Adhyaya 15
Nārada and Aṅgirā Instruct Citraketu: Impermanence, Ātma-Tattva, and Mantra-Upadeśa
પુત્રના મૃત્યુથી શોકગ્રસ્ત ચિત્રકેતુ રાજા બાળકના દેહ પાસે ઢળી પડે છે. નારદ અને અઙ્ગિરા શોકની તર્કહીનતા બતાવી પૂછે છે કે સમયના પ્રવાહમાં ‘પિતા–પુત્ર’ની ઓળખ ક્યાં સતત રહે છે? દેહસંબંધોને તેઓ તરંગોથી ભેગા થયેલા રેતકણોની ક્ષણિક મુલાકાત અને બીજની શરતી ઉર્વરતા જેવી અસ્થિર ઉપમા આપે છે. તેઓ સમજાવે છે કે જગત સત્ય છે પરંતુ શાશ્વત નથી; સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલય ભગવાનના નિયંત્રણમાં દ્વિતીય સાધનો દ્વારા થાય છે, તેથી અહંકારનું કર્તૃત્વ મિથ્યા છે. જાગૃત ચિત્રકેતુ વૈષ્ણવ-અવધૂતસદૃશ મુનિઓને ઓળખી આત્મતત્ત્વનું જ્ઞાન માગે છે; અઙ્ગિરા પોતાનું પરિચય આપી કહે છે કે અગાઉ પુત્રદાન તેની ભોગાસક્તિ માટે કરેલી એક રિયાયત હતી. ગૃહસ્થ અને રાજવૈભવને તેઓ સ્વપ્નના ગંધર્વનગર સમાન ભય-દુઃખનું કારણ ગણાવી, દેહ-મનથી પર આત્મવિચાર અને ત્રિતાપથી મુક્તિ તરફ પ્રેરણા આપે છે. અંતે નારદ સાત રાત્રિમાં ભગવાનનું પ્રત્યક્ષ દર્શન કરાવતો શક્તિશાળી મંત્ર આપવાનો વચન આપે છે, જેથી ચિત્રકેતુની ભક્તિ-ઉન્નતિનો માર્ગ ખુલ્લો થાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ऊचतुर्मृतकोपान्ते पतितं मृतकोपमम् । शोकाभिभूतं राजानं बोधयन्तौ सदुक्तिभि: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—પુત્રના મૃતદેહની બાજુએ પોતે પણ મૃત સમાન પડી, શોકથી વ્યાકુળ રાજા ચિત્રકેતુને મહર્ષિ નારદ અને અંગિરાએ સદ્વચનો દ્વારા આધ્યાત્મિક ચેતનાનો બોધ આપ્યો.
Verse 2
कोऽयं स्यात्तव राजेन्द्र भवान् यमनुशोचति । त्वं चास्य कतम: सृष्टौ पुरेदानीमत: परम् ॥ २ ॥
હે રાજેન્દ્ર! જેના દેહ માટે તમે શોક કરો છો, તેનો તમારા સાથે શું સંબંધ છે? અને તમે તેના કોણ? તમે કહેશો પિતા-પુત્ર; પરંતુ શું આ સંબંધ પહેલાં હતો, અત્યારે ખરેખર છે, અને આગળ પણ રહેશે?
Verse 3
यथा प्रयान्ति संयान्ति स्रोतोवेगेन बालुका: । संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते तथा कालेन देहिन: ॥ ३ ॥
હે રાજા! જેમ તરંગોના વેગથી રેતીના કણો ક્યારેક ભેગા થાય છે અને ક્યારેક છૂટા પડે છે, તેમ દેહધારી જીવો સમયના બળથી ક્યારેક મળે છે અને ક્યારેક વિયોગ પામે છે.
