotees of Nārāyaṇa are servants of the Lord’s servants, uninterested in material happiness, and fearless in any condition. For them, heaven, hell, and even liberation are secondary to service. Such devotees naturally possess knowledge and detachment, and they remain peaceful and equal to all—hence Citraketu’s unshaken acceptance is evidence of genuine Vaiṣṇava stature.