Adhyaya 12
Vṛtrāsura Instructs Indra on Providence and Devotion; The Slaying of Vṛtrāsura
પાછલા યુદ્ધક્રમની આગળ આ અધ્યાયમાં ઇન્દ્ર–વૃત્રાસુરનો સંઘર્ષ વધુ ઉગ્ર બને છે, અને સાથે અચાનક ઊંડો તત્ત્વોપદેશ પણ પ્રગટે છે. દેહજ વિજય કરતાં મૃત્યુને શ્રેય માની વૃત્રાસુર જ્વલંત ત્રિશૂલથી ઇન્દ્ર પર આક્રમણ કરે છે; ઇન્દ્ર વજ્રથી તેનો એક હાથ કાપી નાખે છે. વૃત્રાસુર ઇન્દ્રને પ્રહાર કરીને વજ્ર પડાવી દે છે, જેથી ઇન્દ્ર લજ્જાથી ક્ષણભર અચકાય છે. ત્યારે શત્રુ હોવા છતાં વૃત્રાસુર સ્પષ્ટ કહે છે—સર્વ જીવો અને શક્તિઓ પરમ નિયંતાના અધિન છે; જય-પરાજય દૈવથી થાય છે; ગુણો પ્રકૃતિના ધર્મ છે અને આત્મા સાક્ષી છે; સમભાવ રાખીને સ્વધર્મ કરવો. ઇન્દ્ર તેની ભક્તિમહિમા ઓળખીને ફરી કર્તવ્યબુદ્ધિથી યુદ્ધ કરે છે. તે વૃત્રાસુરનો બીજો હાથ પણ કાપે છે; વૃત્રાસુર વિરાટ રૂપ ધારણ કરીને ઇન્દ્રને ગળી જાય છે, પરંતુ નારાયણ-કવચથી ઇન્દ્ર સુરક્ષિત રહે છે. ઇન્દ્ર બહાર આવી વજ્રથી એક વર્ષ સુધી છેદ કરતાં અંતે વૃત્રાસુરનો વધ કરે છે. વૃત્રાસુરનો જીવ સંકર્ષણના પારષદ રૂપે પરમ ધામે જતો દેખાય છે; દેવો આનંદિત થાય છે, છતાં સિદ્ધ ભક્તવધનું નૈતિક તાણ પણ સૂચિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीऋषिरुवाच एवं जिहासुर्नृप देहमाजौ मृत्युं वरं विजयान्मन्यमान: । शूलं प्रगृह्याभ्यपतत् सुरेन्द्रं यथा महापुरुषं कैटभोऽप्सु ॥ १ ॥
શ્રીઋષિ બોલ્યા—હે રાજન! દેહ ત્યાગવાની ઇચ્છાથી વૃત્રાસુરે યુદ્ધમાં વિજય કરતાં મૃત્યુને શ્રેષ્ઠ માન્યું. તેણે ત્રિશૂલ ઉઠાવી મહા વેગથી દેવરાજ ઇન્દ્ર પર આક્રમણ કર્યું, જેમ પ્રલયજળમાં કૈટભે મહાપુરુષ ભગવાન પર ધાવો બોલ્યો હતો.
Verse 2
ततो युगान्ताग्निकठोरजिह्व- माविध्य शूलं तरसासुरेन्द्र: । क्षिप्त्वा महेन्द्राय विनद्य वीरो हतोऽसि पापेति रुषा जगाद ॥ २ ॥
પછી અસુરોના નાયક તે વીરો વૃત્રાસુરે યુગાંતની અગ્નિની જ્વાળાઓ જેવી કઠોર નોકોવાળો ત્રિશૂલ ઘુમાવ્યો. ક્રોધથી ગર્જના કરીને તેણે તેને મહેન્દ્ર ઇન્દ્ર પર ફેંક્યો અને કહ્યું, “હે પાપી! હવે તું માર્યો ગયો!”
Verse 3
ख आपतत्तद्विचलद्ग्रहोल्कव- न्निरीक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमजातविक्लव: । वज्रेण वज्री शतपर्वणाच्छिनद् भुजं च तस्योरगराजभोगम् ॥ ३ ॥
આકાશમાં ધસી આવતું વૃત્રાસુરનું ત્રિશૂલ તેજસ્વી ઉલ્કા સમાન હતું. નજરે ન ચઢે એવું દહકતું શસ્ત્ર હોવા છતાં નિર્ભય ઇન્દ્રએ શતપર્વ વજ્રથી તેને ટુકડા ટુકડા કરી દીધું અને સાથે વાસુકિ નાગરાજના દેહ જેટલો જાડો તેનો એક ભુજ પણ કાપી નાખ્યો.
