Adhyaya 8

Verse 1

श्रीशुक उवाच एकदा तु महानद्यां कृताभिषेकनैयमिकावश्यको ब्रह्माक्षरमभिगृणानो मुहूर्तत्रयमुदकान्त उपविवेश ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન! એક દિવસ મહારાજ ભરતે પ્રાતઃકાળના નિત્યકર્મ—શૌચ, મૂત્રત્યાગ અને સ્નાન—પૂર્ણ કરીને મહાનદી (ગંડકી)ના કિનારે થોડો સમય બેઠા અને પ્રણવ ‘ઓં’થી શરૂ થતો બ્રહ્માક્ષર મંત્ર જપવા લાગ્યા।

Verse 2

तत्र तदा राजन् हरिणी पिपासया जलाशयाभ्याशमेकैवोपजगाम ॥ २ ॥

હે રાજન! તે સમયે ભરત મહારાજ નદીના કિનારે બેઠા હતા ત્યારે, તરસથી વ્યાકુળ એક હરણી એકલી જ પાણી પીવા માટે જળાશયની નજીક આવી પહોંચી।

Verse 3

तया पेपीयमान उदके तावदेवाविदूरेण नदतो मृगपतेरुन्नादो लोकभयङ्कर उदपतत् ॥ ३ ॥

એ હરણી સંતોષથી પાણી પી રહી હતી, એટલામાં જ નજીકથી સિંહનો અત્યંત ઉંચો ગર્જનનાદ ઊઠ્યો. તે સર્વ પ્રાણીઓને ભયંકર લાગ્યો અને હરણીના કાને પણ પડ્યો.

Verse 4

तमुपश्रुत्य सा मृगवधू: प्रकृतिविक्लवा चकितनिरीक्षणा सुतरामपिहरिभयाभिनिवेशव्यग्रहृदया पारिप्लवद‍ृष्टिरगततृषा भयात् सहसैवोच्चक्राम ॥ ४ ॥

એ ગર્જન સાંભળતાં જ તે મૃગવધૂ સ્વભાવથી જ વધના ભયે વ્યાકુળ થઈ ગઈ અને ચકિત થઈ ચારે તરફ જોવા લાગી. સિંહભયથી તેનું હૃદય અશાંત થયું, નજર ડોલવા લાગી; તરસ પૂરી ન છૂટી હોવા છતાં ભયથી તે સહસાએ નદી કૂદી પાર ગઈ.

Verse 5

तस्या उत्पतन्त्या अन्तर्वत्‍न्या उरुभयावगलितो योनिनिर्गतो गर्भ: स्रोतसि निपपात ॥ ५ ॥

ભયથી કૂદતી તે ગર્ભવતી હરણીને ભારે ભય લાગતાં ગર્ભ સરકી યોનિમાંથી બહાર નીકળી નદીના પ્રવાહમાં પડી ગયો.

Verse 6

तत्प्रसवोत्सर्पणभयखेदातुरा स्वगणेन वियुज्यमाना कस्याञ्चिद्दर्यां कृष्णसारसती निपपाताथ च ममार ॥ ६ ॥

ગર્ભપાતના ભય અને દુઃખથી પીડિત, પોતાના ઝુંડથી વિખૂટું પડેલી તે કૃષ્ણસાર હરણી નદી પાર કરીને અત્યંત વ્યાકુળ થઈ. તે કોઈ ગુફામાં પડી ગઈ અને તરત જ મરી ગઈ.

Verse 7

तं त्वेणकुणकं कृपणं स्रोतसानूह्यमानमभिवीक्ष्यापविद्धं बन्धुरिवानुकम्पया राजर्षिर्भरत आदाय मृतमातरमित्याश्रमपदमनयत् ॥ ७ ॥

નદીના કાંઠે બેઠેલા રાજર્ષિ ભરતે તે નાનકડા હરણબાળને જોયું, જે દયનીય રીતે પ્રવાહમાં વહેતો હતો. તેને માતૃહીન જાણીને તેમના હૃદયમાં કરુણા ઊઠી. સચ્ચા મિત્રની જેમ તેમણે તેને તરંગોમાંથી ઉઠાવી પોતાના આશ્રમમાં લઈ ગયા.

