Adhyaya 16

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच अथ देवऋषी राजन् सम्परेतं नृपात्मजम् । दर्शयित्वेति होवाच ज्ञातीनामनुशोचताम् ॥ १ ॥

શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: હે રાજા, પછી દેવર્ષિ નારદે મૃત રાજપુત્રને શોક કરતા સગાસંબંધીઓની સમક્ષ પ્રગટ કર્યો અને આ પ્રમાણે કહ્યું.

Verse 2

श्रीनारद उवाच जीवात्मन् पश्य भद्रं ते मातरं पितरं च ते । सुहृदो बान्धवास्तप्ता: शुचा त्वत्कृतया भृशम् ॥ २ ॥

શ્રી નારદ મુનિ બોલ્યા: હે જીવાત્મા! તારું કલ્યાણ થાઓ. તારા માતા-પિતાને જો. તારા મૃત્યુને કારણે તારા મિત્રો અને સગાસંબંધીઓ અત્યંત શોકમાં ડૂબી ગયા છે.

Verse 3

कलेवरं स्वमाविश्य शेषमायु: सुहृद्‌वृत: । भुङ्‌क्ष्व भोगान् पितृप्रत्तानधितिष्ठ नृपासनम् ॥ ३ ॥

તારું મૃત્યુ અકાળે થયું છે, તેથી તારું શેષ આયુષ્ય હજુ બાકી છે. તારા શરીરમાં પુનઃ પ્રવેશ કર અને તારા મિત્રો તથા સગાસંબંધીઓ સાથે બાકીનું જીવન ભોગવ. તારા પિતા દ્વારા અપાયેલા રાજવી વૈભવનો સ્વીકાર કર અને સિંહાસન પર બિરાજમાન થા.

Verse 4

जीव उवाच कस्मिञ्जन्मन्यमी मह्यं पितरो मातरोऽभवन् । कर्मभिर्भ्राम्यमाणस्य देवतिर्यङ्‌नृयोनिषु ॥ ४ ॥

જીવે કહ્યું: મારા કર્મોના ફળ સ્વરૂપે હું દેવો, પશુઓ અને મનુષ્યોની યોનિઓમાં ભટકતો રહું છું. તો પછી કયા જન્મમાં આ મારા માતા-પિતા હતા? વાસ્તવમાં કોઈ પણ મારા માતા-પિતા નથી.

Verse 5

बन्धुज्ञात्यरिमध्यस्थमित्रोदासीनविद्विष: । सर्व एव हि सर्वेषां भवन्ति क्रमशो मिथ: ॥ ५ ॥

સમય જતાં બધા જ લોકો એકબીજાના મિત્રો, સગાસંબંધીઓ, શત્રુઓ, મધ્યસ્થીઓ કે ઉદાસીન બની જાય છે. આ સંબંધો કાયમી હોતા નથી.

Verse 6

यथा वस्तूनि पण्यानि हेमादीनि ततस्तत: । पर्यटन्ति नरेष्वेवं जीवो योनिषु कर्तृषु ॥ ६ ॥

જેમ સોનું વગેરે પદાર્થો ખરીદ-વેચાણના ક્રમે એક સ્થાનથી બીજા સ્થાને ફેરવાતા રહે છે, તેમ જીવ પોતાના કર્મફળના કારણે જુદા-જુદા પિતાઓ દ્વારા વિવિધ યોનિઓના દેહોમાં પ્રવેશ કરીને સંસારમાં ભટકે છે।

Verse 7

नित्यस्यार्थस्य सम्बन्धो ह्यनित्यो द‍ृश्यते नृषु । यावद्यस्य हि सम्बन्धो ममत्वं तावदेव हि ॥ ७ ॥

નિત્ય જીવનો દેહાધારિત સંબંધ મનુષ્યોમાં અનિત્ય દેખાય છે. જેટલો સમય સંબંધ રહે તેટલો જ ‘મારું’ એવો ભાવ રહે; સંબંધ છૂટતાં મમત્વ પણ છૂટી જાય છે।

Verse 8

एवं योनिगतो जीव: स नित्यो निरहङ्‌कृत: । यावद्यत्रोपलभ्येत तावत्स्वत्वं हि तस्य तत् ॥ ८ ॥

આ રીતે યોનિમાં આવેલો જીવ નિત્ય છે અને ખરેખર અહંકારરહિત છે. જે દેહમાં જેટલો સમય તે અનુભવાય છે, તેટલો સમય તે દેહને જ ‘મારું’ માને છે; દેહ નાશ પામતાં સંબંધ પણ સમાપ્ત થાય છે. તેથી ખોટા હર્ષ-શોકમાં ફસાવું નહીં।

Verse 9

एष नित्योऽव्यय: सूक्ष्म एष सर्वाश्रय: स्वद‍ृक् । आत्ममायागुणैर्विश्वमात्मानं सृजते प्रभु: ॥ ९ ॥