Verse 4
छिन्नैकबाहु: परिघेण वृत्र: संरब्ध आसाद्य गृहीतवज्रम् । हनौ तताडेन्द्रमथामरेभं वज्रं च हस्तान्न्यपतन्मघोन: ॥ ४ ॥
એક ભુજ કાપી નાખ્યા છતાં ક્રોધિત વૃત્ર પરિઘ લઈને વજ્રધારી ઇન્દ્ર પાસે ધસી આવ્યો અને ઇન્દ્રના જડબે ઘા માર્યો; તેમજ ઇન્દ્રના વાહન ઐરાવત પર પણ પ્રહાર કર્યો. તેથી મઘવાન ઇન્દ્રના હાથમાંથી વજ્ર પડી ગયું.
Verse 5
वृत्रस्य कर्मातिमहाद्भुतं तत् सुरासुराश्चारणसिद्धसङ्घा: । अपूजयंस्तत् पुरुहूतसङ्कटं निरीक्ष्य हा हेति विचुक्रुशुर्भृशम् ॥ ५ ॥
વૃત્રનું તે કર્મ અતિ મહાદ્ભુત હતું. દેવો, અસુરો, ચારણો અને સિદ્ધોના સમૂહોએ તેની પ્રશંસા કરી; પરંતુ પુરુહૂત ઇન્દ્ર મહા સંકટમાં છે એવું જોઈ તેઓ ‘હાય! હાય!’ કહી બહુ જ રડ્યા-ચીસો પાડી.
Verse 6
इन्द्रो न वज्रं जगृहे विलज्जित- श्च्युतं स्वहस्तादरिसन्निधौ पुन: । तमाह वृत्रो हर आत्तवज्रो जहि स्वशत्रुं न विषादकाल: ॥ ६ ॥
શત્રુની સામે પોતાના હાથમાંથી વજ્ર પડી જતાં ઇન્દ્ર લજ્જિત થયો અને પરાજિત સમાન થઈ ફરી વજ્ર ઉઠાવવાની હિંમત ન કરી. ત્યારે વૃત્ર બોલ્યો: “હે હર! વજ્ર ઉઠાવો અને તમારા શત્રુનો સંહાર કરો; આ વિષાદ કરવાનો સમય નથી.”
Verse 7
युयुत्सतां कुत्रचिदाततायिनां जय: सदैकत्र न वै परात्मनाम् । विनैकमुत्पत्तिलयस्थितीश्वरं सर्वज्ञमाद्यं पुरुषं सनातनम् ॥ ७ ॥
હે ઇન્દ્ર! યુદ્ધ કરનારા આધિન યોદ્ધાઓમાં વિજય સદા એક જ પક્ષે રહેતો નથી. સદૈવ અજય તો માત્ર પરમાત્મા—સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લયના ઈશ્વર, સર્વજ્ઞ, આદ્ય અને સનાતન પુરુષોત્તમ ભગવાન જ છે.
Verse 8
लोका: सपाला यस्येमे श्वसन्ति विवशा वशे । द्विजा इव शिचा बद्धा: स काल इह कारणम् ॥ ८ ॥
આ બ્રહ્માંડના સર્વ લોકોના જીવો અને લોકપાલ દેવતાઓ પણ પરમેશ્વરના વશમાં સંપૂર્ણ રીતે બંધાયેલા છે. જાળમાં ફસાયેલા પક્ષીઓની જેમ તેઓ સ્વતંત્ર નથી; એ જ કાળરૂપે કારણ છે.
Verse 9
ओज: सहो बलं प्राणममृतं मृत्युमेव च । तमज्ञाय जनो हेतुमात्मानं मन्यते जडम् ॥ ९ ॥
ઇન્દ્રિય-તેજ, સહનશક્તિ, બળ, પ્રાણશક્તિ, અમરત્વ અને મૃત્યુ—આ બધું પરમ પુરુષોત્તમના અધિન છે. આ ન જાણીને મૂઢ લોકો જડ દેહને જ કારણ માને છે.