Verse 4
यथा धानासु वै धाना भवन्ति न भवन्ति च । एवं भूतानि भूतेषु चोदितानीशमायया ॥ ४ ॥
જેમ જમીનમાં વાવેલા બીજ ક્યારેક અંકુરે છે અને ક્યારેક અંકુરતા નથી, તેમ પરમેશ્વરની માયાશક્તિથી પ્રેરિત થઈ ક્યારેક સંતાન થાય છે અને ક્યારેક ગર્ભધારણ થતું નથી. તેથી માતા‑પિતૃત્વનો આ ક્ષણભંગુર સંબંધ પર શોક ન કરવો; સર્વે ભગવાનાધીન છે।
Verse 5
वयं च त्वं च ये चेमे तुल्यकालाश्चराचरा: । जन्ममृत्योर्यथा पश्चात् प्राङ्नैवमधुनापि भो: ॥ ५ ॥
હે રાજા, તમે અને અમે—તમારા સલાહકારો, રાણીઓ અને મંત્રીઓ—તથા આ સમયે સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં જે કંઈ ચલ અને અચલ છે, બધું જ સમાન કાળમાં તાત્કાલિક સ્થિતિમાં છે. જન્મ પહેલાં આ સ્થિતિ નહોતી અને મૃત્યુ પછી રહેશે નહીં; તેથી આ સ્થિતિ ક્ષણભંગુર છે, પરંતુ અસત્ય નથી।
Verse 6
भूतैर्भूतानि भूतेश: सृजत्यवति हन्ति च । आत्मसृष्टैरस्वतन्त्रैरनपेक्षोऽपि बालवत् ॥ ६ ॥
ભૂતેેશ—પરમ પુરુષ—ભૂતો દ્વારા જ ભૂતોની સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહાર કરાવે છે. પોતે આ ક્ષણભંગુર પ્રકટમાં આસક્ત નથી, છતાં સમુદ્રકાંઠે રમતા બાળકની જેમ, બધું પોતાના નિયંત્રણમાં રાખીને આ લીલા ચલાવે છે. સૃષ્ટિ માટે પિતાને, પાલન માટે રાજા/શાસનને, અને સંહાર માટે સાપ વગેરેને સાધન બનાવે છે; પરંતુ તેમને સ્વતંત્ર શક્તિ નથી—માયાના મોહથી જીવ પોતાને કર્તા માને છે।
Verse 7
देहेन देहिनो राजन् देहाद्देहोऽभिजायते । बीजादेव यथा बीजं देह्यर्थ इव शाश्वत: ॥ ७ ॥
હે રાજન, જેમ એક બીજમાંથી બીજ ઉત્પન્ન થાય છે, તેમ એક દેહ (પિતા)માંથી બીજા દેહ (માતા)ના માધ્યમથી ત્રીજો દેહ (પુત્ર) જન્મે છે. દેહના તત્ત્વો નિત્ય પ્રવાહમાં રહે છે, અને તેમાં પ્રગટ થતો દેહી—જીવાત્મા—પણ શાશ્વત છે।
Verse 8
देहदेहिविभागोऽयमविवेककृत: पुरा । जातिव्यक्तिविभागोऽयं यथा वस्तुनि कल्पित: ॥ ८ ॥
દેહ‑દેહીનો આ ભેદ અને જાતિ‑વ્યક્તિ, દેશ‑વ્યક્તિત્વ જેવા વિભાગો—અવિવેકી લોકોની કલ્પના માત્ર છે; જેમ એક જ વસ્તુમાં નામ‑રૂપના ભેદ કલ્પી લેવાય છે।
Verse 9
श्रीशुक उवाच एवमाश्वासितो राजा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभि: । विमृज्य पाणिना वक्त्रमाधिम्लानमभाषत ॥ ९ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—નારદ અને અંગિરાના ઉપદેશથી આશ્વાસિત થઈ રાજા ચિત્રકેતુ જ્ઞાનથી આશાવાન બન્યો. તેણે હાથથી મ્લાન મુખ પુંછીને બોલવાનું શરૂ કર્યું।
Verse 10