Verse 8

तस्य ह वा एणकुणक उच्चैरेतस्मिन् कृतनिजाभिमानस्याहरहस्तत्पोषणपालनलालनप्रीणनानुध्यानेनात्मनियमा: सहयमा: पुरुषपरिचर्यादय एकैकश: कतिपयेनाहर्गणेन वियुज्यमाना: किल सर्व एवोदवसन् ॥ ८ ॥

ધીરે ધીરે મહારાજ ભરત હરણના બચ્ચા પ્રત્યે અત્યંત સ્નેહાળ બન્યા. ઘાસ આપી તેને પોષતા-પાલતા, વાઘ વગેરેના હુમલાથી બચાવતા, ખંજવાળ આવે ત્યારે લાડથી સહલાવતા અને પ્રેમથી ચુંબન કરીને તેને સુખી રાખતા. આ આસક્તિમાં તેમણે યમ-નિયમ અને ભગવાનની આરાધના ભૂલી દીધી; થોડા દિવસોમાં આધ્યાત્મિક પ્રગતિનું સ્મરણ પણ લુપ્ત થયું.

Verse 9

अहो बतायं हरिणकुणक: कृपण ईश्वररथचरणपरिभ्रमणरयेण स्वगणसुहृद् बन्धुभ्य: परिवर्जित: शरणं च मोपसादितो मामेव मातापितरौ भ्रातृज्ञातीन् यौथिकांश्चैवोपेयाय नान्यं कञ्चन वेद मय्यतिविस्रब्धश्चात एव मया मत्परायणस्य पोषणपालनप्रीणनलालनमनसूयुनानुष्ठेयं शरण्योपेक्षादोषविदुषा ॥ ९ ॥

અહો! આ દયનીય હરણનું બચ્ચું કાળબળથી—જે ભગવાનની જ વ્યવસ્થા છે—પોતાના ટોળા, મિત્ર અને બંધુઓથી વિયોગ પામી મારી જ શરણમાં આવ્યું છે. તે મને જ માતા-પિતા, ભાઈ અને સગાં માને છે; મારી ઉપર પૂર્ણ વિશ્વાસ રાખીને બીજાને જાણતું નથી. તેથી ઈર્ષ્યા વિના મને તેનું પોષણ, રક્ષણ, તૃપ્તિ અને લાડ કરવું જ જોઈએ; શરણાગતની ઉપેક્ષા કરવી મહાદોષ છે.

Verse 10

नूनं ह्यार्या: साधव उपशमशीला: कृपणसुहृद एवंविधार्थे स्वार्थानपि गुरुतरानुपेक्षन्ते ॥ १० ॥

નિશ્ચયે આર્ય અને સાધુજન શાંત સ્વભાવના અને દુઃખી જીવો પ્રત્યે કરુણાશીલ હોય છે. આવા શરણાગતને બચાવવા તેઓ પોતાના અત્યંત મહત્વના સ્વાર્થને પણ બાજુએ મૂકે છે.

Verse 11

इति कृतानुषङ्ग आसनशयनाटनस्‍नानाशनादिषु सह मृगजहुना स्‍नेहानुबद्धहृदय आसीत् ॥ ११ ॥

આ રીતે હરણના બચ્ચા પ્રત્યે આસક્ત થઈ મહારાજ ભરત તેની સાથે જ બેસતા, સૂતા, ફરતા, સ્નાન કરતા અને ભોજન પણ કરતા. આમ તેમનું હૃદય તે મૃગશિશુ પ્રત્યે સ્નેહથી બંધાઈ ગયું.

Verse 12

कुशकुसुमसमित्पलाशफलमूलोदकान्याहरिष्यमाणो वृकसालावृकादिभ्यो भयमाशंसमानो यदा सह हरिणकुणकेन वनं समाविशति ॥ १२ ॥

મહારાજ ભરત જ્યારે કુશ ઘાસ, ફૂલો, સમિધ, પાંદડા, ફળ, મૂળ અને પાણી લાવવા માટે જંગલમાં પ્રવેશ કરતા, ત્યારે તેમને ભય રહેતો કે કૂતરા, શિયાળ, વાઘ વગેરે હિંસક પ્રાણીઓ હરણના બચ્ચાને મારી ન નાખે. તેથી જંગલમાં જતા તેઓ તેને હંમેશા સાથે લઈ જતા.