Verse 10
यथा दारुमयी नारी यथा पत्रमयो मृग: । एवं भूतानि मघवन्नीशतन्त्राणि विद्धि भो: ॥ १० ॥
હે મઘવન ઇન્દ્ર! જેમ લાકડાની સ્ત્રી-પુતળી કે પાંદડા-ઘાસથી બનેલો મૃગ પોતે નાચી કે હલી શકતો નથી, ચલાવનાર પર આધાર રાખે છે; તેમ આપણે સૌ પરમ નિયંત્રક ભગવાનની ઇચ્છા મુજબ નૃત્ય કરીએ છીએ—કોઈ સ્વતંત્ર નથી.
Verse 11
पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमात्मा भूतेन्द्रियाशया: । शक्नुवन्त्यस्य सर्गादौ न विना यदनुग्रहात् ॥ ११ ॥
ત્રણ પુરુષ—કારણોદકશાયી, ગર્ભોદકશાયી અને ક્ષીરોદકશાયી વિષ્ણુ—તથા પ્રકૃતિ, મહત્તત્ત્વ, અહંકાર, પંચભૂત, ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ અને ચેતના—પરમ પુરુષના નિર્દેશ અને અનુગ્રહ વિના સૃષ્ટિ આરંભે સર્જન કરી શકતા નથી.
Verse 12
अविद्वानेवमात्मानं मन्यतेऽनीशमीश्वरम् । भूतै: सृजति भूतानि ग्रसते तानि तै: स्वयम् ॥ १२ ॥
અવિદ્વાન માણસ સદા પરાધીન હોવા છતાં પોતાને જ ઈશ્વર માને છે. ‘પિતા-માતાથી દેહ બને છે અને બીજું કોઈ તેને નાશ કરે છે’—આ સમ્યક સમજ નથી; કારણ પરમેશ્વર જ અન્ય જીવોના માધ્યમથી જીવોને સર્જે અને ગ્રસે છે.
Verse 13
आयु: श्री: कीर्तिरैश्वर्यमाशिष: पुरुषस्य या: । भवन्त्येव हि तत्काले यथानिच्छोर्विपर्यया: ॥ १३ ॥
જેમ મૃત્યુ ન ઇચ્છતા હોવા છતાં સમય આવે ત્યારે મનુષ્યને આયુષ્ય, શ્રી, કીર્તિ અને ઐશ્વર્ય બધું છોડવું પડે છે, તેમ જ નિર્ધારિત વિજયકાળે પરમ ભગવાનની કૃપાથી એ બધું પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 14
तस्मादकीर्तियशसोर्जयापजययोरपि । सम: स्यात्सुखदु:खाभ्यां मृत्युजीवितयोस्तथा ॥ १४ ॥
અતએવ, બધું પરમ ભગવાનની ઇચ્છા પર નિર્ભર હોવાથી, કીર્તિ-અકીર્તિ, જય-પરાજય, સુખ-દુઃખ અને જીવન-મૃત્યુમાં સમભાવ રાખવો અને ચિંતા રહિત રહેવું જોઈએ.
Verse 15
सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । तत्र साक्षिणमात्मानं यो वेद स न बध्यते ॥ १५ ॥
સત્ત્વ, રજ અને તમ—આ ગુણો આત્માના નથી, પ્રકૃતિના છે. જે શુદ્ધ આત્માને આ ગુણોની ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાનો માત્ર સાક્ષી જાણે છે, તે બંધાતો નથી; તે મુક્ત છે.
Verse 16
पश्य मां निर्जितं शत्रु वृक्णायुधभुजं मृधे । घटमानं यथाशक्ति तव प्राणजिहीर्षया ॥ १६ ॥
હે શત્રુ, મને જો—યુદ્ધમાં મારું શસ્ત્ર અને ભુજા કપાઈ ગયા છે; હું પરાજિત થયો છું. છતાં તારા પ્રાણ લેવા ઇચ્છાથી હું યથાશક્તિ લડી રહ્યો છું. હું શોક કરતો નથી; તેથી તું પણ શોક છોડીને યુદ્ધ કર।
Verse 17
प्राणग्लहोऽयं समर इष्वक्षो वाहनासन: । अत्र न ज्ञायतेऽमुष्य जयोऽमुष्य पराजय: ॥ १७ ॥
હે શત્રુ, આ યુદ્ધને જુગારની રમત સમજો—અહીં પ્રાણ દાવ છે, બાણ પાસા છે અને વાહનરૂપ પ્રાણીઓ રમતપાટ છે. કોની જીત કોની હાર—કોઈ જાણતું નથી; બધું દૈવાધીન છે.