આ જીવ નિત્ય, અવ્યય, સૂક્ષ્મ, સર્વનો આધાર અને સ્વયંદ્રષ્ટા છે. છતાં અતિ સૂક્ષ્મ હોવાથી આત્મમાયાના ગુણોથી મોહિત થઈ પોતાની ઇચ્છા મુજબ પોતાના માટે વિવિધ દેહો રચી લે છે અને તેમ જ વિશ્વમાં પ્રગટ થાય છે।

Verse 10

न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । एक: सर्वधियां द्रष्टा कर्तृणां गुणदोषयो: ॥ १० ॥

આ જીવ માટે કોઈ પ્રિય નથી, કોઈ અપ્રિય નથી; પોતાનું-પરાયું એવો ભેદ નથી. તે એકલો જ સર્વની બુદ્ધિઓનો દ્રષ્ટા છે અને કર્તાઓના ગુણ-દોષનો માત્ર સાક્ષી છે।

Verse 11

नादत्त आत्मा हि गुणं न दोषं न क्रियाफलम् । उदासीनवदासीन: परावरद‍ृगीश्वर: ॥ ११ ॥

પરમાત્મા ગુણ, દોષ કે કર્મોના ફળને સ્વીકારતા નથી. તેઓ ઉદાસીનની જેમ સાક્ષીભાવે રહેલા પરમેશ્વર છે.

Verse 12

श्रीबादरायणिरुवाच इत्युदीर्य गतो जीवो ज्ञातयस्तस्य ते तदा । विस्मिता मुमुचु: शोकं छित्त्वात्मस्‍नेहश‍ृङ्खलाम् ॥ १२ ॥

શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: એમ કહીને જ્યારે તે જીવ ચાલ્યો ગયો, ત્યારે ચિત્રકેતુ અને તેમના સંબંધીઓ વિસ્મિત થયા અને સ્નેહની શૃંખલા તોડીને શોકનો ત્યાગ કર્યો.

Verse 13

निर्हृत्य ज्ञातयो ज्ञातेर्देहं कृत्वोचिता: क्रिया: । तत्यजुर्दुस्त्यजं स्‍नेहं शोकमोहभयार्तिदम् ॥ १३ ॥

સંબંધીઓએ મૃત બાળકના અંતિમ સંસ્કાર કરીને ઉચિત ક્રિયાઓ કરી. તેમણે શોક, મોહ, ભય અને પીડા આપનારા તે દુસ્ત્યજ સ્નેહનો ત્યાગ કર્યો.

Verse 14

बालघ्‍न्यो व्रीडितास्तत्र बालहत्याहतप्रभा: । बालहत्याव्रतं चेरुर्ब्राह्मणैर्यन्निरूपितम् । यमुनायां महाराज स्मरन्त्यो द्विजभाषितम् ॥ १४ ॥

બાળહત્યા કરનારી રાણીઓ લજ્જિત થઈ અને તેમનું તેજ હણાઈ ગયું. બ્રાહ્મણોના આદેશ મુજબ તેમણે યમુના કિનારે બાળહત્યાનું પ્રાયશ્ચિત વ્રત કર્યું.

Verse 15

स इत्थं प्रतिबुद्धात्मा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभि: । गृहान्धकूपान्निष्क्रान्त: सर:पङ्कादिव द्विप: ॥ १५ ॥

બ્રાહ્મણોના ઉપદેશથી જ્ઞાન પામીને, ચિત્રકેતુ સંસારરૂપી અંધકારમય કૂવામાંથી એવી રીતે બહાર નીકળ્યા, જેમ હાથી કાદવમાંથી બહાર નીકળે છે.

Verse 16

कालिन्द्यां विधिवत् स्‍नात्वा कृतपुण्यजलक्रिय: । मौनेन संयतप्राणो ब्रह्मपुत्राववन्दत ॥ १६ ॥

રાજાએ કાલિન્દી (યમુના)માં વિધિવત્ સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને જળ-તર્પણ અર્પણ કર્યું. પછી મૌન ધારણ કરી ઇન્દ્રિયો-મન સંયમિત રાખીને બ્રહ્મપુત્ર અઙ્ગિરા અને નારદને પ્રણામ કર્યા.

Verse 17

अथ तस्मै प्रपन्नाय भक्ताय प्रयतात्मने । भगवान्नारद: प्रीतो विद्यामेतामुवाच ह ॥ १७ ॥

પછી શરણાગત, ભક્ત અને આત્મસંયમી ચિત્રકેતુ પર પ્રસન્ન થઈ ભગવાન નારદે તેને આ દિવ્ય વિદ્યા ઉપદેશી.