Verse 13

पथिषु च मुग्धभावेन तत्र तत्र विषक्तमतिप्रणयभरहृदय: कार्पण्यात्स्कन्धेनोद्वहति एवमुत्सङ्ग उरसि चाधायोपलालयन्मुदं परमामवाप ॥ १३ ॥

માર્ગમાં તે હરિણબાળકની બાળસુલભ ચેષ્ટાઓ જોઈ મહારાજ ભરતનું મન વારંવાર તેમાં આસક્ત થતું. અતિ સ્નેહથી ભરેલા હૃદયે કરુણાવશ તે તેને ખભા પર ઉઠાવી લઈ જતા. ક્યારેક ગોદમાં, ક્યારેક સૂતાં વક્ષ પર રાખી તેને લાડ કરતાં અને એમાં પરમ આનંદ પામતાં.

Verse 14

क्रियायां निर्वर्त्यमानायामन्तरालेऽप्युत्थायोत्थाय यदैनमभिचक्षीत तर्हि वाव स वर्षपति: प्रकृतिस्थेन मनसा तस्मा आशिष आशास्ते स्वस्ति स्ताद्वत्स ते सर्वत इति ॥ १४ ॥

મહારાજ ભરત જ્યારે પ્રભુની પૂજા કે કોઈ વૈદિક ક્રિયામાં લાગેલા હોય, ત્યારે પણ વચ્ચે વચ્ચે કામ અધૂરું રાખીને ઊઠી ઊઠી હરિણ ક્યાં છે તે જોતા. તે સુખથી સ્થિત છે એમ દેખાતાં તેમનું મન સ્વાભાવિક રીતે સંતોષ પામતું અને તેઓ આશીર્વાદ આપતા—“વત્સ, તને સર્વ રીતે કલ્યાણ થાઓ.”

Verse 15

अन्यदा भृशमुद्विग्नमना नष्टद्रविण इव कृपण: सकरुणमतितर्षेण हरिणकुणक विरहविह्वलहृदयसन्तापस्तमेवानुशोचन् किल कश्मलं महदभिरम्भित इति होवाच ॥ १५ ॥

ક્યારેક ભરત મહારાજને તે હરિણબાળક દેખાતું ન હોય ત્યારે તેમનું મન અત્યંત વ્યાકુળ થઈ જતું. તેઓ એવા કૃપણ જેવા બની જતા કે જેને ધન મળીને પછી ગુમાવતાં ભારે દુઃખ થાય. હરિણકુણકના વિરહથી હૃદય દહકતું; કરુણા અને તીવ્ર તરસથી ભરાઈ તેઓ શોક કરતાં, મોહગ્રસ્ત થઈ આ રીતે બોલતાં.

Verse 16

अपि बत स वै कृपण एणबालको मृतहरिणीसुतोऽहो ममानार्यस्य शठकिरातमतेरकृतसुकृतस्य कृतविस्रम्भ आत्मप्रत्ययेन तदविगणयन् सुजन इवागमिष्यति ॥ १६ ॥

“અરે! તે દયનીય હરિણબાળક—જેની મા મરી ગઈ છે. અને અહો, હું કેટલો અનાર્ય! મારું મન તો છલકપટ અને ક્રૂરતાથી ભરેલા શઠ કિરાત શિકારી જેવું છે; મેં સુકૃત કર્યું નથી. છતાં એ નિર્દોષે મારા પર વિશ્વાસ મૂક્યો. શું એ સજ્જન જેવી રીતે મારી ખોટ ગણ્યા વિના, પોતાના વિશ્વાસના બળે ફરી પાછું આવશે?”

Verse 17

अपि क्षेमेणास्मिन्नाश्रमोपवने शष्पाणि चरन्तं देवगुप्तं द्रक्ष्यामि ॥ १७ ॥

“અરે! શું હું ફરી આ આશ્રમ-ઉપવનમાં તેને ક્ષેમથી જોઈ શકીશ—ભગવાનની રક્ષામાં, વાઘ વગેરેનો ભય વિના, નરમ ઘાસ ચરતો ફરતો?”