Verse 18
श्रीशुक उवाच इन्द्रो वृत्रवच: श्रुत्वा गतालीकमपूजयत् । गृहीतवज्र: प्रहसंस्तमाह गतविस्मय: ॥ १८ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—વૃત્રાસુરના સીધા અને ઉપદેશરૂપ વચનો સાંભળી ઇન્દ્રએ તેની પ્રશંસા કરી અને ફરી વજ્ર હાથમાં લીધો. મોહ અને કપટ વિના હસતાં હસતાં તેણે વૃત્રાસુરને આમ કહ્યું.
Verse 19
इन्द्र उवाच अहो दानव सिद्धोऽसि यस्य ते मतिरीदृशी । भक्त: सर्वात्मनात्मानं सुहृदं जगदीश्वरम् ॥ १९ ॥
ઇન્દ્રએ કહ્યું—અહો દાનવ! તારી એવી બુદ્ધિથી સ્પષ્ટ છે કે તું સિદ્ધ છે. તું સર્વાત્મા, જગદીશ્વર, સર્વના સુહૃદ એવા ભગવાનનો પૂર્ણ ભક્ત છે.
Verse 20
भवानतार्षीन्मायां वै वैष्णवीं जनमोहिनीम् । यद् विहायासुरं भावं महापुरुषतां गत: ॥ २० ॥
તમે ભગવાન વિષ્ણુની જનમોહિની વૈષ્ણવી માયાને પાર કરી છે. તેથી આસુરી ભાવ છોડીને મહાપુરુષ-ભક્તનું પદ પ્રાપ્ત કર્યું છે.
Verse 21
खल्विदं महदाश्चर्यं यद् रज:प्रकृतेस्तव । वासुदेवे भगवति सत्त्वात्मनि दृढा मति: ॥ २१ ॥
હે વૃત્રાસુર! આ ખરેખર મહા આશ્ચર્ય છે કે રજોગુણપ્રધાન સ્વભાવ ધરાવતા તારા જેવા અસુરની પણ શુદ્ધ સત્ત્વમાં સ્થિત વાસુદેવ ભગવાનમાં દૃઢ મતિ સ્થિર થઈ છે.
Verse 22
यस्य भक्तिर्भगवति हरौ नि:श्रेयसेश्वरे । विक्रीडतोऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रै: खातकोदकै: ॥ २२ ॥
જેની ભગવાન હરિ—પરમ કલ્યાણના ઈશ્વર—માં ભક્તિ સ્થિર છે, તે અમૃતના મહાસાગરમાં ક્રીડા કરે છે; તો તેને નાનાં ખાડાંના પાણીથી શું કામ?
Verse 23
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणावन्योन्यं धर्मजिज्ञासया नृप । युयुधाते महावीर्याविन्द्रवृत्रौ युधाम्पती ॥ २३ ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું: હે રાજન! યુદ્ધના મેદાનમાં પણ ધર્મ અને ભક્તિની ચર્ચા કર્યા પછી, તે બંને મહાબલી વીરો, ઇન્દ્ર અને વૃત્રાસુર, કર્તવ્ય સમજીને ફરીથી યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
Verse 24
आविध्य परिघं वृत्र: कार्ष्णायसमरिन्दम: । इन्द्राय प्राहिणोद् घोरं वामहस्तेन मारिष ॥ २४ ॥
હે મહારાજ પરીક્ષિત! શત્રુઓનું દમન કરનાર વૃત્રાસુરે પોતાની લોખંડની ગદા ફેરવી અને ડાબા હાથે ઈન્દ્ર પર ભીષણ પ્રહાર કર્યો.
Verse 25
स तु वृत्रस्य परिघं करं च करभोपमम् । चिच्छेद युगपद्देवो वज्रेण शतपर्वणा ॥ २५ ॥
ત્યારે દેવરાજ ઈન્દ્રએ પોતાના શતપર્વા વજ્રથી વૃત્રાસુરની ગદા અને હાથીની સૂંઢ જેવા તેના હાથને એકસાથે કાપી નાખ્યો.
