Adhyaya 1

Verse 1

श्रीपरीक्षिदुवाच निवृत्तिमार्ग: कथित आदौ भगवता यथा । क्रमयोगोपलब्धेन ब्रह्मणा यदसंसृति: ॥ १ ॥

શ્રી પરીક્ષિત બોલ્યા—હે પ્રભુ શુકદેવ ગોસ્વામી! તમે પહેલેથી નિવૃત્તિ-માર્ગ વર્ણવ્યો છે. તે ક્રમયોગથી જીવ બ્રહ્મલોક પામી બ્રહ્મા સાથે પરમ ધામ જાય છે અને જન્મ-મરણનું ચક્ર નિવૃત્ત થાય છે।

Verse 2

प्रवृत्तिलक्षणश्चैव त्रैगुण्यविषयो मुने । योऽसावलीनप्रकृतेर्गुणसर्ग: पुन: पुन: ॥ २ ॥

હે મુને! પ્રવૃત્તિ-લક્ષણ આ માર્ગ ત્રિગુણ વિષયક છે. પ્રકૃતિમાં આસક્ત જીવ ગુણસર્ગથી વારંવાર વિવિધ દેહો પામે છે; દેહ અનુસાર વૃત્તિઓ લઈને ભોગ-દુઃખ ભોગવતો પ્રવૃત્તિ-માર્ગે ભટકે છે।

Verse 3

अधर्मलक्षणा नाना नरकाश्चानुवर्णिता: । मन्वन्तरश्च व्याख्यात आद्य: स्वायम्भुवो यत: ॥ ३ ॥

તમે અધર્મના લક્ષણોથી ઉત્પન્ન થતા નાનાં નરકોનું પણ વર્ણન કર્યું છે, અને બ્રહ્મપુત્ર સ્વાયંભુવ મનુ દ્વારા શાસિત પ્રથમ મન્વંતરનું પણ વ્યાખ્યાન કર્યું છે।

Verse 4

प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च । द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीन् ॥ ४ ॥ धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानत: । ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभु: ॥ ५ ॥

તમે પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદના વંશો તથા તેમના ચરિત્રોનું વર્ણન કર્યું છે. પ્રભુએ દ્વીપ-વર્ષ, સમુદ્રો, પર્વતો, નદીઓ, ઉદ્યાનો અને વનસ્પતિઓ રચી; ધરામંડળની રચના, તેના વિભાગ-લક્ષણ, આકાશના જ્યોતિષ્કમંડળ અને અધોલોક—વಿಭુએ જેમ સર્જન કર્યું તેમ તમે સ્પષ્ટ કહ્યું છે।

Verse 5

प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च । द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीन् ॥ ४ ॥ धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानत: । ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभु: ॥ ५ ॥

તમે પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદના વંશો તથા તેમના ચરિત્રોનું વર્ણન કર્યું છે. પ્રભુએ દ્વીપ-વર્ષ, સમુદ્રો, પર્વતો, નદીઓ, ઉદ્યાનો અને વનસ્પતિઓ રચી; ધરામંડળની રચના, તેના વિભાગ-લક્ષણ, આકાશના જ્યોતિષ્કમંડળ અને અધોલોક—વಿಭુએ જેમ સર્જન કર્યું તેમ તમે સ્પષ્ટ કહ્યું છે।

Verse 6

अधुनेह महाभाग यथैव नरकान्नर: । नानोग्रयातनान्नेयात्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ६ ॥

હે મહાભાગ્યશાળી શુકદેવ ગોસ્વામી, કૃપા કરીને કહો—માનવો ભયંકર યાતનાઓવાળા નરકમાં પ્રવેશવાથી કેવી રીતે બચી શકે?

Verse 7

श्रीशुक उवाच न चेदिहैवापचितिं यथांहस: कृतस्य कुर्यान्मनउक्तपाणिभि: । ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकानुपैति ये कीर्तिता मे भवतस्तिग्मयातना: ॥ ७ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન, જો આ જીવનમાં મન, વાણી અને શરીરથી કરેલા પાપોનું શાસ્ત્રાનુસાર પ્રાયશ્ચિત્ત ન કરવામાં આવે, તો મૃત્યુ પછી તે નિશ્ચયે નરકલોકોમાં જઈ, મેં અગાઉ વર્ણવેલી ભયંકર યાતનાઓ ભોગવે છે.

Verse 8

तस्मात्पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौ यतेत मृत्योरविपद्यतात्मना । दोषस्य द‍ृष्ट्वा गुरुलाघवं यथा भिषक् चिकित्सेत रुजां निदानवित् ॥ ८ ॥

અતએવ મૃત્યુ આવતાં પહેલાં, શરીર સમર્થ હોય ત્યાં સુધી, શાસ્ત્રોક્ત પાપ-નિષ્કૃતિ માટે ત્વરિત પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. જેમ નિદાન જાણનાર વૈદ્ય રોગની ગંભીરતા જોઈ સારવાર કરે છે, તેમ પાપની તીવ્રતા મુજબ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.