Verse 18

ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ १८ ॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये । आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतद‍ृष्टये ॥ १९ ॥

ॐ—હે ભગવાન વાસુદેવ, તમને નમસ્કાર; અમે તમારું ધ્યાન કરીએ છીએ. પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ અને સંકર્ષણને પણ નમસ્કાર. હે શુદ્ધ વિજ્ઞાન-સ્વરૂપ, પરમાનંદમૂર્તિ, આત્મારામ, પરમ શાંત, દ્વૈતદૃષ્ટિથી પર પ્રભુ—તમને પ્રણામ।

Verse 19

ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ १८ ॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये । आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतद‍ृष्टये ॥ १९ ॥

ॐ—હે ભગવાન વાસુદેવ, તમને નમસ્કાર; અમે તમારું ધ્યાન કરીએ છીએ. પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ અને સંકર્ષણને પણ નમસ્કાર. હે શુદ્ધ વિજ્ઞાન-સ્વરૂપ, પરમાનંદમૂર્તિ, આત્મારામ, પરમ શાંત, દ્વૈતદૃષ્ટિથી પર પ્રભુ—તમને પ્રણામ।

Verse 20

आत्मानन्दानुभूत्यैव न्यस्तशक्त्यूर्मये नम: । हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनन्तमूर्तये ॥ २० ॥

હે પ્રભુ! સ્વાત્માનંદના અનુભવથી તમે પ્રકૃતિની તરંગોથી પર રહો છો; તમને નમસ્કાર. હે હૃષીકેશ, ઇન્દ્રિયોના સ્વામી, મહત્તમ! અનંત રૂપવાળા તમને પ્રણામ.

Verse 21

वचस्युपरतेऽप्राप्य य एको मनसा सह । अनामरूपश्चिन्मात्र: सोऽव्यान्न: सदसत्पर: ॥ २१ ॥

જ્યાં વાણી અને મન પહોંચી શકતા નથી, જે નામ‑રૂપથી પરે, માત્ર ચૈતન્યસ્વરૂપ અને સત્‑અસત્ કરતાં પર છે—એ પ્રભુ પ્રસન્ન થઈ અમારું રક્ષણ કરે।

Verse 22

यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यप्येति जायते । मृण्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नम: ॥ २२ ॥

જે પરબ્રહ્મમાંથી આ જગત ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાં સ્થિત રહે છે અને જેમાં જ લય પામે છે—જેમ માટીના ઘડા માટીમાંથી બની માટીમાં જ મળી જાય—તે બ્રહ્મને નમસ્કાર।

Verse 23

यन्न स्पृशन्ति न विदुर्मनोबुद्धीन्द्रियासव: । अन्तर्बहिश्च विततं व्योमवत्तन्नतोऽस्म्यहम् ॥ २३ ॥

આકાશની જેમ અંદર‑બહાર સર્વત્ર વ્યાપ્ત હોવા છતાં મન‑બુદ્ધિ‑ઇન્દ્રિયો‑પ્રાણ તેમને ન સ્પર્શી શકે, ન જાણી શકે; તેમને હું નમન કરું છું।

Verse 24

देहेन्द्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशविद्धा: प्रचरन्ति कर्मसु । नैवान्यदा लौहमिवाप्रतप्तं स्थानेषु तद् द्रष्ट्रपदेशमेति ॥ २४ ॥

જેમ અગ્નિના સંગથી લોખંડ તપીને દાહક બને છે, તેમ દેહ‑ઇન્દ્રિયો‑પ્રાણ‑મન‑બુદ્ધિ સ્વયં જડ હોવા છતાં ભગવાનના ચૈતન્યઅંશથી યુક્ત થતાં જ કર્મમાં પ્રવર્તે છે; તેના વિના ચાલતા નથી।

Verse 25

ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकर करकमलकुड्‌मलोपलालितचरणारविन्दयुगल परमपरमेष्ठिन्नमस्ते ॥ २५ ॥

ॐ—ષડૈશ્વર્યથી પૂર્ણ મહાપુરુષ ભગવાનને નમસ્કાર. જેમના યુગલ ચરણારવિંદને શ્રેષ્ઠ સાત્વત ભક્તસમૂહ પોતાના કમળકુડ્મલ સમાન હાથોથી સદા સેવાવે છે, જે પરમ પરમેષ્ઠી અને સર્વ વિભૂતિના પતિ છે—તમને પ્રણામ।

Verse 26

श्रीशुक उवाच भक्तायैतां प्रपन्नाय विद्यामादिश्य नारद: । ययावङ्गिरसा साकं धाम स्वायम्भुवं प्रभो ॥ २६ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—સંપૂર્ણ શરણાગત ભક્ત ચિત્રકેતુને નારદજીએ આ વિદ્યાનું/પ્રાર્થનાનું સંપૂર્ણ ઉપદેશ આપ્યો. હે પરીક્ષિત! ત્યારબાદ નારદ ઋષિ મહર્ષિ અંગિરા સાથે સ્વાયંભુવ ધામ, એટલે બ્રહ્મલોક, તરફ ગયા.

Verse 27

चित्रकेतुस्तु तां विद्यां यथा नारदभाषिताम् । धारयामास सप्ताहमब्भक्ष: सुसमाहित: ॥ २७ ॥

નાર્દજીએ કહેલી તે વિદ્યાને ચિત્રકેતુએ માત્ર પાણી પીતા ઉપવાસ રાખીને, એક સપ્તાહ સુધી અત્યંત એકાગ્રતાથી સતત જપ કરીને ધારણ કરી.