Verse 26
दोर्भ्यामुत्कृत्तमूलाभ्यां बभौ रक्तस्रवोऽसुर: । छिन्नपक्षो यथा गोत्र: खाद्भ्रष्टो वज्रिणा हत: ॥ २६ ॥
બંને ભુજાઓ મૂળમાંથી કપાઈ જવાથી લોહી વહેવડાવતો વૃત્રાસુર એવો શોભતો હતો, જાણે વજ્રધારી ઈન્દ્ર દ્વારા પાંખો કપાવાથી કોઈ પર્વત આકાશમાંથી નીચે પડ્યો હોય.
Verse 27
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
મહાબલી વૃત્રાસુરે પોતાનું નીચેનું જડબું પૃથ્વી પર અને ઉપરનું આકાશમાં રાખ્યું. તેનું મુખ આકાશ જેવું ઊંડું હતું. તેણે પર્વતોને હલાવી દીધા અને ઈન્દ્ર તથા તેમના હાથી ઐરાવતને ગળી ગયો.
Verse 28
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
વૃત્રાસુર મહાપ્રાણ અને મહાવીર્યવાન હતો. તેણે નીચલો જડબો ધરતી પર અને ઉપરનો જડબો આકાશમાં મૂક્યો. તેનું મુખ આકાશ જેટલું ગહન બન્યું અને જીભ વિશાળ સર્પ જેવી લહેરાઈ. કાળ સમા ભયંકર દાંતોથી તે જાણે ત્રિલોકને ગળી જવા તત્પર હતો. અતિ વિશાળ દેહ ધારણ કરીને તેણે પર્વતોને કંપાવ્યા અને પગથી ધરતીને દબાવી ચકનાચૂર કરવા લાગ્યો—જાણે હિમાલય ચાલતો હોય. પછી તે ઇન્દ્ર સામે આવ્યો અને વાહન ઐરાવત સહિત ઇન્દ્રને અજગર જેમ હાથીને ગળી જાય તેમ ગળી ગયો.
Verse 29
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
વૃત્રાસુર મહાપ્રાણ અને મહાવીર્યવાન હતો. તેણે નીચલો જડબો ધરતી પર અને ઉપરનો જડબો આકાશમાં મૂક્યો. તેનું મુખ આકાશ જેટલું ગહન બન્યું અને જીભ વિશાળ સર્પ જેવી લહેરાઈ. કાળ સમા ભયંકર દાંતોથી તે જાણે ત્રિલોકને ગળી જવા તત્પર હતો. અતિ વિશાળ દેહ ધારણ કરીને તેણે પર્વતોને કંપાવ્યા અને પગથી ધરતીને દબાવી ચકનાચૂર કરવા લાગ્યો—જાણે હિમાલય ચાલતો હોય. પછી તે ઇન્દ્ર સામે આવ્યો અને વાહન ઐરાવત સહિત ઇન્દ્રને અજગર જેમ હાથીને ગળી જાય તેમ ગળી ગયો.
Verse 30
वृत्रग्रस्तं तमालोक्य सप्रजापतय: सुरा: । हा कष्टमिति निर्विण्णाश्चुक्रुशु: समहर्षय: ॥ ३० ॥
બ્રહ્મા, અન્ય પ્રજાપતિઓ અને મહર્ષીઓ સહિત દેવતાઓએ જ્યારે જોયું કે વૃત્રાસુરે ઇન્દ્રને ગળી લીધો છે, ત્યારે તેઓ અત્યંત શોકમાં ડૂબી ગયા. તેઓ આર્ત સ્વરે ચીસ પાડી ઉઠ્યા—“હાય! કેટલું મોટું અનર્થ! કેટલું મોટું અનર્થ!”
Verse 31
निगीर्णोऽप्यसुरेन्द्रेण न ममारोदरं गत: । महापुरुषसन्नद्धो योगमायाबलेन च ॥ ३१ ॥
અસુરેન્દ્રે ગળી લીધા છતાં ઇન્દ્ર દૈત્યના ઉદરામાં જઈને મર્યો નહીં. કારણ કે તે મહાપુરુષ નારાયણ સમાન દિવ્ય કવચથી આવૃત હતો અને યોગમાયાના બળથી પણ સુરક્ષિત હતો.