श्रीराजोवाच कौ युवां ज्ञानसम्पन्नौ महिष्ठौ च महीयसाम् । अवधूतेन वेषेण गूढाविह समागतौ ॥ १० ॥
રાજાએ કહ્યું—તમે બંને જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ છો અને મહાન પુરુષોમાં પણ અતિ મહાન છો. અવધૂતના વેશમાં ઓળખ છુપાવી અહીં આવ્યા છો।
Verse 11
चरन्ति ह्यवनौ कामं ब्राह्मणा भगवत्प्रिया: । मादृशां ग्राम्यबुद्धीनां बोधायोन्मत्तलिङ्गिन: ॥ ११ ॥
ભગવાનના પ્રિય વૈષ્ણવ બ્રાહ્મણો પોતાની ઇચ્છા મુજબ પૃથ્વી પર વિહાર કરે છે અને ક્યારેક ઉન્મત્ત જેવા વેશ ધારણ કરે છે. અમારાં જેવા ઇન્દ્રિયાસક્ત, ગ્રામ્યબુદ્ધિ લોકોને બોધ આપવા અને અજ્ઞાન દૂર કરવા તેઓ આવું કરે છે।
Verse 12
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
હે મહાત્માઓ, મેં સાંભળ્યું છે કે અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલા લોકોને જ્ઞાન આપવા માટે પૃથ્વી પર અનેક સિદ્ધ મહાપુરુષો વિહાર કરે છે—સનત્કુમાર, નારદ, ઋભુ, અંગિરા, દેવલ, અસિત, અપાન્તરતમા (વ્યાસ), માર્કંડેય, ગૌતમ, વસિષ્ઠ, ભગવાન પરશુરામ, કપિલ, શુકદેવ, દુર્વાસા, યાજ્ઞવલ્ક્ય, જાતુકર્ણ, અરુણી; તેમજ રોમશ, ચ્યવન, દત્તાત્રેય, આસુરિ, પતંજલિ, વેદશિર-ધૌમ્ય, પંચશિખ, હિરણ્યનાભ, કૌશલ્ય, શ્રુતદેવ અને ઋતધ્વજ વગેરે. તમે બંને નિશ્ચિતપણે એમમાંના જ છો।
Verse 13
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
હે મહાત્માઓ, મેં સાંભળ્યું છે કે અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલા લોકોને જ્ઞાન આપવા માટે પૃથ્વી પર અનેક સિદ્ધ મહાપુરુષો વિહાર કરે છે—સનત્કુમાર, નારદ, ઋભુ, અંગિરા, દેવલ, અસિત, અપાન્તરતમા (વ્યાસ), માર્કંડેય, ગૌતમ, વસિષ્ઠ, ભગવાન પરશુરામ, કપિલ, શુકદેવ, દુર્વાસા, યાજ્ઞવલ્ક્ય, જાતુકર્ણ, અરુણી; તેમજ રોમશ, ચ્યવન, દત્તાત્રેય, આસુરિ, પતંજલિ, વેદશિર-ધૌમ્ય, પંચશિખ, હિરણ્યનાભ, કૌશલ્ય, શ્રુતદેવ અને ઋતધ્વજ વગેરે. તમે બંને નિશ્ચિતપણે એમમાંના જ છો।
Verse 14
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
હે મહાત્મા, મેં સાંભળ્યું છે કે અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલા લોકોને જ્ઞાન ઉપદેશવા પૃથ્વી પર વિચરતા મહાસિદ્ધોમાં સનત્કુમાર, નારદ, ઋભુ, અંગિરા, દેવલ, અસિત, અપાંતરતમા (વ્યાસ), માર્કંડેય, ગૌતમ, વસિષ્ઠ, ભગવાન પરશુરામ, કપિલ, શુકદેવ, દુર્વાસા, યાજ્ઞવલ્ક્ય, જાતુકર્ણ અને અરુણી છે. અન્યમાં રોમશ, ચ્યવન, દત્તાત્રેય, આસુરી, પતંજલિ, વેદશિર ધૌમ્ય, મુનિ પંચશિખ, હિરણ્યનાભ, કૌશલ્ય, શ્રુતદેવ અને ઋતધ્વજ પણ છે. નિશ્ચયે તમે પણ એમમાંના જ છો.