Verse 28

तत: स सप्तरात्रान्ते विद्यया धार्यमाणया । विद्याधराधिपत्यं च लेभेऽप्रतिहतं नृप ॥ २८ ॥

હે નૃપ પરીક્ષિત! સાત રાત્રિઓના અંતે, તે વિદ્યાને સતત ધારણ કરવાના પ્રભાવથી ચિત્રકેતુએ અવરોધરહિત રીતે વિદ્યાધરલોકનું અધિપત્ય પણ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 29

तत: कतिपयाहोभिर्विद्ययेद्धमनोगति: । जगाम देवदेवस्य शेषस्य चरणान्तिकम् ॥ २९ ॥

પછી થોડા જ દિવસોમાં, તે વિદ્યાના પ્રભાવથી તેનું મન વધુ પ્રકાશિત બન્યું અને તે દેવદેવ શેષ (અનંતદેવ) ના ચરણકમળોની શરણમાં પહોંચ્યો.

Verse 30

मृणालगौरं शितिवाससं स्फुरत्- किरीटकेयूरकटित्रकङ्कणम् । प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनं वृतं ददर्श सिद्धेश्वरमण्डलै: प्रभुम् ॥ ३० ॥

શેષ-પ્રભુના આશ્રયે પહોંચીને ચિત્રકેતુએ તેમને દર્શન કર્યા—તેઓ કમળના મૃણાલના તંતુ સમા ધવળ, નિલાશ વસ્ત્રધારી; ઝગમગતું કિરીટ, કેયૂર, કટિબંધ અને કંકણોથી અલંકૃત. તેમનું મુખ પ્રસન્ન સ્મિતયુક્ત, નેત્ર અરুণ; અને સનત્કુમાર આદિ સિદ્ધેશ્વરોના મંડળથી તેઓ પરિભ્રમિત હતા.

Verse 31

तद्दर्शनध्वस्तसमस्तकिल्बिष: स्वस्थामलान्त:करणोऽभ्ययान्मुनि: । प्रवृद्धभक्त्या प्रणयाश्रुलोचन: प्रहृष्टरोमानमदादिपुरुषम् ॥ ३१ ॥

ભગવાનના દર્શનમાત્રથી મહારાજ ચિત્રકેતુના સર્વ કલ્મષ નષ્ટ થયા અને તેઓ પોતાના મૂળ કૃષ્ણચેતનમાં સ્થિત થઈ સંપૂર્ણ શુદ્ધ બન્યા. તેઓ મૌન અને ગંભીર થયા; પ્રેમથી આંખોમાંથી આંસુ વહ્યા અને રોમાંચ થયો. પ્રગાઢ ભક્તિ અને સ્નેહથી તેમણે આદિપુરુષ પરમેશ્વરને સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો.

Verse 32

स उत्तमश्लोकपदाब्जविष्टरं प्रेमाश्रुलेशैरुपमेहयन्मुहु: । प्रेमोपरुद्धाखिलवर्णनिर्गमो नैवाशकत्तं प्रसमीडितुं चिरम् ॥ ३२ ॥

પ્રેમાશ્રુના ટીપાંથી ચિત્રકેતુ વારંવાર ઉત્તમશ્લોક ભગવાનના કમળચરણોના આસનસ્થાનને ભીંજવતા રહ્યા. પરમાનંદ પ્રેમથી તેમનો કંઠ રુદ્ધ થયો, તેથી લાંબા સમય સુધી તેઓ એક અક્ષર પણ ઉચ્ચારીને યોગ્ય પ્રાર્થના કરી શક્યા નહીં.

Verse 33

तत: समाधाय मनो मनीषया बभाष एतत्प्रतिलब्धवागसौ । नियम्य सर्वेन्द्रियबाह्यवर्तनं जगद्गुरुं सात्वतशास्त्रविग्रहम् ॥ ३३ ॥

પછી બુદ્ધિથી મનને એકાગ્ર કરીને અને ઇન્દ્રિયોને બાહ્ય વિષયોથી રોકીને તેમને યોગ્ય વાણી પ્રાપ્ત થઈ. ત્યારબાદ જગદગુરુ તથા સાત્વત શાસ્ત્રોના સાક્ષાત્ સ્વરૂપ એવા ભગવાનને ઉદ્દેશીને તેમણે પ્રાર્થનાઓ શરૂ કરી.

Verse 34

चित्रकेतुरुवाच अजित जित: सममतिभि: साधुभिर्भवान् जितात्मभिर्भवता । विजितास्तेऽपि च भजता- मकामात्मनां य आत्मदोऽतिकरुण: ॥ ३४ ॥

ચિત્રકેતુ બોલ્યા—હે અજિત પ્રભુ! તમને કોઈ જીતવા સમર્થ નથી, છતાં સમદૃષ્ટિ ધરાવતા, મન-ઇન્દ્રિય સંયમી સાધુભક્તો તમને જીતે છે. કારણ કે તમે નિષ્કામ ભક્તો પર અહેતુક કૃપાથી અતિ કરુણાશીલ છો; તમે તેમને પોતાને જ અર્પો છો, તેથી તેઓ તમને વશ કરી લે છે.

