Adhyaya 10
Dadhīci’s Supreme Charity and the Opening of Indra’s War with Vṛtrāsura
હરિ ઇન્દ્રને ઉપદેશ આપી અંતર્ધાન થયા પછી દેવો દિવ્ય યોજનાનુસાર વજ્ર રચવા માટે દધીચિ ઋષિ પાસે તેમના દેહની યાચના કરવા જાય છે. દધીચિ પહેલા હાસ્યમાં દેહાસક્તિ અને મૃત્યુની પીડા બતાવી દયા, દાન અને દેહની અનિત્યતા વિષે ધર્મ-શિક્ષાનો સંવાદ કરાવે છે. અંતે તેઓ નક્કી કરે છે કે ક્ષણભંગુર દેહને ઉચ્ચ ધર્મકાર્ય અને શાશ્વત કીર્તિ માટે અર્પણ કરવો જોઈએ; સમાધિમાં પ્રવેશ કરીને પંચભૌતિક દેહ ત્યજી દે છે. વિશ્વકર્મા તેમની અસ્થિઓમાંથી વજ્ર બનાવે છે; દધીચિના તપ અને ભગવાનની મંજૂરીથી બળ પામેલો ઇન્દ્ર ઐરાવત પર આરોહણ કરી દેવો-ઋષિઓની સ્તુતિ વચ્ચે વૃત્રાસુર સામે યુદ્ધ માટે નીકળે છે. નર્મદા કાંઠે रणભૂમિ દૈત્યના ઘોર પ્રહારોથી ગાજે છે, છતાં શ્રીકૃષ્ણના રક્ષણથી દેવો અક્ષત રહેતા અસુરો ગભરાઈ ભાગે છે. વૃત્રાસુર તેમને રોકી કહે છે કે મૃત્યુ અનિવાર્ય છે અને ‘યશસ્વી મૃત્યુ’ યોગસમાધિ—વિશેષે ભક્તિયોગ—અથવા યુદ્ધમાં નિર્ભય નેતૃત્વથી પ્રાપ્ત થાય છે; આગળના ભક્તિમય ઉપદેશની ભૂમિકા રચાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच इन्द्रमेवं समादिश्य भगवान् विश्वभावन: । पश्यतामनिमेषाणां तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—આ રીતે ઇન્દ્રને ઉપદેશ આપી, વિશ્વના કારણ એવા વિશ્વભાવન ભગવાન હરિ, નિમેષ ન કરનારા દેવતાઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા.
Verse 2
तथाभियाचितो देवैर्ऋषिराथर्वणो महान् । मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत ॥ २ ॥
હે ભારત (પરીક્ષિત), પ્રભુની આજ્ઞા મુજબ દેવતાઓ આથર્વણના પુત્ર મહર્ષિ દધીચિ પાસે ગયા. તેઓ અત્યંત ઉદાર હતા; જ્યારે તેમની પાસે દેહદાન માગ્યું ત્યારે તેમણે તરત જ થોડું સંમતિ આપી. પરંતુ ધર્મોપદેશ સાંભળવા ઇચ્છીને તેઓ સ્મિત સાથે, જાણે પરिहास કરતાં, આ રીતે બોલ્યા.
Verse 3
अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् । संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दु:सहश्चेतनापह: ॥ ३ ॥
હે ઉત્તમ દેવગણ! દેહધારી જીવોને મૃત્યુસમયે થતી અસહ્ય પીડા ચેતનાને હરી લે છે—શું તમે આ જાણતા નથી?
Verse 4
जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठ इहेप्सित: । क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे ॥ ४ ॥
આ જગતમાં જીવવા ઇચ્છતા જીવોને પોતાનું શરીર જ સર્વથી પ્રિય છે. તેને બચાવવા તેઓ બધું જ અર્પે; તો ભગવાન વિષ્ણુ માગે તોય શરીર કોણ આપશે?