Verse 15
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
હે મહાત્મા, મેં સાંભળ્યું છે કે અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલા લોકોને જ્ઞાન ઉપદેશવા પૃથ્વી પર વિચરતા મહાસિદ્ધોમાં સનત્કુમાર, નારદ, ઋભુ, અંગિરા, દેવલ, અસિત, અપાંતરતમા (વ્યાસ), માર્કંડેય, ગૌતમ, વસિષ્ઠ, ભગવાન પરશુરામ, કપિલ, શુકદેવ, દુર્વાસા, યાજ્ઞવલ્ક્ય, જાતુકર્ણ અને અરુણી છે. અન્યમાં રોમશ, ચ્યવન, દત્તાત્રેય, આસુરી, પતંજલિ, વેદશિર ધૌમ્ય, મુનિ પંચશિખ, હિરણ્યનાભ, કૌશલ્ય, શ્રુતદેવ અને ઋતધ્વજ પણ છે. નિશ્ચયે તમે પણ એમમાંના જ છો.
Verse 16
तस्माद्युवां ग्राम्यपशोर्मम मूढधिय: प्रभू । अन्धे तमसि मग्नस्य ज्ञानदीप उदीर्यताम् ॥ १६ ॥
અતએવ હે પ્રભુઓ, તમે બંને મને યથાર્થ જ્ઞાન આપી શકો છો. હું ડુક્કર-કૂતરા જેવા ગામડાના પશુ સમાન મૂઢબુદ્ધિ છું અને અજ્ઞાનના અંધકારમાં ડૂબેલો છું; કૃપા કરીને મારા ઉદ્ધાર માટે જ્ઞાનનો દીવો પ્રગટાવો.
Verse 17
श्रीअङ्गिरा उवाच अहं ते पुत्रकामस्य पुत्रदोऽस्म्यङ्गिरा नृप । एष ब्रह्मसुत: साक्षान्नारदो भगवानृषि: ॥ १७ ॥
અંગિરા ઋષિ બોલ્યા—હે રાજા, જ્યારે તું પુત્રની ઇચ્છા કરતો હતો, ત્યારે હું જ તારા પાસે આવ્યો હતો. પુત્ર આપનાર એ જ અંગિરા હું છું. અને આ ઋષિ તો સాక్షાત્ બ્રહ્માના પુત્ર, ભગવાન નારદ છે.
Verse 18
इत्थं त्वां पुत्रशोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे । अतदर्हमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम् ॥ १८ ॥ अनुग्रहाय भवत: प्राप्तावावामिह प्रभो । ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावासादितुमर्हसि ॥ १९ ॥
હે રાજા, પુત્રશોકથી તું આ દુસ્તર અજ્ઞાનના અંધકારમાં ડૂબી ગયો છે. મહાપુરુષોને ગોચર એવા તત્ત્વને સ્મરીને, તારા પર અનુગ્રહ કરવા અમે બંને અહીં આવ્યા છીએ. તું બ્રાહ્મણપ્રિય અને ભગવદભક્ત છે; તેથી આ રીતે શોકમાં ડૂબવું તને શોભતું નથી. જે આધ્યાત્મિક જ્ઞાનમાં ઉન્નત છે, તેઓ ભૌતિક લાભ-હાનિથી વિક્ષુબ્ધ થતા નથી.