Verse 35

तव विभव: खलु भगवन् जगदुदयस्थितिलयादीनि । विश्वसृजस्तेꣷशांशा स्तत्र मृषा स्पर्धन्ति पृथगभिमत्या ॥ ३५ ॥

હે ભગવन्! આ જગત અને તેની સર્જન, સ્થિતી તથા પ્રલય—આ બધું તમારું જ વૈભવ છે. બ્રહ્મા વગેરે સર્જકો પણ તમારા અંશના અંશમાત્ર છે; તેમની સીમિત સર્જનશક્તિ તેમને ઈશ્વર બનાવતી નથી. પોતાને અલગ પ્રભુ માનવાની તેમની ભાવના માત્ર મિથ્યા ગર્વ છે, માન્ય નથી.

Verse 36

परमाणुपरममहतो- स्त्वमाद्यन्तान्तरवर्ती त्रयविधुर: । आदावन्तेऽपि च सत्त्वानां यद् ध्रुवं तदेवान्तरालेऽपि ॥ ३६ ॥

હે પ્રભુ! પરમાણુથી માંડી વિરાટ બ્રહ્માંડ સુધી સર્વના આદિ, મધ્ય અને અંતમાં તમે જ વ્યાપેલા છો. છતાં તમે અનાદિ-અનંત નિત્ય છો; સૃષ્ટિ ન હોય ત્યારે પણ તમે આદ્ય શક્તિરૂપે રહો છો.

Verse 37

क्षित्यादिभिरेष किलावृत: सप्तभिर्दशगुणोत्तरैरण्डकोश: । यत्र पतत्यणुकल्प: सहाण्डकोटिकोटिभिस्तदनन्त: ॥ ३७ ॥

દરેક બ્રહ્માંડ પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, મહત્તત્ત્વ અને અહંકાર—એવા સાત આવરણોથી ઢંકાયેલું છે; દરેક સ્તર અગાઉના કરતાં દસગણું છે. આવા અસંખ્ય બ્રહ્માંડો તમામાં અણુ સમા ગતિ કરે છે; તેથી તમે ‘અનંત’ કહેવાઓ છો.

Verse 38

विषयतृषो नरपशवो य उपासते विभूतीर्न परं त्वाम् । तेषामाशिष ईश तदनु विनश्यन्ति यथा राजकुलम् ॥ ३८ ॥

હે ઈશ્વર! વિષયતૃષાથી અંધ બનેલા માનવરૂપ પશુઓ તમને છોડીને વિવિધ દેવતાઓની વિભૂતિઓની ઉપાસના કરે છે. તેમનાં આશીર્વાદ પણ નાશ પામે છે—જેમ રાજા ન રહે તો રાજકુલનું વૈભવ લુપ્ત થાય.

Verse 39

कामधियस्त्वयि रचिता न परम रोहन्ति यथा करम्भबीजानि । ज्ञानात्मन्यगुणमये गुणगणतोऽस्य द्वन्द्वजालानि ॥ ३९ ॥

હે પરમેશ્વર! ભૌતિક કામનાઓમાં આસક્ત લોકો પણ તમને—જ્ઞાનસ્વરૂપ અને ગુણાતીત—ભજે તો તેઓ પુનર્જન્મના બંધનમાં પડતા નથી; જેમ શેકેલા બીજ ઉગતા નથી. દ્વંદ્વજાળ ગુણોથી ઊભું થાય છે, પરંતુ તમારા સંગથી તે છૂટે છે.

Verse 40

जितमजित तदा भवता यदाह भागवतं धर्ममनवद्यम् । निष्किञ्चना ये मुनय आत्मारामा यमुपासतेऽपवर्गाय ॥ ४० ॥

હે અજેય પ્રભુ! તમે જ્યારે નિર્મળ ભાગવત-ધર્મનો ઉપદેશ આપ્યો, એ જ તમારી વિજય છે. કુમારો જેવા નિષ્કિંચન, આત્મારામ મુનિઓ મુક્તિ માટે એ ભાગવત-ધર્મ સ્વીકારી તમારા કમળચરણોનું શરણ લે છે.

Verse 41

विषममतिर्न यत्र नृणां त्वमहमिति मम तवेति च यदन्यत्र । विषमधिया रचितो य: स ह्यविशुद्ध: क्षयिष्णुरधर्मबहुल: ॥ ४१ ॥

જ્યાં મનુષ્યોમાં ‘તું-હું’ અને ‘મારું-તારું’ એવી વિષમ બુદ્ધિ રહે છે, તે ધર્મ શુદ્ધ નથી. રજ-તમથી રચાયેલો એવો માર્ગ ક્ષયશીલ અને અધર્મબહુલ છે; ભાગવત-ધર્મમાં ભક્તો કૃષ્ણચેતન થઈ ‘અમે કૃષ્ણના છીએ અને કૃષ્ણ અમારા છે’ એમ માને છે.