Verse 18

अपि च न वृक: सालावृकोऽन्यतमो वा नैकचर एकचरो वा भक्षयति ॥ १८ ॥

મને ખબર નથી; એ હરિણને કદાચ વરુ કે કૂતરો, અથવા ટોળામાં ફરતા જંગલી ડૂંગર, કે એકલો ફરતો વાઘ ભક્ષી ગયો હશે।

Verse 19

निम्‍लोचति ह भगवान् सकलजगत्क्षेमोदयस्त्रय्यात्माद्यापि मम न मृगवधून्यास आगच्छति ॥ १९ ॥

હાય! સર્વ જગતના કલ્યાણ અને ઉદયના કારણ, વેદસ્વરૂપ ભગવાન સૂર્ય હવે અસ્ત થઈ રહ્યા છે; છતાં માતા મરી ગયા પછી મારે પર વિશ્વાસ રાખનાર તે મૃગી હજી પાછી આવી નથી।

Verse 20

अपिस्विदकृतसुकृतमागत्य मां सुखयिष्यति हरिणराजकुमारो विविधरुचिरदर्शनीयनिजमृगदारकविनोदैरसन्तोषं स्वानामपनुदन् ॥ २० ॥

રાજકુમાર જેવો એ હરિણ પાછો આવીને મને સુખ આપશે શું? ક્યારે તે ફરી પોતાના મનોહર ખેલ અને રમણીય ચેષ્ટાઓથી આનંદ આપીને મારા ઘાયલ હૃદયને શાંત કરશે? નિશ્ચયે મારી પાસે પુણ્ય નથી; નહિતર તે અત્યાર સુધી આવી ગયો હોત।

Verse 21

क्ष्वेलिकायां मां मृषासमाधिनाऽऽमीलितदृशं प्रेमसंरम्भेण चकितचकित आगत्य पृषदपरुषविषाणाग्रेण लुठति ॥ २१ ॥

હાય! રમતમાં એ નાનું હરિણ, હું ખોટી સમાધિમાં આંખો મીંચી બેઠો છું એમ જોઈ, પ્રેમજન્ય રોષથી ચકિત થઈ ચકિત થઈ નજીક આવી, પાણીના ટીપાં જેવી નરમ શિંગની ટોચથી ડરતાં ડરતાં મને અડકતું।

Verse 22

आसादितहविषि बर्हिषि दूषिते मयोपालब्धो भीतभीत: सपद्युपरतरास ऋषिकुमारवदवहितकरणकलाप आस्ते ॥ २२ ॥

જ્યારે હું યજ્ઞની સામગ્રી કુશા પર મૂકતો, ત્યારે રમતમાં એ હરિણ દાંતથી કુશાને અડકી તેને અપવિત્ર કરતું. હું તેને હટાવી ઠપકો આપું તો તે તરત જ ડરીને, ઋષિકુમારની જેમ ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખી, નિશ્ચલ બેસી રહેતું અને રમવું બંધ કરતું।

Verse 23

किं वा अरे आचरितं तपस्तपस्विन्यानया यदियमवनि: सविनयकृष्णसारतनयतनुतरसुभगशिवतमाखरखुरपदपङ्क्तिभिर्द्रविणविधुरातुरस्य कृपणस्य मम द्रविणपदवीं सूचयन्त्यात्मानं च सर्वत: कृतकौतुकं द्विजानां स्वर्गापवर्गकामानां देवयजनं करोति ॥ २३ ॥

આ રીતે ઉન્મત્ત જેવું બોલીને મહારાજ ભરત ઊભા થઈ બહાર ગયા. જમીન પર હરણના પગલાં જોઈ પ્રેમથી વખાણ્યું—“અરે દુર્ભાગી ભરત! મારું તપ તો નાનું છે; આ પૃથ્વીએ જ મહાતપ કર્યું છે, તેથી આ શુભ, કોમળ અને સુંદર કૃષ્ણસાર-શાવકના નાનાં ખુરાંની પંક્તિ અહીં અંકિત છે. આ પગલાં જ હરણવિયોગથી દ્રવ્યહીન અને દીન એવા મને વનમાં તે કઈ દિશાએ ગયું અને મારું ગુમાવેલું ‘ધન’ કેવી રીતે પાછું મળે તે સૂચવે છે. આ ચિહ્નોથી આ ભૂમિ સ્વર્ગ કે મોક્ષ ઇચ્છતા બ્રાહ્મણો માટે દેવયજ્ઞ કરવા યોગ્ય બની છે।”