Verse 9

श्रीराजोवाच द‍ृष्टश्रुताभ्यां यत्पापं जानन्नप्यात्मनोऽहितम् । करोति भूयो विवश: प्रायश्चित्तमथो कथम् ॥ ९ ॥

રાજાએ કહ્યું—પાપ પોતાને અહિતકારક છે એમ જોઈને અને સાંભળીને જાણતા હોવા છતાં મનુષ્ય વિવશ થઈ વારંવાર પાપ કરે છે. પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યા પછી પણ તે ફરી પાપમાં કેમ પડે છે? એવા પ્રાયશ્ચિત્તનું મૂલ્ય શું?

Verse 10

क्‍वचिन्निवर्ततेऽभद्रात्‍क्‍वचिच्चरति तत्पुन: । प्रायश्चित्तमथोऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशौचवत् ॥ १० ॥

ક્યારેક તે પાપથી અટકે છે, ક્યારેક ફરી તે જ કરે છે. તેથી હું આવા પ્રાયશ્ચિત્તને નિર્થક માનું છું—આ હાથીના સ્નાન જેવું છે; હાથી સ્નાન કરીને બહાર આવતાં જ પોતાના પર ધૂળ ઉડાવે છે.

Verse 11

श्रीबादरायणिरुवाच कर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्यात्यन्तिक इष्यते । अविद्वदधिकारित्वात्प्रायश्चित्तं विमर्शनम् ॥ ११ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન, કર્મથી કર્મનો નાશ અંતિમ મુક્તિ આપતો નથી, કારણ કે તે પણ ફળદાયી કર્મ છે. અજ્ઞાનવશ પ્રાયશ્ચિત્તમાં લાગવું બુદ્ધિમત્તા નથી; સાચું પ્રાયશ્ચિત્ત તો વેદાંત-જ્ઞાનથી પરમ સત્યનું બોધ છે.

Verse 12

नाश्नत: पथ्यमेवान्नं व्याधयोऽभिभवन्ति हि । एवं नियमकृद्राजन् शनै: क्षेमाय कल्पते ॥ १२ ॥

હે રાજન, જેમ રોગી વૈદ્યે જણાવેલું શુદ્ધ પથ્ય અન્ન ખાય તો ધીમે ધીમે સાજો થાય, તેમ જ્ઞાનના નિયમોનું પાલન કરવાથી મનુષ્ય ક્રમે ભૌતિક કલુષથી મુક્તિ તરફ વધે છે.

Verse 13

तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च । त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥ देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञा: श्रद्धयान्विता: । क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानल: ॥ १४ ॥

તપ, બ્રહ્મચર્ય, શમ, દમ, ત્યાગ, સત્ય અને શૌચ, યમ-નિયમ વગેરે દ્વારા—શ્રદ્ધાવાન, ધર્મજ્ઞ અને ધીર પુરુષ દેહ, વાણી અને બુદ્ધિથી કરેલા મહાપાપને પણ દૂર કરે છે; જેમ વાંસના ઝાડ નીચેની સૂકી વેલ આગથી બળી જાય છે.

Verse 14

तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च । त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥ देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञा: श्रद्धयान्विता: । क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानल: ॥ १४ ॥

તપ, બ્રહ્મચર્ય, શમ-દમ, ત્યાગ, સત્ય-શૌચ અને યમ-નિયમ દ્વારા—શ્રદ્ધાવાન ધર્મજ્ઞ ધીર પુરુષ દેહ-વાણી-બુદ્ધિથી કરેલા પાપોને દૂર કરે છે; જેમ વાંસના ઝાડ નીચેની સૂકી વેલ આગથી બળી જાય છે.

Verse 15

केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणा: । अघं धुन्वन्ति कार्त्स्‍न्येन नीहारमिव भास्कर: ॥ १५ ॥

કેવળ નિર્મળ ભક્તિથી વાસુદેવમાં પૂર્ણ શરણ ગયેલા વિરલ ભક્ત સર્વ પાપને મૂળથી ધોઈ નાખે છે; જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી ધુમ્મસ તત્કાળ દૂર કરે છે.