Verse 42

क: क्षेमो निजपरयो: कियान्वार्थ: स्वपरद्रुहा धर्मेण । स्वद्रोहात्तव कोप: परसम्पीडया च तथाधर्म: ॥ ४२ ॥

જે ધર્મ પોતાને અને પરને ઈર્ષ્યા-દ્વેષ પેદા કરે, તેનાથી પોતાનું કે તેમનું કલ્યાણ કેવી રીતે થશે? તેમાં શુભ શું, લાભ શું? સ્વદ્રોહથી પોતાને દુઃખ આપી અને પરને પીડા આપી મનુષ્ય તમારો કોપ જગાવે છે અને અધર્મ આચરે છે.

Verse 43

न व्यभिचरति तवेक्षा यया ह्यभिहितो भागवतो धर्म: । स्थिरचरसत्त्वकदम्बे- ष्वपृथग्धियो यमुपासते त्वार्या: ॥ ४३ ॥

હે પ્રભુ, તમારી દૃષ્ટિ કદી પરમ લક્ષ્યથી વિખૂટા પડતી નથી; એ જ દૃષ્ટિથી ભાગવત-ધર્મ ઉપદેશિત થયો છે. સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવોમાં ભેદબુદ્ધિ ન રાખી સમદૃષ્ટિ ધરાવનાર આર્ય કહેવાય; એવા આર્યો તમને, પરમ પુરુષોત્તમને, ઉપાસે છે.

Verse 44

न हि भगवन्नघटितमिदं त्वद्दर्शनान्नृणामखिलपापक्षय: । यन्नाम सकृच्छ्रवणात् पुक्कशोऽपि विमुच्यते संसारात् ॥ ४४ ॥

હે ભગવન, તમારા દર્શનથી મનુષ્યોના સર્વ પાપોનો ક્ષય થવો અશક્ય નથી. તમારા નામનું એકવાર શ્રવણ માત્રથી પણ પુક્કસ (ચાંડાલ) સુધી સંસારબંધનથી મુક્ત થાય છે; તો પછી તમારા દર્શનથી કોણ શુદ્ધ ન થાય?

Verse 45

अथ भगवन् वयमधुना त्वदवलोकपरिमृष्टाशयमला: । सुरऋषिणा यत्कथितं तावकेन कथमन्यथा भवति ॥ ४५ ॥

અતએવ હે ભગવન, હવે તમારા દર્શનથી અમારા અંતઃકરણની મલિનતા ધોવાઈ ગઈ છે. દેવર્ષિ નારદે તમારા વિષે જે કહ્યું હતું, તે અન્યથા કેવી રીતે થઈ શકે? એટલે નારદની શિક્ષાના ફળરૂપે જ અમને તમારું સాక్షાત્ દર્શન મળ્યું છે.

Verse 46

विदितमनन्त समस्तं तव जगदात्मनो जनैरिहाचरितम् । विज्ञाप्यं परमगुरो: कियदिव सवितुरिव खद्योतै: ॥ ४६ ॥

હે અનંત ભગવાન, જગદાત્મા! આ જગતમાં જીવ જે કંઈ કરે છે તે બધું તમને જાણીતું છે. પરમગુરો, સૂર્ય સામે ઝબકારા કીડાની રોશનીથી શું પ્રગટ થાય? તમારી સામે હું શું નિવેદન કરું?

Verse 47

नमस्तुभ्यं भगवते सकलजगत्स्थितिलयोदयेशाय । दुरवसितात्मगतये कुयोगिनां भिदा परमहंसाय ॥ ४७ ॥

હે ભગવन्, તમને નમસ્કાર—તમે જ જગતના ઉદય, સ્થિતિ અને લયના ઈશ્વર છો. ભેદદૃષ્ટિ ધરાવતા કુયોગીઓ તમારી આત્મતત્ત્વગતિ સમજી શકતા નથી. તમે પરમહંસ, પરમ શુદ્ધ અને ષડૈશ્વર્યથી પૂર્ણ છો; તમને પ્રણામ.

Verse 48

यं वै श्वसन्तमनु विश्वसृज: श्वसन्ति यं चेकितानमनु चित्तय उच्चकन्ति । भूमण्डलं सर्षपायति यस्य मूर्ध्नि तस्मै नमो भगवतेऽस्तु सहस्रमूर्ध्ने ॥ ४८ ॥

હે પ્રભુ! તમારા શ્વાસના અનુસરણથી બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર વગેરે વિશ્વનિયંતાઓ કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થાય છે; અને તમારા ચૈતન્યથી જ ચિત્ત અને ઇન્દ્રિયો ગ્રહણ કરે છે. જેમના મસ્તક પર સર્વ બ્રહ્માંડ સરસવના દાણા સમાન છે, તે સહસ્રમૂર્ધ્નિ ભગવાનને નમસ્કાર.