Verse 5
श्रीदेवा ऊचु: किं नु तद् दुस्त्यजं ब्रह्मन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् । भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकेड्यकर्मणाम् ॥ ५ ॥
દેવતાઓએ કહ્યું: હે બ્રહ્મન! આપ જેવા મહાત્માઓ, જેમના કર્મો પુણ્યકીર્તિથી સ્તુત્ય છે અને જે સર્વ પ્રાણીઓ પર કરુણા ધરાવે છે—તેમને કઈ વસ્તુ ત્યજવી દુષ્કર છે?
Verse 6
नूनं स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् । यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वर: ॥ ६ ॥
નિશ્ચયે સ્વાર્થપર લોકો બીજાના સંકટને જાણતા નથી, તેથી માગે છે. યાચક દાતાની મુશ્કેલી જાણે તો માગે નહીં; અને દાતા યાચકની પીડા જાણે તો ‘ના’ ન કહે.
Verse 7
श्रीऋषिरुवाच धर्मं व: श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहृता: । एष व: प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्यहम् ॥ ७ ॥
શ્રી ઋષિ દધીચિએ કહ્યું: ધર્મતત્ત્વ તમારાથી સાંભળવાની ઇચ્છાથી જ મેં તમારી વિનંતી પર પહેલાં દેહ આપવાનો ઇનકાર કર્યો. હવે આ દેહ મને અતિ પ્રિય હોવા છતાં, તમારા શ્રેય માટે હું તેને ત્યજી દઉં છું, કારણ કે તે આજે કે કાલે તો છૂટવાનો જ છે.
Verse 8
योऽध्रुवेणात्मना नाथा न धर्मं न यश: पुमान् । ईहेत भूतदयया स शोच्य: स्थावरैरपि ॥ ८ ॥
હે દેવો, જે અસ્થિર દેહથી ધર્મ કે શાશ્વત યશ માટે ત્યાગ કરતો નથી અને ભૂતદયા રાખતો નથી, તે સ્થાવરો દ્વારા પણ દયનીય ગણાય છે।
Verse 9
एतावानव्ययो धर्म: पुण्यश्लोकैरुपासित: । यो भूतशोकहर्षाभ्यामात्मा शोचति हृष्यति ॥ ९ ॥
આ જ અવિનાશી ધર્મ છે, જેને પુણ્યશ્લોક મહાત્માઓ ઉપાસે છે—જે પરના દુઃખે શોક કરે અને પરના સુખે હર્ષ પામે।
Verse 10
अहो दैन्यमहो कष्टं पारक्यै: क्षणभङ्गुरै: । यन्नोपकुर्यादस्वार्थैर्मर्त्य: स्वज्ञातिविग्रहै: ॥ १० ॥
અહો, કેટલી દિનતા અને કેટલી કષ્ટતા! પરક્યા જેવા ક્ષણભંગુર સાધનોમાં ફસાઈ મનુષ્ય જો પોતાના દેહ, ધન અને સ્વજનોને પરોપકારમાં ન લગાવે, તો એ જ દુઃખનું કારણ બને છે।
Verse 11
श्रीबादरायणिरुवाच एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्ङाथर्वणस्तनुम् । परे भगवति ब्रह्मण्यात्मानं सन्नयञ्जहौ ॥ ११ ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—આ રીતે નિશ્ચય કરીને અથર્વાના પુત્ર દધીચિએ દેવતાઓની સેવામાં પોતાનું શરીર અર્પણ કર્યું. પરમ ભગવાનના ચરણકમળોમાં આત્માને સમર્પિત કરીને તેણે પંચભૌતિક સ્થૂલ દેહ ત્યાગ્યો।
Verse 12
यताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वदृग् ध्वस्तबन्धन: । आस्थित: परमं योगं न देहं बुबुधे गतम् ॥ १२ ॥
દધીચિએ ઇન્દ્રિયો, પ્રાણ, મન અને બુદ્ધિને વશમાં રાખી તત્ત્વદર્શી બની બંધનો નાશ કર્યા. પરમ યોગમાં સ્થિત હોવાથી દેહ ક્યારે છૂટ્યો તે તેને ખબર પણ ન પડી।
Verse 13
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥
ત્યારે ઇન્દ્રએ વિશ્વકર્માએ દધીચિની અસ્થિઓમાંથી બનાવેલું વજ્ર દૃઢતાથી ઉઠાવ્યું. દધીચિ મુનિની શક્તિથી પરિપૂર્ણ અને ભગવાનના તેજથી પ્રકાશિત થયો।
Verse 14
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥
તે સર્વ દેવગણોથી ઘેરાયેલો પોતાના વાહન ઐરાવત ગજેન્દ્ર પર અતિ શોભાયમાન હતો. મુનિગણો તેની સ્તુતિ કરતા, જાણે તે ત્રિલોકને હર્ષિત કરતો હોય।
Verse 15
वृत्रमभ्यद्रवच्छत्रुमसुरानीकयूथपै: । पर्यस्तमोजसा राजन् क्रुद्धो रुद्र इवान्तकम् ॥ १५ ॥
હે રાજા પરીક્ષિત! જેમ ક્રોધિત રુદ્રે પૂર્વે અંતક (યમરાજ)ને મારવા દોડ કર્યો હતો, તેમ ઇન્દ્રે પણ મહાબળથી, અસુરસેનાના યુથપતિઓથી ઘેરાયેલા શત્રુ વૃત્રાસુર પર આક્રમણ કર્યું।
Verse 16
तत: सुराणामसुरै रण: परमदारुण: । त्रेतामुखे नर्मदायामभवत्प्रथमे युगे ॥ १६ ॥
પછી સત્યયુગના અંતે અને ત્રેતાયુગના આરંભે નર્મદા તટ પર દેવો અને અસુરો વચ્ચે અત્યંત ભયંકર યુદ્ધ થયું।
Verse 17
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भिर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥
હે રાજન! વૃત્રાસુરના નેતૃત્વમાં અસુરો રણભૂમિમાં આવ્યા ત્યારે તેમણે વજ્રધારી શક્રને જોયો—રુદ્રો, વસુઓ, આદિત્યો, અશ્વિનીકુમારો, પિતૃઓ, અગ્નિઓ, મરુતો, ઋભુઓ, સાધ્યો અને વિશ્વદેવોથી ઘેરાયેલો, પોતાની જ શ્રીથી તેજસ્વી. તેની કાંતિ અસુરોને અસહ્ય લાગી।
Verse 18
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भिर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥
હે રાજન, વૃત્રાસુરના નેતૃત્વમાં અસુરો રણભૂમિમાં આવ્યા ત્યારે તેમણે વજ્રધારી ઇન્દ્રને જોયો—રુદ્રો, વસુઓ, આદિત્યો, અશ્વિનિકુમારો, પિતૃઓ, વહ્નિઓ, મરુતો, ઋભુઓ, સાધ્યો અને વિશ્વેદેવો દ્વારા પરિભ્રમિત। પોતાની જ શ્રીથી તેજસ્વી ઇન્દ્રનું તેજ દૈત્યોને અસહ્ય લાગ્યું।
Verse 19
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
નમુચિ, શમ્બર, અનર્વા, દ્વિમૂર્ધા, ઋષભ, હયગ્રીવ, શંકુશિરા, વિપ્રચિત્તિ, અયોಮುಖ, પુલોમા, વૃષપર્વા, પ્રહેતિ, હેતિ અને ઉત્કલ વગેરે અસંખ્ય દૈત્ય-દાનવ, યક્ષ અને રાક્ષસ—સુમાલી અને માલીના નેતૃત્વમાં—સુવર્ણાભૂષણોથી સજ્જ થઈ, મૃત્યુને પણ દુર્લભ એવા ઇન્દ્રસેનાના અગ્રભાગને અટકાવવા લાગ્યા. સિંહનાદ કરીને નિર્ભય અને ઉન્મત્ત બની, તેમણે ગદા, પરિઘ, બાણ, પ્રાસ, મુદગર અને તોમર જેવા શસ્ત્રોથી દેવતાઓને પીડ્યા।