Verse 16

न तथा ह्यघवान् राजन्पूयेत तपआदिभि: । यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पुरुषनिषेवया ॥ १६ ॥

હે રાજન, પાપી માત્ર તપ, પ્રાયશ્ચિત્ત, બ્રહ્મચર્ય વગેરે દ્વારા એટલો શુદ્ધ થતો નથી; જેટલો સદ્ભક્તની સેવા કરીને અને પ્રાણ શ્રીકૃષ્ણના ચરણકમળે અર્પણ કરવાથી થાય છે।

Verse 17

सध्रीचीनो ह्ययं लोके पन्था: क्षेमोऽकुतोभय: । सुशीला: साधवो यत्र नारायणपरायणा: ॥ १७ ॥

આ લોકમાં સુશીલ સાધુઓ—નારાયણપરાયણ શુદ્ધ ભક્તો—જે માર્ગે ચાલે છે તે જ માર્ગ સર્વોત્તમ મંગલમય, ક્ષેમદાયક અને નિર્ભય છે; તે શાસ્ત્રસંમતિ પામેલો છે।

Verse 18

प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्‍मुखम् । न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगा: ॥ १८ ॥

હે રાજેન્દ્ર, જે નારાયણથી વિમુખ છે, તેણે કેટલાંય સારા પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યા હોવા છતાં તે તેને શુદ્ધ નથી કરતાં; જેમ દારૂ ભરેલો કુંભ અનેક નદીઓમાં ધોયા છતાં શુદ્ધ થતો નથી।

Verse 19

सकृन्मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह । न ते यमं पाशभृतश्च तद्भ‍टान् स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृता: ॥ १९ ॥

જેનાં મન એકવાર પણ શ્રીકૃષ્ણના ચરણકમળોમાં સંપૂર્ણ રીતે સ્થિર થયું અને જે તેના નામ-રૂપ-ગુણ-લીલામાં રાગી બન્યા, તેઓ સર્વ પાપફળથી મુક્ત થાય છે—આ જ સાચી નિષ્કૃતિ; એવા શરણાગત સ્વપ્નમાં પણ યમરાજ કે પાશધારી યમદૂતોને નથી જોતા।

Verse 20

अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । दूतानां विष्णुयमयो: संवादस्तं निबोध मे ॥ २० ॥

આ વિષયમાં વિદ્વાન અને સાધુજન એક પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપે છે; વિષ્ણુદૂતો અને યમદૂતો વચ્ચે થયેલો સંવાદ મારી પાસેથી સાંભળો।

Verse 21

कान्यकुब्जे द्विज: कश्चिद्दासीपतिरजामिल: । नाम्ना नष्टसदाचारो दास्या: संसर्गदूषित: ॥ २१ ॥

કાન્યકુબ્જ નગરે અજામિલ નામનો એક દ્વિજ હતો, જે દાસી-વેશ્યાને પત્ની સમાન રાખી રહ્યો. નીચ સંગથી તેનો સદાચાર નષ્ટ થયો અને બ્રાહ્મણ ગુણો લોપ પામ્યા.

Verse 22

बन्द्यक्षै: कैतवैश्चौर्यैर्गर्हितां वृत्तिमास्थित: । बिभ्रत्कुटुम्बमशुचिर्यातयामास देहिन: ॥ २२ ॥

આ પતિત અજામિલે લોકોને પકડી બાંધી રાખવું, જુગારમાં છેતરવું અને ચોરી-લૂંટ જેવી નિંદિત વૃત્તિ અપનાવી. અશુચિ બની તે અન્ય જીવોને પીડા આપી પત્ની-પુત્રોનું પાલન કરતો હતો.

Verse 23

एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् । कालोऽत्यगान्महान् राजन्नष्टाशीत्यायुष: समा: ॥ २३ ॥

હે રાજન, આ રીતે રહેતા અને પોતાના પુત્રોને લાડ કરતાં તે પાપમય કર્મોમાં સમય વિતાવતો રહ્યો. આમ તેની આયુષ્યના અઠ્ઠ્યાસી વર્ષ વીતી ગયા.

Verse 24

तस्य प्रवयस: पुत्रा दश तेषां तु योऽवम: । बालो नारायणो नाम्ना पित्रोश्च दयितो भृशम् ॥ २४ ॥

તે વૃદ્ધ અજામિલના દસ પુત્રો હતા; તેમાં સૌથી નાનો બાળક ‘નારાયણ’ નામનો હતો. સૌથી નાનો હોવાથી તે પિતા અને માતા બંનેને અત્યંત પ્રિય હતો.

Verse 25

स बद्धहृदयस्तस्मिन्नर्भके कलभाषिणि । निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम् ॥ २५ ॥

બાળકની તૂટતી બોલી અને અડખમ ચાલમાં તેનું હૃદય બંધાઈ ગયું. વૃદ્ધ અજામિલ તેની લીલાઓ નિહાળી, તેની સંભાળ રાખી અને અત્યંત આનંદ પામતો હતો.