Verse 24

अपिस्विदसौ भगवानुडुपतिरेनं मृगपतिभयान्मृतमातरं मृगबालकं स्वाश्रमपरिभ्रष्टमनुकम्पया कृपणजनवत्सल: परिपाति ॥ २४ ॥

શું દીનજન પર દયાળુ ઉડુપતિ—ચંદ્રમા—સિંહના ભયથી માતૃહીન અને આશ્રમથી ભટકેલા મારા મૃગબાળકને જાણીને કરુણાથી પોતાના પાસે આશ્રય આપી તેની રક્ષા કરે છે?

Verse 25

किं वाऽऽत्मजविश्लेषज्वरदवदहनशिखाभिरुपतप्यमानहृदयस्थलनलिनीकं मामुपसृतमृगीतनयं शिशिरशान्तानुरागगुणितनिजवदनसलिलामृतमयगभस्तिभि: स्वधयतीति च ॥ २५ ॥

અથવા, પુત્રવિયોગના જ્વરરૂપ દાવાનલની જ્વાળાઓથી તપ્ત થયેલું મારું હૃદય-કમળ જોઈને, મારી પાસે આવેલા તે મૃગીના બચ્ચા કારણે, ચંદ્રમા પોતાની શીતળ કિરણો—જાણે મુખજલનું અમૃત—મારા પર છાંટે છે; જેમ મિત્ર તાવગ્રસ્ત મિત્ર પર પાણી છાંટે તેમ મને શાંત કરે છે?

Verse 26

एवमघटमानमनोरथाकुलहृदयो मृगदारकाभासेन स्वारब्धकर्मणा योगारम्भणतो विभ्रंशित: स योगतापसो भगवदाराधनलक्षणाच्च कथमितरथा जात्यन्तर एणकुणक आसङ्ग: साक्षान्नि:श्रेयसप्रतिपक्षतया प्राक्परित्यक्तदुस्त्यजहृदयाभिजातस्य तस्यैवमन्तरायविहत योगारम्भणस्य राजर्षेर्भरतस्य तावन्मृगार्भकपोषणपालनप्रीणनलालनानुषङ्गेणाविगणयत आत्मानमहिरिवाखुबिलं दुरतिक्रम: काल: करालरभस आपद्यत ॥ २६ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન! આ રીતે હરણના બચ્ચા રૂપે પ્રગટ થયેલી અણઘટ ઇચ્છાથી ભરતનું હૃદય વ્યાકુળ થયું. પોતાના પૂર્વકર્મના ફળથી તે યોગ, તપ અને ભગવાનની આરાધનાના લક્ષણથી પતિત થયો. જો પૂર્વકર્મ ન હોત, તો જેણે પુત્ર-પરિવારના સંગને નીઃશ્રેયસના માર્ગમાં અવરોધ માની ત્યાગ્યો હતો, તે બીજા જાતિના હરણશાવકમાં કેવી રીતે આસક્ત થાત? કર્મવશ તે મૃગશાવકના પોષણ, પાલન, પ્રસન્ન કરવું અને લાડ કરવું તેમાં એટલો મગ્ન થયો કે આત્મહિતને ગણતરીમાં લીધું નહીં. ત્યારે ઉંદરના બિલ્લામાં ઘૂસતા વિષધર સાપની જેમ, અતિક્રમણ-અસાધ્ય ભયંકર વેગવાળો કાળ તેની સામે આવી ઊભો રહ્યો.