Verse 20
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
નમુચિ, શમ્બર, અનર્વા, દ્વિમૂર્ધા, ઋષભ, હયગ્રીવ, શંકુશિરા, વિપ્રચિત્તિ, અયોಮುಖ, પુલોમા, વૃષપર્વા, પ્રહેતિ, હેતિ અને ઉત્કલ વગેરે અસંખ્ય દૈત્ય-દાનવ, યક્ષ અને રાક્ષસ—સુમાલી અને માલીના નેતૃત્વમાં—સુવર્ણાભૂષણોથી સજ્જ થઈ, મૃત્યુને પણ દુર્લભ એવા ઇન્દ્રસેનાના અગ્રભાગને અટકાવવા લાગ્યા. સિંહનાદ કરીને નિર્ભય અને ઉન્મત્ત બની, તેમણે ગદા, પરિઘ, બાણ, પ્રાસ, મુદગર અને તોમર જેવા શસ્ત્રોથી દેવતાઓને પીડ્યા।
Verse 21
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
નમુચિ, શમ્બર, અનર્વા, દ્વિમૂર્ધા, ઋષભ, હયગ્રીવ, શંકુશિરા, વિપ્રચિત્તિ, અયોಮುಖ, પુલોમા, વૃષપર્વા, પ્રહેતિ, હેતિ અને ઉત્કલ વગેરે અસંખ્ય દૈત્ય-દાનવ, યક્ષ અને રાક્ષસ—સુમાલી અને માલીના નેતૃત્વમાં—સુવર્ણાભૂષણોથી સજ્જ થઈ, મૃત્યુને પણ દુર્લભ એવા ઇન્દ્રસેનાના અગ્રભાગને અટકાવવા લાગ્યા. સિંહનાદ કરીને નિર્ભય અને ઉન્મત્ત બની, તેમણે ગદા, પરિઘ, બાણ, પ્રાસ, મુદગર અને તોમર જેવા શસ્ત્રોથી દેવતાઓને પીડ્યા।
Verse 22
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
નમુચિ, શમ્બર, અનર્વા, દ્વિમૂર્ધા, ઋષભ, હયગ્રીવ, શંકુશિરા, વિપ્રચિત્તિ, અયોಮುಖ, પુલોમા, વૃષપર્વા, પ્રહેતિ, હેતિ અને ઉત્કલ વગેરે અસંખ્ય દૈત્ય-દાનવ, યક્ષ અને રાક્ષસ—સુમાલી અને માલીના નેતૃત્વમાં—સુવર્ણાભૂષણોથી સજ્જ થઈ, મૃત્યુને પણ દુર્લભ એવા ઇન્દ્રસેનાના અગ્રભાગને અટકાવવા લાગ્યા. સિંહનાદ કરીને નિર્ભય અને ઉન્મત્ત બની, તેમણે ગદા, પરિઘ, બાણ, પ્રાસ, મુદગર અને તોમર જેવા શસ્ત્રોથી દેવતાઓને પીડ્યા।
Verse 23
शूलै: परश्वधै: खड्गै: शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभि: । सर्वतोऽवाकिरन् शस्त्रैरस्त्रैश्च विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥
શૂલ, ત્રિશૂલ, પરશુ, ખડગ તથા શતઘ્ની અને ભુશુણ્ડી જેવા શસ્ત્રો લઈને દૈત્યો સર્વ દિશાઓથી ધસી આવ્યા અને દેવસેનાના મુખ્ય નેતાઓને વિખેરી નાખ્યા।
Verse 24
न तेऽदृश्यन्त सञ्छन्ना: शरजालै: समन्तत: । पुङ्खानुपुङ्खपतितैर्ज्योतींषीव नभोघनै: ॥ २४ ॥
ચારેય તરફથી બાણોના જાળથી ઢંકાઈ ગયેલા દેવો દેખાતા નહોતા; જેમ ઘન વાદળોથી ઢંકાયેલા આકાશમાં તારાઓ દેખાતા નથી।
Verse 25