Verse 26

भुञ्जान: प्रपिबन् खादन् बालकं स्‍नेहयन्त्रित: । भोजयन् पाययन् मूढो न वेदागतमन्तकम् ॥ २६ ॥

અજામિલ ખાવા-ચાવા લાગ્યો ત્યારે સ્નેહથી બંધાઈ બાળકને પણ ચાવવા-ખાવા બોલાવતો અને પીતા સમયે તેને પણ પિવડાવતો. પુત્રનું નામ ‘નારાયણ’ બોલાવતા અને તેની સેવા કરતાં કરતાં પોતાની આયુ પૂરી થઈ છે અને મૃત્યુ આવી રહ્યું છે તે તેને સમજાયું નહીં।

Verse 27

स एवं वर्तमानोऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते । मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये ॥ २७ ॥

આ રીતે અજ્ઞાનમાં વર્તતો અજામિલ, જ્યારે મૃત્યુનો સમય આવી પહોંચ્યો, ત્યારે ‘નારાયણ’ નામના પોતાના નાનકડા પુત્રમાં જ મન એકાગ્ર કરી બેઠો।

Verse 28

स पाशहस्तांस्त्रीन्दृष्ट्वा पुरुषानतिदारुणान् । वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥ दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रिय: ॥ २९ ॥

ત્યારે અજામિલે હાથમાં પાશ ધરાવતા, અત્યંત ભયંકર, વાંકાં મુખવાળા અને શરીરના રોમ ઊભા થયેલા એવા ત્રણ પુરુષોને જોયા; તેઓ તેને યમરાજના ધામે લઈ જવા આવ્યા હતા. તેમને જોઈ તે ગભરાઈ ગયો; થોડે દૂર રમતા ‘નારાયણ’ નામના પોતાના પુત્ર પ્રત્યે આસક્તિથી, આંસુભર્યા સ્વરે ઊંચે ઊંચે તેને બોલાવા લાગ્યો—અને આમ કોઈ રીતે ‘નારાયણ’નું પવિત્ર નામ તેના મુખમાંથી નીકળી ગયું।

Verse 29

स पाशहस्तांस्त्रीन्दृष्ट्वा पुरुषानतिदारुणान् । वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥ दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रिय: ॥ २९ ॥

અજામિલે હાથમાં પાશ ધરાવતા, વાંકાં મુખવાળા અને રોમ ઊભા થયેલા એવા ત્રણ અત્યંત ભયંકર પુરુષોને જોયા; તેઓ તેને યમરાજના ધામે લઈ જવા આવ્યા હતા. તેમને જોઈ તે વ્યાકુળ થયો; દૂર રમતા ‘નારાયણ’ નામના પુત્રના મોહથી, આંસુભર્યા સ્વરે ઊંચે ઊંચે તેને બોલાવ્યો—અને તેના મુખમાંથી ‘નારાયણ’નું પવિત્ર નામ નીકળી ગયું।

Verse 30

निशम्य म्रियमाणस्य मुखतो हरिकीर्तनम् । भर्तुर्नाम महाराज पार्षदा: सहसापतन् ॥ ३० ॥

મહારાજ! મરણ પામતા અજામિલના મુખમાંથી હરિ-કીર્તન, એટલે પોતાના સ્વામીનું પવિત્ર નામ સાંભળતાં જ વિષ્ણુના પારષદો—વિષ્ણુદૂત—તત્કાળ ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 31

विकर्षतोऽन्तर्हृदयाद्दासीपतिमजामिलम् । यमप्रेष्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा ॥ ३१ ॥

યમરાજના દૂત દાસીપતિ અજામિલના હૃદયના અંતરમાંથી જીવને ખેંચી રહ્યા હતા; ત્યારે વિષ્ણુદૂતોએ ગર્જનાભર્યા સ્વરે બળપૂર્વક તેમને અટકાવ્યા।

Verse 32

ऊचुर्निषेधितास्तांस्ते वैवस्वतपुर:सरा: । के यूयं प्रतिषेद्धारो धर्मराजस्य शासनम् ॥ ३२ ॥

આ રીતે રોકાયા ત્યારે વૈવસ્વત (યમરાજ)ના દૂતોએ કહ્યું—હે મહાશયો, ધર્મરાજના શાસનને પડકારવાની ધૃષ્ટતા કરનાર તમે કોણ છો?

Verse 33

कस्य वा कुत आयाता: कस्मादस्य निषेधथ । किं देवा उपदेवा या यूयं किं सिद्धसत्तमा: ॥ ३३ ॥

તમે કોના સેવક છો, ક્યાંથી આવ્યા છો, અને અજામિલને સ્પર્શ કરવાથી અમને કેમ રોકો છો? તમે દેવો છો, ઉપદેવો છો, કે સિદ્ધોમાં શ્રેષ્ઠ છો?

Verse 34

सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥

યમદૂતોએ કહ્યું—તમારા નેત્ર કમળપાંખડી જેવા છે; તમે પીળા રેશમી વસ્ત્રધારી, મસ્તક પર કિરીટ અને કાનમાં કુંડળથી શોભિત, તેજસ્વી કમળમાળાથી અલંકૃત છો. તમે સૌ નવયૌવનવાળા, સુંદર ચતુર્ભુજ; ધનુષ-નિષંગ, તલવાર, ગદા, શંખ, ચક્ર અને કમળ ધારણ કરો છો. તમારા તેજથી દિશાઓનો અંધકાર દૂર થયો છે; તો ધર્મપાલના કિંકરો એવા અમને કેમ રોકો છો?