Verse 32
भित्त्वा वज्रेण तत्कुक्षिं निष्क्रम्य बलभिद् विभु: । उच्चकर्त शिर: शत्रोर्गिरिशृङ्गमिवौजसा ॥ ३२ ॥
અત્યંત શક્તિશાળી ઇન્દ્રએ પોતાના વજ્રથી વૃત્રાસુરના ઉદરને ભેદીને બહાર નીકળ્યો. પછી બલાસુર-વધક ઇન્દ્રએ પોતાના પરાક્રમથી તરત જ શત્રુનું શિર કાપી નાખ્યું; તે પર્વતશિખર જેટલું ઊંચું હતું.
Verse 33
वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेग: कृन्तन् समन्तात् परिवर्तमान: । न्यपातयत् तावदहर्गणेन यो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये ॥ ३३ ॥
જોકે વજ્ર વૃત્રાસુરની ગરદનની આસપાસ તીવ્ર ગતિએ ફરી રહ્યું હતું, છતાં તેનું મસ્તક કાપવામાં તેને ૩૬૦ દિવસ (એક વર્ષ) લાગ્યા. ત્યારબાદ યોગ્ય સમયે તેનું મસ્તક જમીન પર પડ્યું.
Verse 34
तदा च खे दुन्दुभयो विनेदु- र्गन्धर्वसिद्धा: समहर्षिसङ्घा: । वार्त्रघ्नलिङ्गैस्तमभिष्टुवाना मन्त्रैर्मुदा कुसुमैरभ्यवर्षन् ॥ ३४ ॥
જ્યારે વૃત્રાસુર હણાયો, ત્યારે આકાશમાં ગંધર્વો અને સિદ્ધોએ આનંદથી નગારા વગાડ્યા. તેઓએ વૈદિક મંત્રો સાથે ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરી અને તેમના પર પુષ્પવર્ષા કરી.
Verse 35
वृत्रस्य देहान्निष्क्रान्तमात्मज्योतिररिन्दम । पश्यतां सर्वदेवानामलोकं समपद्यत ॥ ३५ ॥
હે રાજન! ત્યારે વૃત્રાસુરના દેહમાંથી આત્મજ્યોતિ નીકળી અને બધા દેવતાઓ જોતા રહ્યા તેમ તે ભગવાન સંકર્ષણના દિવ્ય ધામમાં પ્રવેશી ગઈ.
Frequently Asked Questions
Vṛtrāsura frames the battle as duty under providence (daiva): embodied beings are not independent arbiters of victory, and lamentation is ignorance of the Lord’s supervision. His instruction is not sentimental pacifism but spiritual clarity—perform one’s role without illusion, knowing outcomes rest with Bhagavān. This also reveals Vṛtrāsura’s bhakti: he seeks the Lord’s will, even if it arrives through his own death.
The chapter explicitly distinguishes external designation from internal consciousness. Indra observes Vṛtrāsura’s discrimination, endurance, and fixation on Vāsudeva in pure goodness—symptoms of devotion that surpass bodily identity and social category. The Bhāgavata’s point is that bhakti is defined by surrender and God-centered intent; a devotee may appear in any birth, while demoniac mentality can exist even amid “heavenly” power.
The wooden doll analogy teaches īśvara-sarva-niyantṛtva: beings act as instruments moved by the supreme controller, so independence is illusory. The gambling match analogy addresses uncertainty in worldly struggle: even with strategy and strength, the decisive factor is providence under the Lord’s sanction. Together they cultivate samatā—steady performance of duty without pride in success or despair in failure.
Indra is protected by the Nārāyaṇa-kavaca, described as identical with Nārāyaṇa Himself—signifying that divine protection is not merely symbolic but the Lord’s personal shelter. Thus, even within the demon’s belly, Indra does not die; he then pierces Vṛtrāsura’s abdomen with the vajra and emerges to complete the destined slaying.
The text emphasizes cosmic timing: the weapon revolves with great speed, yet the separation completes only at the “suitable time” for Vṛtrāsura’s death, measured as 360 days (a full solar-lunar cycle of northern and southern courses). The narrative underscores that even divine weapons operate under the Lord’s overarching will and the ordained moment (kāla) governing embodied events.
Vṛtrāsura’s living spark is seen returning ‘back to Godhead’ to become an associate of Lord Saṅkarṣaṇa. This implies that liberation is awarded according to devotional consciousness rather than battlefield alignment. The Bhāgavata thereby teaches that bhakti can be perfected even amid conflict when one’s heart is fixed on the Supreme Lord.