Verse 19
इत्थं त्वां पुत्रशोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे । अतदर्हमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम् ॥ १८ ॥ अनुग्रहाय भवत: प्राप्तावावामिह प्रभो । ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावासादितुमर्हसि ॥ १९ ॥
હે રાજન, તમે પરમ પુરુષ ભગવાનના ઉન્નત ભક્ત છો; ભૌતિક નુકસાન માટે શોકમાં ડૂબવું તમને શોભતું નથી. અજ્ઞાનના અંધકારમાં લીન થયેલા આ મિથ્યા શોકમાંથી તમને ઉગારવા અમે બન્ને અહીં આવ્યા છીએ; બ્રાહ્મણપ્રિય ભગવદ્ભક્ત થઈ તમે નિરાશ થવા યોગ્ય નથી।
Verse 20
तदैव ते परं ज्ञानं ददामि गृहमागत: । ज्ञात्वान्याभिनिवेशं ते पुत्रमेव ददाम्यहम् ॥ २० ॥
હું જ્યારે પ્રથમ વખત તમારા ઘરે આવ્યો ત્યારે જ પરમ જ્ઞાન આપી શકતો; પરંતુ તમારું મન વિષયાસક્ત જોયું તેથી મેં માત્ર પુત્ર આપ્યો—જે આનંદ અને શોક બંનેનું કારણ બન્યો।
Verse 21
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पद: ॥ २१ ॥ शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतय: । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जना: ॥ २२ ॥ सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदा: । गन्धर्वनगरप्रख्या: स्वप्नमायामनोरथा: ॥ २३ ॥
હે રાજન, હવે સંતાનવાળા માણસનો તાપ તમે જ સાચે અનુભવો છો. પત્ની, ઘર, રાજ્ય-વૈભવ, ઇન્દ્રિયવિષયો અને વિવિધ ઐશ્વર્ય—બધું જ અસ્થિર છે; રાજ્ય, સૈન્યબળ, ખજાનો, સેવકો, મંત્રીઓ, મિત્રો અને સગાં—બધાં શોક, મોહ, ભય અને ક્લેશના કારણ છે. આ બધું ગંધર્વનગર જેવું—વનમાં કલ્પાયેલું અસ્તિત્વહીન મહેલ; સ્વપ્ન, માયા અને મનોભ્રમ સમાન છે.
Verse 22
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पद: ॥ २१ ॥ शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतय: । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जना: ॥ २२ ॥ सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदा: । गन्धर्वनगरप्रख्या: स्वप्नमायामनोरथा: ॥ २३ ॥
હે રાજન, હવે સંતાનવાળા માણસનો તાપ તમે જ સાચે અનુભવો છો. પત્ની, ઘર, રાજ્ય-વૈભવ, ઇન્દ્રિયવિષયો અને વિવિધ ઐશ્વર્ય—બધું જ અસ્થિર છે; રાજ્ય, સૈન્યબળ, ખજાનો, સેવકો, મંત્રીઓ, મિત્રો અને સગાં—બધાં શોક, મોહ, ભય અને ક્લેશના કારણ છે. આ બધું ગંધર્વનગર જેવું—વનમાં કલ્પાયેલું અસ્તિત્વહીન મહેલ; સ્વપ્ન, માયા અને મનોભ્રમ સમાન છે.
Verse 23
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पद: ॥ २१ ॥ शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतय: । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जना: ॥ २२ ॥ सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदा: । गन्धर्वनगरप्रख्या: स्वप्नमायामनोरथा: ॥ २३ ॥
હે રાજન, હવે સંતાનવાળા માણસનો તાપ તમે જ સાચે અનુભવો છો. પત્ની, ઘર, રાજ્ય-વૈભવ, ઇન્દ્રિયવિષયો અને વિવિધ ઐશ્વર્ય—બધું જ અસ્થિર છે; રાજ્ય, સૈન્યબળ, ખજાનો, સેવકો, મંત્રીઓ, મિત્રો અને સગાં—બધાં શોક, મોહ, ભય અને ક્લેશના કારણ છે. આ બધું ગંધર્વનગર જેવું—વનમાં કલ્પાયેલું અસ્તિત્વહીન મહેલ; સ્વપ્ન, માયા અને મનોભ્રમ સમાન છે.
Verse 24
दृश्यमाना विनार्थेन न दृश्यन्ते मनोभवा: । कर्मभिर्ध्यायतो नानाकर्माणि मनसोऽभवन् ॥ २४ ॥
પત્ની, પુત્ર અને ધન વગેરે જે દેખાય છે તે સ્વપ્ન સમાન મનની કલ્પનાઓ છે; ખરેખર તેમની શાશ્વત સત્તા નથી. પૂર્વકર્મવશ મનમાં અનેક વિકલ્પો ઊભા થાય છે અને એ વિકલ્પોથી ફરી કર્મો પ્રવર્તે છે.