Verse 49

श्रीशुक उवाच संस्तुतो भगवानेवमनन्तस्तमभाषत । विद्याधरपतिं प्रीतश्चित्रकेतुं कुरूद्वह ॥ ४९ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: વિદ્યાધરોના રાજા ચિત્રકેતુની સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ અનંતદેવ ભગવાને તેને આ રીતે ઉત્તર આપ્યો, હે કુરુવંશશ્રેષ્ઠ પરીક્ષિત!

Verse 50

श्रीभगवानुवाच यन्नारदाङ्गिरोभ्यां ते व्याहृतं मेऽनुशासनम् । संसिद्धोऽसि तया राजन् विद्यया दर्शनाच्च मे ॥ ५० ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે રાજન, નારદ અને અંગિરાએ મારા વિષે તને જે ઉપદેશ આપ્યો હતો, તેને સ્વીકારવાથી તું તે વિદ્યાથી સંપૂર્ણ સિદ્ધ થયો છે. અને મારા દર્શનથી તું હવે સંપૂર્ણ પરિપૂર્ણ થયો છે.

Verse 51

अहं वै सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावन: । शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू ॥ ५१ ॥

હું જ સર્વ ચરાચર ભૂતોનો આત્મા અને તેમને પ્રગટ કરનાર છું. ઓંકારાદિ દિવ્ય શબ્દબ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ—આ મારી બે શાશ્વત, અપાર્થિવ તનુઓ છે.

Verse 52

लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम् । उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम् ॥ ५२ ॥

જીવ લોકમાં પોતાને વિસ્તારી ભોક્તા માને છે અને લોક પણ જીવમાં ભોગ્યરૂપે વિસ્તરે છે. પરંતુ બંને મારી શક્તિઓ છે; બંનેમાં હું વ્યાપ્ત છું અને બંનેનો આધાર હું જ છું.

Verse 53

यथा सुषुप्त: पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थित: ॥ ५३ ॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मन: । मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥

જેમ ઘોર નિદ્રામાં પુરુષ પોતાના અંદર પર્વત-નદીઓ, અહીં સુધી કે સમગ્ર વિશ્વ પણ જુએ છે, અને સ્વપ્નમાંથી જાગે ત્યારે એક જગ્યાએ શય્યા પર પડેલો પોતાને જુએ છે. તેમ જાગૃતિ-સ્વપ્ન-સુષુપ્તિ આદિ અવસ્થાઓ જીવની માયામાત્ર છે; તેમના દ્રષ્ટા પરમ પ્રભુનું સદા સ્મરણ કરવું.

Verse 54

यथा सुषुप्त: पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थित: ॥ ५३ ॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मन: । मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥

જેમ ઘોર નિદ્રામાં પુરુષ પોતાના અંદર પર્વત-નદીઓ, અહીં સુધી કે સમગ્ર વિશ્વ પણ જુએ છે, અને સ્વપ્નમાંથી જાગે ત્યારે એક જગ્યાએ શય્યા પર પડેલો પોતાને જુએ છે. તેમ જાગૃતિ-સ્વપ્ન-સુષુપ્તિ આદિ અવસ્થાઓ જીવની માયામાત્ર છે; તેમના દ્રષ્ટા પરમ પ્રભુનું સદા સ્મરણ કરવું.

Verse 55

येन प्रसुप्त: पुरुष: स्वापं वेदात्मनस्तदा । सुखं च निर्गुणं ब्रह्म तमात्मानमवेहि माम् ॥ ५५ ॥

જેનાથી સૂતો પુરુષ પોતાની સ્વપ્નાવસ્થા અને ઇન્દ્રિયક્રિયાથી પર નિર્ગુણ સુખને જાણે છે—તે પરબ્રહ્મ, સર્વવ્યાપી પરમાત્મા હું જ છું, એમ જાણો.

Verse 56

उभयं स्मरत: पुंस: प्रस्वापप्रतिबोधयो: । अन्वेति व्यतिरिच्येत तज्ज्ञानं ब्रह्म तत्परम् ॥ ५६ ॥

સ્વપ્ન અને જાગૃતિ—બન્ને અવસ્થામાં જે સ્મરે છે, તેનું જ્ઞાન તે અનુભવોને અનુસરે છે, છતાં તેમાંથી અલિપ્ત રહે છે. એ જ સાક્ષી-ચૈતન્ય પરબ્રહ્મ છે; જ્ઞાતા બન્નેમાં અપરિવર્તિત.