न ते शस्त्रास्त्रवर्षौघा ह्यासेदु: सुरसैनिकान् । छिन्ना: सिद्धपथे देवैर्लघुहस्तै: सहस्रधा ॥ २५ ॥
દેવસૈનિકોને મારવા છોડાયેલ શસ્ત્ર-અસ્ત્રોની ધોધમાર વરસાત તેમની સુધી પહોંચી નહીં, કારણ કે દેવોએ ચપળતાથી આકાશમાં જ તેને હજારો ટુકડાઓમાં કાપી નાખી।
Verse 26
अथ क्षीणास्त्रशस्त्रौघा गिरिशृङ्गद्रुमोपलै: । अभ्यवर्षन् सुरबलं चिच्छिदुस्तांश्च पूर्ववत् ॥ २६ ॥
જ્યારે તેમના શસ્ત્રો અને મંત્રબળ ઘટી ગયું, ત્યારે દૈત્યો પર્વતશિખરો, વૃક્ષો અને પથ્થરો દેવસેનાપર વરસાવવા લાગ્યા; પરંતુ દેવોએ અગાઉની જેમ આકાશમાં જ તેને તોડી નિષ્ફળ કરી દીધા।
Verse 27
तानक्षतान् स्वस्तिमतो निशाम्य शस्त्रास्त्रपूगैरथ वृत्रनाथा: । द्रुमैर्दृषद्भिर्विविधाद्रिशृङ्गै रविक्षतांस्तत्रसुरिन्द्रसैनिकान् ॥ २७ ॥
વૃત્રાસુરના આદેશ હેઠળના દૈત્યોને દેખાયું કે ઇન્દ્રની સેના શસ્ત્રાસ્ત્રોના ઘાોથી જ નહીં, વૃક્ષો, પથ્થરો અને વિવિધ પર્વતશિખરોથી પણ જરાય ઘાયલ ન થઈ સુખરૂપ છે; આ જોઈ તેઓ અત્યંત ભયભીત થયા।
Verse 28
सर्वे प्रयासा अभवन् विमोघा: कृता: कृता देवगणेषु दैत्यै: । कृष्णानुकूलेषु यथा महत्सु क्षुद्रै: प्रयुक्ता ऊषती रूक्षवाच: ॥ २८ ॥
જેમ કૃષ્ણાનુકૂળ મહાત્માઓ પર ક્ષુદ્ર લોકો કઠોર વચનો વડે ખોટા, ક્રોધભર્યા આરોપ કરે તો પણ મહાન પુરુષો ડગતા નથી; તેમ જ કૃષ્ણના રક્ષણ હેઠળ રહેલા દેવતાઓ સામે દૈત્યોના સર્વ પ્રયત્નો નિષ્ફળ રહ્યા।
Verse 29
ते स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्य हरावभक्ता हतयुद्धदर्पा: । पलायनायाजिमुखे विसृज्य पतिं मनस्ते दधुरात्तसारा: ॥ २९ ॥
હરિ-કૃષ્ણના ભક્ત કદી ન બનનારા તે અસુરોએ પોતાનો પ્રયત્ન વ્યર્થ થયો એમ જોઈ યુદ્ધનો દર્પ ગુમાવ્યો. યુદ્ધની શરૂઆતમાં જ પોતાના નેતાને છોડીને, શત્રુએ તેમનું પરાક્રમ છીનવી લીધું હોવાથી, તેઓ ભાગી જવાનો નિશ્ચય કરવા લાગ્યા।
Verse 30
वृत्रोऽसुरांस्ताननुगान् मनस्वी प्रधावत: प्रेक्ष्य बभाष एतत् । पलायितं प्रेक्ष्य बलं च भग्नं भयेन तीव्रेण विहस्य वीर: ॥ ३० ॥
તીવ્ર ભયથી પોતાની સેના તૂટી પડતી અને મહાવીર ગણાતા અસુરો પણ रणભૂમિમાંથી ભાગતા જોઈ, મહામનસ્વી વીરો વૃત્રાસુર હસ્યો અને પછી આ શબ્દો બોલ્યો।
Verse 31
कालोपपन्नां रुचिरां मनस्विनां जगाद वाचं पुरुषप्रवीर: । हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन् मयानर्वञ्छम्बर मे शृणुध्वम् ॥ ३१ ॥
સમય અને પરિસ્થિતિ અનુસાર, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ વીરો વૃત્રાસુરે વિચારશીલ લોકોને ગમતી એવી મનોહર વાણી કહી—“હે વિપ્રચિત્તિ! હે નમુચિ! હે પુલોમા! હે મય, અનર્વા અને શંબર! મારી વાત સાંભળો; ભાગશો નહીં।”