Verse 27

तदानीमपि पार्श्ववर्तिनमात्मजमिवानुशोचन्तमभिवीक्षमाणो मृग एवाभिनिवेशितमना विसृज्य लोकमिमं सह मृगेण कलेवरं मृतमनु न मृतजन्मानुस्मृतिरितरवन्मृगशरीरमवाप ॥ २७ ॥

મૃત્યુ સમયે રાજાએ જોયું કે હરણ તેની બાજુમાં બેઠું છે અને જાણે પોતાનો પુત્ર હોય તેમ તેના માટે શોક કરે છે. રાજાનું મન હરણમાં જ અતિઆસક્ત હતું; તેથી—કૃષ્ણચેતના વિનાના લોકોની જેમ—તે આ લોક, તે હરણ અને પોતાનું શરીર છોડીને મૃત્યુ પછી હરણનું શરીર પ્રાપ્ત કર્યું. છતાં એક વિશેષ લાભ રહ્યો—માનવદેહ ગુમાવી હરણદેહ મળ્યા પછી પણ તેણે પૂર્વજન્મની ઘટનાઓ ભૂલ્યો નહીં।

Verse 28

तत्रापि ह वा आत्मनो मृगत्वकारणं भगवदाराधनसमीहानुभावेनानुस्मृत्य भृशमनुतप्यमान आह ॥ २८ ॥

હરણના દેહમાં હોવા છતાં ભરત મહારાજે પૂર્વજન્મની કઠોર ભગવદ્-ભક્તિના પ્રભાવથી આ જન્મનું કારણ સમજી લીધું. પૂર્વ અને વર્તમાન જીવન સ્મરીને તેઓ સતત પશ્ચાત્તાપ સાથે આમ બોલ્યા.

Verse 29

अहो कष्टं भ्रष्टोऽहमात्मवतामनुपथाद्यद्विमुक्तसमस्तसङ्गस्य विविक्तपुण्यारण्यशरणस्यात्मवत आत्मनि सर्वेषामात्मनां भगवति वासुदेवे तदनुश्रवणमननसङ्कीर्तनाराधनानुस्मरणाभियोगेनाशून्यसकलयामेन कालेन समावेशितं समाहितं कार्त्स्‍न्येन मनस्तत्तु पुनर्ममाबुधस्यारान्मृगसुतमनु परिसुस्राव ॥ २९ ॥

અહો, કેટલું કષ્ટ! હું આત્મજ્ઞાનીજનના માર્ગથી ભ્રષ્ટ થયો. સર્વ સંગ ત્યજી પવિત્ર એકાંત અરણ્યમાં આશ્રય લીધો, શમ-દમથી વાસુદેવમાં શ્રવણ, મનન, કીર્તન, આરાધન અને સ્મરણ દ્વારા મનને સદા લીન રાખ્યું હતું. છતાં મારી મૂર્ખતાથી મન ફરી હરણના બચ્ચા પર આસક્ત થયું; તેથી હરણદેહ પામી હું ભક્તિઆચરણથી બહુ દૂર પડી ગયો.

Verse 30

इत्येवं निगूढनिर्वेदो विसृज्य मृगीं मातरं पुनर्भगवत्क्षेत्रमुपशमशीलमुनिगणदयितं शालग्रामं पुलस्त्यपुलहाश्रमं कालञ्जरात्प्रत्याजगाम ॥ ३० ॥

આ રીતે ગુપ્ત વૈરાગ્યથી યુક્ત થઈ અને સર્વ વિષયોથી વિરક્ત બની, તેણે કાલઞ્જર પર્વત પર પોતાની હરણિ-માતાને છોડીને દીધી. પછી તે ફરી ભગવત્ક્ષેત્ર શાલગ્રામ અને પુલસ્ત્ય-પુલહના આશ્રમમાં પરત ગયો.

Verse 31

तस्मिन्नपि कालं प्रतीक्षमाणः सङ्गाच्च भृशमुद्विग्नः । आत्मसहचरः शुष्कपर्णतृणवीरुधा वर्तमानो मृगत्वनिमित्तावसानमेव ॥ गणयन्मृगशरीरं तीर्थोदकक्लिन्नमुत्ससर्ज ॥ ३१ ॥

તે આશ્રમમાં રહી તે સમયની રાહ જોતો રહ્યો અને કુસંગથી અત્યંત ચિંતિત રહ્યો. પોતાનો ભૂતકાળ કોઈને ન કહી, તે સૂકા પાન-તૃણ જ ખાતો રહ્યો; તે એકલો નહોતો, કારણ કે પરમાત્મા તેનો સહચર હતો. મૃગત્વના અંતની જ ગણના કરતાં, તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને અંતે મૃગદેહ ત્યજી દીધો.