Verse 35

सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥

યમદૂતોએ કહ્યું—તમારા નેત્ર કમળપાંખડી જેવા છે; તમે પીળા રેશમી વસ્ત્રધારી, મસ્તક પર કિરીટ અને કાનમાં કુંડળથી શોભિત, તેજસ્વી કમળમાળાથી અલંકૃત છો. તમે સૌ નવયૌવનવાળા, સુંદર ચતુર્ભુજ; ધનુષ-નિષંગ, તલવાર, ગદા, શંખ, ચક્ર અને કમળ ધારણ કરો છો. તમારા તેજથી દિશાઓનો અંધકાર દૂર થયો છે; તો ધર્મપાલના કિંકરો એવા અમને કેમ રોકો છો?

Verse 36

सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥

યમરાજના દૂતોએ કહ્યું—તમારી આંખો કમળના પાંદડાં જેવી છે. તમે પીળાં રેશમી વસ્ત્રો ધારણ કર્યા છે, કમળમાળાઓથી શોભિત છો, માથે મનોહર કિરીટ અને કાનમાં કુંડળો છે; સૌ નવયૌવનથી તેજસ્વી દેખાઓ છો. તમારી ચાર ભુજાઓ ધનુષ-નિષંગ, ખડગ, ગદા, શંખ, ચક્ર અને કમળથી શોભે છે. તમારા તેજે દિશાઓનો અંધકાર દૂર કર્યો છે. તો પછી, ધર્મપાલ યમરાજના સેવકો એવા અમને તમે શા માટે અટકાવો છો?

Verse 37

श्रीशुक उवाच इत्युक्ते यमदूतैस्ते वासुदेवोक्तकारिण: । तान् प्रत्यूचु: प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा ॥ ३७ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—યમદૂતોએ આમ કહ્યા પછી, વાસુદેવના આદેશનું પાલન કરનારા તે સેવકો હસ્યા અને મેઘગર્જના જેવી ગંભીર વાણીમાં તેમને આ રીતે જવાબ આપ્યો.

Verse 38

श्रीविष्णुदूता ऊचु: यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिण: । ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच्चाधर्मस्य लक्षणम् ॥ ३८ ॥

શ્રીવિષ્ણુદૂતોએ કહ્યું—જો તમે ખરેખર ધર્મરાજ યમરાજના આદેશનું પાલન કરનારા હો, તો અમને ધર્મનું તત્ત્વ અને અધર્મનાં લક્ષણો કહી સમજાવો.

Verse 39

कथं स्विद् ध्रियते दण्ड: किं वास्य स्थानमीप्सितम् । दण्ड्या: किं कारिण: सर्वे आहो स्वित्कतिचिन्नृणाम् ॥ ३९ ॥

દંડ કેવી રીતે આપવામાં આવે છે અને તેનું યોગ્ય સ્થાન શું છે? દંડના અધિકારી કોણ છે? ફળની ઇચ્છાથી કર્મ કરનારા બધા કર્મી દંડનીય છે કે માત્ર કેટલાક મનુષ્યો?

Verse 40

यमदूता ऊचु: वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्यय: । वेदो नारायण: साक्षात्स्वयम्भूरिति शुश्रुम ॥ ४० ॥

યમદૂતોએ કહ્યું—વેદોમાં જે નિર્ધારિત છે તે ધર્મ છે, અને તેના વિરુદ્ધ તે અધર્મ. અમે યમરાજ પાસેથી સાંભળ્યું છે કે વેદ સాక్షાત્ નારાયણ છે અને સ્વયંભૂ છે.

Verse 41

येन स्वधाम्न्यमी भावा रज:सत्त्वतमोमया: । गुणनामक्रियारूपैर्विभाव्यन्ते यथातथम् ॥ ४१ ॥

સ્વધામમાં સ્થિત નારાયણ પણ રજઃ-સત્ત્વ-તમો ગુણો અનુસાર સમગ્ર જગતનું નિયંત્રણ કરે છે; તેના દ્વારા જ જીવોને ગુણ, નામ, કર્મ અને રૂપના ભેદ યથાયોગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે; તે જ સૃષ્ટિનું પરમ કારણ છે।

Verse 42

सूर्योऽग्नि: खं मरुद्देव: सोम: सन्ध्याहनी दिश: । कं कु: स्वयं धर्म इति ह्येते दैह्यस्य साक्षिण: ॥ ४२ ॥