Verse 25
अयं हि देहिनो देहो द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: । देहिनो विविधक्लेशसन्तापकृदुदाहृत: ॥ २५ ॥
આ દેહ જીવનો છે; તે પંચભૂત દ્રવ્ય, જ્ઞાનઇન્દ્રિયો, કર્મઇન્દ્રિયો અને મનનો સંયોગ છે. મન દ્વારા જીવ આધિભૌતિક, આધિદૈવિક અને આધ્યાત્મિક—ત્રણ તાપોથી પીડાય છે; તેથી આ શરીર દુઃખનું મૂળ છે.
Verse 26
तस्मात् स्वस्थेन मनसा विमृश्य गतिमात्मन: । द्वैते ध्रुवार्थविश्रम्भं त्यजोपशममाविश ॥ २६ ॥
અતએવ સ્થિર મનથી આત્માની ગતિ વિચાર—તું દેહ છે કે મન કે આત્મા? ક્યાંથી આવ્યો, દેહ છોડ્યા પછી ક્યાં જશે, અને ભૌતિક શોકના વશમાં કેમ છે—આ સમજી લે. દ્વૈતમાં શાશ્વતતા માનવાનો વિશ્વાસ છોડીને અનાવશ્યક આસક્તિ ત્યજી શાંતિ પ્રાપ્ત કર.
Verse 27
श्रीनारद उवाच एतां मन्त्रोपनिषदं प्रतीच्छ प्रयतो मम । यां धारयन् सप्तरात्राद् द्रष्टा सङ्कर्षणं विभुम् ॥ २७ ॥
શ્રી નારદ બોલ્યા—હે રાજન, મારી પાસેથી આ પરમ મંગલમય મંત્ર-ઉપનિષદ શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્વીકાર. તેને ધારણ કરવાથી સાત રાત્રિમાં તું સર્વવಿಭુ સંકર્ષણ પ્રભુનું સాక్షાત્ દર્શન કરશી.
Verse 28
यत्पादमूलमुपसृत्य नरेन्द्र पूर्वे शर्वादयो भ्रममिमं द्वितयं विसृज्य । सद्यस्तदीयमतुलानधिकं महित्वं प्रापुर्भवानपि परं न चिरादुपैति ॥ २८ ॥
હે નરેન્દ્ર, પૂર્વકાળે શિવ વગેરે દેવતાઓએ સંકર્ષણના કમળચરણોના મૂળમાં શરણ લીધું; દ્વૈતનો ભ્રમ ત્યજી તેમણે તરત જ અતુલ અને અનુપમ આધ્યાત્મિક મહિમા પ્રાપ્ત કરી. તું પણ બહુ જલ્દી એ જ પરમ પદને પ્રાપ્ત કરશી.
Frequently Asked Questions
They are not denying affection; they are dismantling the metaphysical error that the self is defined by temporary bodily roles. By asking whether the relationship existed before birth or will persist after death, they redirect Citraketu from social identity (upādhi) to the eternal ātmā, thereby curing grief rooted in misidentification.
The analogy frames embodied association as a time-driven convergence and divergence rather than an ultimate union. Just as waves gather and disperse grains without personal intention, kāla brings jīvas together in families and then separates them, showing that lamentation cannot alter the law-like movement of time.
Citraketu describes exalted Vaiṣṇavas who sometimes conceal their stature by unconventional dress or behavior. Their apparent eccentricity protects them from worldly honor and allows them to move freely to enlighten conditioned souls; the emphasis is that true knowledge is measured by realization, not social presentation.
Gandharva-nagara refers to an illusory ‘city in the sky’—something perceived yet lacking enduring substance. The sages use it to show that worldly securities (kingdom, treasury, relatives) appear solid but are unstable and therefore become sources of fear, lamentation, and delusion when treated as permanent.
The analysis of impermanence clears the ground by reducing attachment and false identity; mantra-upadeśa then provides the positive spiritual method to anchor consciousness in Bhagavān. The promised darśana within seven nights illustrates poṣaṇa: when devotion is properly directed, the Lord reciprocates tangibly, transforming grief into realization.