Verse 57

यदेतद्विस्मृतं पुंसो मद्भ‍ावं भिन्नमात्मन: । तत: संसार एतस्य देहाद्देहो मृतेर्मृति: ॥ ५७ ॥

જ્યારે જીવ મારી સાથેની નિત્ય જ્ઞાન-આનંદમય એકરૂપતા ભૂલીને પોતાને મારાથી ભિન્ન માને છે, ત્યારે તેનો સંસાર શરૂ થાય છે—એક દેહમાંથી બીજો દેહ, અને એક મૃત્યુ પછી બીજું મૃત્યુ.

Verse 58

लब्ध्वेह मानुषीं योनिं ज्ञानविज्ञानसम्भवाम् । आत्मानं यो न बुद्ध्येत न क्‍वचित्क्षेममाप्नुयात् ॥ ५८ ॥

જ્ઞાન-વિજ્ઞાન માટે યોગ્ય માનવ યોનિ મેળવીને પણ જે પોતાનું આત્મસ્વરૂપ નથી સમજતો, તે ક્યાંય પરમ ક્ષેમ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી.

Verse 59

स्मृत्वेहायां परिक्लेशं तत: फलविपर्ययम् । अभयं चाप्यनीहायां सङ्कल्पाद्विरमेत्कवि: ॥ ५९ ॥

ફળની આશાથી કરેલા કર્મક્ષેત્રમાં મોટો ક્લેશ છે અને ઇચ્છિત ફળના વિપરીત ફળ પણ મળે—એ સ્મરીને; તેમજ નિષ્કામ ભક્તિમાં અભય છે એમ જાણી—બુદ્ધિમાને સંકલ્પરૂપ ઇચ્છાથી વિરમવું જોઈએ.

Verse 60

सुखाय दु:खमोक्षाय कुर्वाते दम्पती क्रिया: । ततोऽनिवृत्तिरप्राप्तिर्दु:खस्य च सुखस्य च ॥ ६० ॥

પતિ-પત્ની સુખ મેળવવા અને દુઃખ ઘટાડવા માટે અનેક ક્રિયાઓ કરે છે; પરંતુ ઇચ્છાઓથી ભરેલી હોવાથી તે કર્મોથી ન સુખ મળે, ન દુઃખ ઘટે—ઉલટે વધુ દુઃખ જ થાય છે.

Verse 61

एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥ द‍ृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्त: स्वेन तेजसा । ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भ‍क्त: पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥

જેઓ પોતાના ભૌતિક અનુભવનો અભિમાન કરે છે, તેમના કર્મો જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિમાં કલ્પેલા પરિણામના વિપરીત ફળ આપે છે—એવું સમજવું. આત્માની સૂક્ષ્મ ગતિ આ ત્રણ અવસ્થાથી પર છે; વિવેકના તેજથી ઇહ-પર ફળની ઇચ્છા ત્યજી, જ્ઞાન-વિજ્ઞાનથી તૃપ્ત થઈ મારા ભક્ત બનવું.

Verse 62

एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥ द‍ृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्त: स्वेन तेजसा । ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भ‍क्त: पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥

જે મનુષ્ય પોતાના વિવેક-તેજથી જોયા-સાંભળ્યા ઇન્દ્રિયવિષયોના માપદંડોથી મુક્ત થાય છે અને જ્ઞાન-વિજ્ઞાનથી તૃપ્ત રહે છે, તે જ મારો ભક્ત બને છે. વિષયાસક્તિ ત્યજી આત્મપ્રકાશમાં સ્થિર રહી ભગવદ્ભક્તિનો આશ્રય લે છે.

Verse 63

एतावानेव मनुजैर्योगनैपुण्यबुद्धिभि: । स्वार्थ: सर्वात्मना ज्ञेयो यत्परात्मैकदर्शनम् ॥ ६३ ॥

યોગમાં નિપુણ બુદ્ધિ ધરાવતા મનુષ્યો માટે પરમ સ્વાર્થ એટલો જ છે—સર્વાત્મભાવથી પરમાત્માનું એકનિષ્ઠ દર્શન. પરમાત્મામાં સર્વ જીવનો આત્મભાવ જોવો એ જ જીવનનું પરમ તત્ત્વ છે.

Verse 64

त्वमेतच्छ्रद्धया राजन्नप्रमत्तो वचो मम । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो धारयन्नाशु सिध्यसि ॥ ६४ ॥

હે રાજન, મારા આ વચનને શ્રદ્ધાથી, અપ્રમત્ત રહી ધારણ કર. જ્ઞાન-વિજ્ઞાનથી સંપન્ન થઈ તું શીઘ્ર સિદ્ધિ પામશે અને મને પ્રાપ્ત કરશો.

Verse 65

श्रीशुक उवाच आश्वास्य भगवानित्थं चित्रकेतुं जगद्गुरु: । पश्यतस्तस्य विश्वात्मा ततश्चान्तर्दधे हरि: ॥ ६५ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું—આ રીતે જગદગુરુ અને વિશ્વાત્મા ભગવાને ચિત્રકેતુને આશ્વાસન આપી ઉપદેશ આપ્યો; અને ચિત્રકેતુ જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે હરિ ત્યાંથી અંતર્ધાન થયા.