સૂર્ય, અગ્નિ, આકાશ, વાયુ, દેવતાઓ, ચંદ્ર, સંધ્યા, દિવસ, રાત, દિશાઓ, જળ, ભૂમિ અને સ્વયં પરમાત્મા—આ બધાં જ જીવના કર્મોના સાક્ષી છે।

Verse 43

एतैरधर्मो विज्ञात: स्थानं दण्डस्य युज्यते । सर्वे कर्मानुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिण: ॥ ४३ ॥

આ સાક્ષીઓથી અધર્મ જાણીતો થાય ત્યારે દંડ આપવો યોગ્ય બને છે. ફળની ઇચ્છાથી કર્મ કરનાર દરેક કર્તા પોતાના પાપ અનુસાર દંડને પાત્ર છે।

Verse 44

सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघा: । कारिणां गुणसङ्गोऽस्ति देहवान्न ह्यकर्मकृत् ॥ ४४ ॥

હે વૈકુંઠવાસીઓ, તમે નિષ્પાપ છો; પરંતુ આ ભૌતિક જગતમાં દેહધારી બધા કર્મી છે—પુણ્ય કરે કે પાપ. ત્રિગુણસંગથી તેઓ તેમ જ કર્મ કરવા બાધ્ય છે. દેહ ધારણ કરનાર નિષ્ક્રિય રહી શકતો નથી; તેથી અહીંના બધા જીવો દંડનીય છે।

Verse 45

येन यावान्यथाधर्मो धर्मो वेह समीहित: । स एव तत्फलं भुङ्क्ते तथा तावदमुत्र वै ॥ ४५ ॥

આ જીવનમાં જેટલો અને જેમ ધર્મ કે અધર્મ આચરવામાં આવે છે, પરલોકમાં તેટલું જ અને તેમ જ કર્મફળ ભોગવવું પડે છે।

Verse 46

यथेह देवप्रवरास्त्रैविध्यमुपलभ्यते । भूतेषु गुणवैचित्र्यात्तथान्यत्रानुमीयते ॥ ४६ ॥

હે દેવપ્રવર! જેમ અહીં ત્રણ ગુણોના વૈચિત્ર્યથી જીવોનાં ત્રણ પ્રકાર દેખાય છે—શાંત, ચંચળ અને મૂઢ; સુખી, દુઃખી અને મિશ્ર; ધાર્મિક, અધાર્મિક અને અર્ધધાર્મિક—તેમ જ પરલોક/આગલા જન્મમાં પણ પ્રકૃતિના આ ત્રિગુણો એ જ રીતે કાર્ય કરશે, એમ અનુમાન થાય છે।

Verse 47

वर्तमानोऽन्ययो: कालो गुणाभिज्ञापको यथा । एवं जन्मान्ययोरेतद्धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४७ ॥

જેમ વર્તમાનનો વસંતકાળ ભૂત અને ભવિષ્યના વસંતોના સ્વભાવને સૂચવે છે, તેમ સુખ, દુઃખ અથવા મિશ્ર અનુભવવાળું આ જીવન ભૂત અને આગલા જન્મોના ધર્મ-અધર્મ કર્મોનું નિદર્શન છે।

Verse 48

मनसैव पुरे देव: पूर्वरूपं विपश्यति । अनुमीमांसतेऽपूर्वं मनसा भगवानज: ॥ ४८ ॥

સર્વશક્તિમાન યમરાજ બ્રહ્મદેવ સમાન છે; તેઓ પોતાના ધામમાં સ્થિત હોવા છતાં પરમાત્મા સમે સર્વના હૃદયમાં રહી મનથી જીવના પૂર્વકર્મો નિહાળી, તેથી ભવિષ્ય જન્મોમાં તે કેવી રીતે વર્તશે તે સમજે છે।

Verse 49

यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि । न वेद पूर्वमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा ॥ ४९ ॥

જેમ અજ્ઞાનથી આવૃત માણસ સ્વપ્નમાં પ્રગટ થયેલા દેહ પ્રમાણે જ વર્તે છે અને તેને જ પોતે માને છે, તેમ જન્મસ્મૃતિ નષ્ટ થયેલો જીવ પૂર્વના ધર્મ-અધર્મ કર્મોથી પ્રાપ્ત આ વર્તમાન દેહને જ ‘હું’ માને છે; તેને ન પૂર્વજન્મ ખબર પડે, ન પરજન્મ।

Verse 50

पञ्चभि: कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चभि: । एकस्तु षोडशेन त्रीन् स्वयं सप्तदशोऽश्नुते ॥ ५० ॥

પાંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો, પાંચ કર્મઇન્દ્રિયો અને પાંચ વિષયો—આ પંદરથી ઉપર મન છે, જે સોળમું તત્ત્વ છે. મનથી ઉપર સત્તરમું તત્ત્વ જીવાત્મા છે; તે જ આ સોળના સહકારથી એકલો ભોગ કરે છે અને સુખ, દુઃખ તથા મિશ્ર—એવા ત્રણ પ્રકારના અનુભવ ભોગવે છે।

Verse 51

तदेतत्षोडशकलं लिङ्गं शक्तित्रयं महत् । धत्तेऽनुसंसृतिं पुंसि हर्षशोकभयार्तिदाम् ॥ ५१ ॥

આ ષોડશકલાવાળું સૂક્ષ્મ લિંગશરીર ત્રિગુણશક્તિથી ઉત્પન્ન મહત્ત્વ છે. પ્રબળ વાસનાઓથી તે જીવને હર્ષ-શોક-ભય-આર્તિદાયક સંસૃતિમાં ફેરવે છે.