Verse 32
जातस्य मृत्युर्ध्रुव एव सर्वत: प्रतिक्रिया यस्य न चेह क्लृप्ता । लोको यशश्चाथ ततो यदि ह्यमुं को नाम मृत्युं न वृणीत युक्तम् ॥ ३२ ॥
જન્મેલા દરેક જીવનું મૃત્યુ સર્વથા નિશ્ચિત છે; તેને ટાળવાનો કોઈ ઉપાય અહીં નક્કી કરાયેલો નથી. તેથી જ્યારે મૃત્યુ અનિવાર્ય છે, જો યોગ્ય મૃત્યુથી ઉચ્ચ લોકપ્રાપ્તિ અને અહીં યશ-કીર્તિ મળે, તો એવી ગૌરવમય મૃત્યુ કોણ ન સ્વીકારે?
Verse 33
द्वौ सम्मताविह मृत्यू दुरापौ यद् ब्रह्मसन्धारणया जितासु: । कलेवरं योगरतो विजह्याद् यदग्रणीर्वीरशयेऽनिवृत्त: ॥ ३३ ॥
અહીં બે પ્રકારના પ્રશંસનીય મૃત્યુ જણાવાયા છે, અને બંને અત્યંત દુર્લભ છે. એક—ભક્તિ-યોગમાં સ્થિત રહી મન અને પ્રાણને વશ કરી ભગવાનમાં તન્મય થઈ દેહત્યાગ કરવો; બીજું—સેનાનો અગ્રણી બની રણભૂમિમાં પીઠ ન બતાવી વીરશય્યા પ્રાપ્ત કરવી. શાસ્ત્રો આ બંનેને ગૌરવમય કહે છે.
Frequently Asked Questions
Dadhīci frames the body as impermanent and ultimately consumable by beasts, valuable only when engaged in dharma and service. Recognizing that death is near “today or tomorrow,” he chooses compassion and higher purpose—transforming bodily loss into akṣaya-kīrti (imperishable fame) and service to the Lord’s cosmic order.
Viśvakarmā manufactures the vajra from Dadhīci’s bones, which are empowered by his austerity and sanctioned by Bhagavān. It is presented as the divinely arranged instrument capable of countering Vṛtrāsura’s otherwise formidable power, showing that victory depends on grace and sacrifice, not merely military strength.
The demigod forces are described as being favorably situated under Kṛṣṇa’s protection, rendering demonic weapon-showers ineffective. The lesson is theological: when aligned with Bhagavān’s will (īśa-anugraha), even overwhelming opposition becomes futile, while pride and adharmic aggression collapse from within.
He names (1) death in absorption through mystic yoga—especially bhakti-yoga—where mind and prāṇa are fixed on the Supreme, and (2) death on the battlefield without turning one’s back while leading others. They are rare because both require mastery over fear: one through inner conquest of the mind, the other through unwavering duty and courage.