Shloka 29
Brahmacarya and Vānaprastha Duties; Gradual Dissolution of Bodily Identity
मनो मनोरथैश्चन्द्रे बुद्धिं बोध्यै: कवौ परे । कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहं ममताक्रिया । सत्त्वेन चित्तं क्षेत्रज्ञे गुणैर्वैकारिकं परे ॥ २९ ॥ अप्सु क्षितिमपो ज्योतिष्यदो वायौ नभस्यमुम् । कूटस्थे तच्च महति तदव्यक्तेऽक्षरे च तत् ॥ ३० ॥
mano manorathaiś candre buddhiṁ bodhyaiḥ kavau pare karmāṇy adhyātmanā rudre yad-aham mamatā-kriyā
મન અને તેના સર્વ મનોરથ ચંદ્રદેવમાં લય પામે; બુદ્ધિ અને બુદ્ધિના વિષયો પરમ કવિ બ્રહ્મામાં સ્થિર થાય. ગુણાધીન ‘હું’ અને ‘મારું’ કરાવનાર અહંકાર, કર્મો સહિત, અહંકારાધિષ્ઠાતા રુદ્રમાં લય પામે. સત્ત્વથી ચિત્ત ક્ષેત્રજ્ઞ જીવમાં લય પામે; અને ગુણોથી પ્રવર્તતું વૈકારિક તત્ત્વ દેવતાઓ સહિત પરમેશ્વરમાં લય પામે. પૃથ્વી જળમાં, જળ સૂર્યના તેજમાં, તે તેજ વાયુમાં, વાયુ આકાશમાં, આકાશ અહંકારમાં, અહંકાર મહત્તત્ત્વમાં, મહત્તત્ત્વ અવ્યક્ત પ્રધાનમાં, અને અંતે અવ્યક્ત તત્ત્વ પરમાત્મામાં લય પામે.
FAQs
This verse teaches that the ‘I’ and ‘mine’ tendency (ahaṁ-mamatā) should be offered up—merged into its presiding principle (Rudra)—so that one can return consciousness to the kṣetrajña and ultimately to the Supreme.
He links inner faculties (mind, intelligence, ego) to their cosmic presiding deities, showing a systematic yogic process of withdrawing material identification and re-centering everything in the Supreme.
Practice noticing mental schemes and possessiveness, then consciously offer them to God through prayer and disciplined devotion—reducing ego-based reactions and restoring clarity of the witnessing self.