Verse 52

देह्यज्ञोऽजितषड्‌वर्गो नेच्छन्कर्माणि कार्यते । कोशकार इवात्मानं कर्मणाच्छाद्य मुह्यति ॥ ५२ ॥

અજ્ઞ દેહધારી, ષડ્વર્ગને જીતવામાં અસમર્થ હોવાથી, ન ઇચ્છતાં પણ ગુણપ્રભાવથી કર્મ કરવા મજબૂર થાય છે. રેશમના કીડા જેમ તે પોતાના કર્મજાળથી પોતાને ઢાંકી મોહમાં પડે છે.

Verse 53

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवश: कर्म गुणै: स्वाभाविकैर्बलात् ॥ ५३ ॥

કોઈ પણ જીવ ક્ષણમાત્ર પણ અકર્મ રહી શકતો નથી. સ્વાભાવિક ગુણોના બળથી તે અવશ બનીને કર્મ કરવા માટે પ્રેરાય છે.

Verse 54

लब्ध्वा निमित्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तं भवत्युत । यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बलीयसा ॥ ५४ ॥

અવ્યક્ત નિમિત્ત (અદૃશ્ય કારણ) મળતાં કર્મફળ વ્યક્ત થાય છે. પ્રબળ સ્વભાવ અને બીજ પ્રમાણે જીવ યથાયોનિ જન્મ લે છે; ઇચ્છા મુજબ સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ શરીર રચાય છે.

Verse 55

एष प्रकृतिसङ्गेन पुरुषस्य विपर्यय: । आसीत्स एव नचिरादीशसङ्गाद्विलीयते ॥ ५५ ॥

પ્રકૃતિના સંગથી જીવની આ વિપરીત સ્થિતિ થાય છે; પરંતુ માનવજીવનમાં ઈશ્વર અથવા તેમના ભક્તના સંગથી આ સ્થિતિ ટૂંક સમયમાં ઓગળી જાય છે.

Verse 56

अयं हि श्रुतसम्पन्न: शीलवृत्तगुणालय: । धृतव्रतो मृदुर्दान्त: सत्यवाङ्‍मन्त्रविच्छुचि: ॥ ५६ ॥ गुर्वग्‍न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्‌कृत: । सर्वभूतसुहृत्साधुर्मितवागनसूयक: ॥ ५७ ॥

આરંભમાં અજામિલ નામનો આ બ્રાહ્મણ સર્વ વૈદિક શાસ્ત્રોમાં નિપુણ હતો. તે શીલ, સદાચાર અને ગુણોનો ભંડાર, વ્રતપાલનમાં દૃઢ, મૃદુ, ઇન્દ્રિય-મન નિયંત્રિત, સત્યવાણી, મંત્રજ્ઞ અને અત્યંત શુચિ હતો.

Verse 57

अयं हि श्रुतसम्पन्न: शीलवृत्तगुणालय: । धृतव्रतो मृदुर्दान्त: सत्यवाङ्‍मन्त्रविच्छुचि: ॥ ५६ ॥ गुर्वग्‍न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्‌कृत: । सर्वभूतसुहृत्साधुर्मितवागनसूयक: ॥ ५७ ॥

તે ગુરુ, અગ્નિદેવ, અતિથિ અને ઘરના વૃદ્ધોની સેવા કરતો અને અહંકારથી રહિત હતો. તે સર્વ જીવોનો હિતેચ્છુ, સાધુ, મિતભાષી અને અસૂયારહિત હતો.

Verse 58

एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥

એક વખત પિતાની આજ્ઞા મુજબ તે દ્વિજ વનમાં ગયો અને ફળ, ફૂલ, સમિત તથા કુશ લઈને પાછો ફરવા લાગ્યો.

Verse 59

एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥

માર્ગમાં તેણે એક કામાતુર શૂદ્રને એક વેશ્યા સાથે જોયો; બંને મધુ-મૈરેય પીીને મત્ત હતા અને તે સ્ત્રીની આંખો નશાથી ઘૂમતી હતી.

Verse 60

एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥

તે સ્ત્રી મત્ત થઈને વસ્ત્ર ઢીલાં પડી ગયેલી અને લજ્જારહિત હતી; અને તે શૂદ્ર તેની નજીક રમતો, ગાતો અને હસતો નિર્લજ્જપણે વિહાર કરતો હતો—અજામિલે એમ જ જોયું.

Verse 61

द‍ृष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहुना परिरम्भिताम् । जगाम हृच्छयवशं सहसैव विमोहित: ॥ ६१ ॥

હળદરથી લિપ્ત ભુજાથી શૂદ્ર તે વેશ્યાને આલિંગન કરતો હતો. તેને જોઈ અજામિલના હૃદયમાં સુપ્ત કામ જાગ્યો અને મોહવશ થઈ તે તેના વશમાં પડ્યો.

Verse 62

स्तम्भयन्नात्मनात्मानं यावत्सत्त्वं यथाश्रुतम् । न शशाक समाधातुं मनो मदनवेपितम् ॥ ६२ ॥

યથાશક્તિ તેણે શાસ્ત્રની શિક્ષા સ્મરીને—સ્ત્રીને જોવું પણ ન જોઈએ—પોતાને સંયમમાં રાખવા પ્રયત્ન કર્યો. પરંતુ હૃદયમાં મદનના બળથી મન કંપ્યું અને તે તેને સ્થિર કરી શક્યો નહીં.

Verse 63

तन्निमित्तस्मरव्याजग्रहग्रस्तो विचेतन: । तामेव मनसा ध्यायन् स्वधर्माद्विरराम ह ॥ ६३ ॥

તે કારણથી સ્મૃતિરૂપ ગ્રહણમાં ફસાઈ તે વિવેકહીન થયો, જેમ સૂર્ય-ચંદ્ર ગ્રહણમાં ઢંકાય છે. મનમાં સતત તે વેશ્યાનું જ ધ્યાન કરતો રહ્યો અને ટૂંક સમયમાં સ્વધર્મથી વિમુખ થયો.

Verse 64

तामेव तोषयामास पित्र्येणार्थेन यावता । ग्राम्यैर्मनोरमै: कामै: प्रसीदेत यथा तथा ॥ ६४ ॥

પિતાથી મળેલ જેટલું ધન હતું તે બધું તે વેશ્યાને સંતોષવા ખર્ચવા લાગ્યો. તેણી પ્રસન્ન રહે તે માટે ગ્રામ્ય અને મનોહર ભોગવસ્તુઓ અર્પણ કરતો રહ્યો અને બ્રાહ્મણોચિત કર્મો ત્યજી દીધા.

Verse 65

विप्रां स्वभार्यामप्रौढां कुले महति लम्भिताम् । विससर्जाचिरात्पाप: स्वैरिण्यापाङ्गविद्धधी: ॥ ६५ ॥

વેશ્યાના કામુક કટાક્ષથી જેના બુદ્ધિ ભેદાઈ ગઈ હતી, તે પાપી વિપ્ર તેના સંગમાં પાપકર્મોમાં લાગી ગયો. ટૂંક સમયમાં તેણે મહાન બ્રાહ્મણ કુળમાં જન્મેલી અતિ સુંદર, યુવાન પત્નીનો પણ ત્યાગ કર્યો.

Verse 66

यतस्ततश्चोपनिन्ये न्यायतोऽन्यायतो धनम् । बभारास्या: कुटुम्बिन्या: कुटुम्बं मन्दधीरयम् ॥ ६६ ॥

બ્રાહ્મણ કુળમાં જન્મ્યો હોવા છતાં વેશ્યાના સંગથી તે મંદબુદ્ધિ થયો. ન્યાય કે અન્યાય જેમ બને તેમ ધન કમાઈ, તેણે તે કૂટુંબિનીના પુત્ર-પુત્રીઓ સહિતના કુટુંબનું પાલન કર્યું.

Verse 67

यदसौ शास्त्रमुल्लङ्‌घ्य स्वैरचार्यतिगर्हित: । अवर्तत चिरं कालमघायुरशुचिर्मलात् ॥ ६७ ॥

તે શાસ્ત્રના નિયમો ઉલ્લંઘી સ્વૈર અને નિંદનીય આચરણમાં લાંબો સમય રહ્યો. વેશ્યાએ બનાવેલું અન્ન ખાઈ તે પાપથી ભરેલો, અશુચિ, મલિન અને નિષિદ્ધ કર્મોમાં આસક્ત થયો.

Verse 68

तत एनं दण्डपाणे: सकाशं कृतकिल्बिषम् । नेष्यामोऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुद्ध्यति ॥ ६८ ॥

અતએવ પ્રાયશ્ચિત્ત ન કરનાર આ પાપીને અમે દંડધારી યમરાજના સમક્ષ લઈ જઈશું. ત્યાં તેના પાપકર્મના પ્રમાણ મુજબ દંડ મળશે અને એ દંડથી જ તે શુદ્ધ થશે.