Adhyaya 7

Verse 1

श्रीशुक उवाच भरतस्तु महाभागवतो यदा भगवतावनितलपरिपालनाय सञ्चिन्तितस्तदनुशासनपर: पञ्चजनीं विश्वरूपदुहितरमुपयेमे ॥ १ ॥

શ્રીશુક બોલ્યા—હે રાજન! ભરત મહારાજ મહાભાગવત હતા. તેમના પિતાએ તેમને પૃથ્વીનું પરિપાલન કરવા રાજ્યાસન પર બેસાડવાનો નિશ્ચય કર્યો ત્યારે, પિતાના આદેશ અનુસાર ભરતે શાસન શરૂ કર્યું. સમગ્ર ભૂમંડળનું રાજ્ય કરતાં તેમણે પિતાની આજ્ઞા મુજબ વિશ્વરૂપની પુત્રી પન્ચજની સાથે વિવાહ કર્યો.

Verse 2

तस्यामु ह वा आत्मजान् कार्त्स्‍न्येनानुरूपानात्मन: पञ्च जनयामास भूतादिरिव भूतसूक्ष्माणि सुमतिं राष्ट्रभृतं सुदर्शनमावरणं धूम्रकेतुमिति ॥ २ ॥

જેમ અહંકાર સૂક્ષ્મ વિષયો ઉત્પન્ન કરે છે, તેમ મહારાજ ભરતે પોતાની પત્ની પંચજનીના ગર્ભમાં પોતાના અનુરૂપ પાંચ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા—સુમતિ, રાષ્ટ્રભૃત, સુદર્શન, આવરણ અને ધૂમ્રકેતુ।

Verse 3

अजनाभं नामैतद्वर्षं भारतमिति यत आरभ्य व्यपदिशन्ति ॥ ३ ॥

આ વર્ષ પહેલાં ‘અજનાભ-વર્ષ’ તરીકે ઓળખાતું હતું; પરંતુ મહારાજ ભરતના રાજ્યારંભથી તેને ‘ભારત-વર્ષ’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 4

स बहुविन्महीपति: पितृपितामहवदुरुवत्सलतया स्वे स्वे कर्मणि वर्तमाना: प्रजा: स्वधर्ममनुवर्तमान: पर्यपालयत् ॥ ४ ॥

મહારાજ ભરત અત્યંત વિદ્વાન અને અનુભવી ભૂપતિ હતા. તેઓ પોતે પોતાના કર્તવ્યમાં સ્થિત રહી પ્રજાને તેમના સ્વધર્મમાં પ્રવૃત્ત રાખતા અને પિતા-પિતામહની જેમ મહાન વાત્સલ્યથી તેમનું પાલન કરતા।

Verse 5

ईजे च भगवन्तं यज्ञक्रतुरूपं क्रतुभिरुच्चावचै: श्रद्धयाऽऽहृताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमानां प्रकृतिविकृतिभिरनुसवनं चातुर्होत्रविधिना ॥ ५ ॥

મહારાજ ભરતે મહાન શ્રદ્ધાથી ભગવાનને યજ્ઞ-ક્રતુરૂપ માની વિવિધ યજ્ઞો કર્યા—અગ્નિહોત્ર, દર્શ, પૂર્ણમાસ, ચાતુર્માસ્ય, પશુ-યજ્ઞ અને સોમ-યજ્ઞ. ક્યારેક પૂર્ણ અને ક્યારેક આંશિક રીતે થયા છતાં, દરેક યજ્ઞમાં ચાતુર્હોત્રવિધિનું કડક પાલન થયું. આ રીતે તેમણે પરમેશ્વરની આરાધના કરી।

Verse 6

सम्प्रचरत्सु नानायागेषु विरचिताङ्गक्रियेष्वपूर्वं यत्तत्क्रियाफलं धर्माख्यं परे ब्रह्मणि यज्ञपुरुषे सर्वदेवतालिङ्गानां मन्त्राणामर्थनियामकतया साक्षात्कर्तरि परदेवतायां भगवति वासुदेव एव भावयमान आत्मनैपुण्यमृदितकषायो हवि:ष्वध्वर्युभिर्गृह्यमाणेषु स यजमानो यज्ञभाजो देवांस्तान् पुरुषावयवेष्वभ्यध्यायत् ॥ ६ ॥

વિવિધ યજ્ઞોની અંગક્રિયાઓ પૂર્ણ કર્યા પછી મહારાજ ભરતે તે ક્રિયાફળને ‘ધર્મ’ નામે પરબ્રહ્મ, યજ્ઞપુરુષ, મંત્રોના અર્થને નિયંત્રિત કરનાર સాక్షાત પરદેવતા ભગવાન વાસુદેવને જ અર્પણ કર્યું. આ ભાવથી તેઓ આસક્તિ, કામ અને લોભ જેવી કલુષતાઓથી શુદ્ધ થયા. જ્યારે અધ્વર્યુ પુરોહિતો હવિ અગ્નિમાં અર્પણ કરવા લેતા, ત્યારે યજમાન ભરત સમજતા કે દેવતાઓને અપાતી આહુતિ વાસ્તવમાં ભગવાન વાસુદેવના વિવિધ અંગોને અર્પિત છે; કારણ કે દેવતાઓ તેમના દેહના અવયવો છે—જેમ ઇન્દ્ર તેમનો ભુજ અને સૂર્ય તેમનું નેત્ર।

Verse 7

एवं कर्मविशुद्ध्या विशुद्धसत्त्वस्यान्तर्हृदयाकाशशरीरे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवे महापुरुषरूपोपलक्षणे श्रीवत्सकौस्तुभवनमालारिदरगदादिभिरुपलक्षिते निजपुरुषहृल्लिखितेनात्मनि पुरुषरूपेण विरोचमान उच्चैस्तरां भक्तिरनुदिनमेधमानरयाजायत ॥ ७ ॥

આ રીતે કર્મશુદ્ધિથી મહારાજ ભરતનું હૃદય સંપૂર્ણ નિર્મળ બન્યું. બ્રહ્મ, પરમાત્મા અને પરમ પુરુષરૂપે પ્રગટ વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે તેમની ભક્તિ દિવસે દિવસે વધતી ગઈ. શ્રીવત્સ, કૌસ્તુભ, વનમાળા તથા શંખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મથી અલંકૃત ભગવાનનું સ્વરૂપ તેઓ હૃદયમાં સતત ધારણ કરતા.

Verse 8

एवं वर्षायुतसहस्रपर्यन्तावसितकर्मनिर्वाणावसरोऽधिभुज्यमानं स्वतनयेभ्यो रिक्थं पितृपैतामहं यथादायं विभज्य स्वयं सकलसम्पन्निकेतात्स्वनिकेतात् पुलहाश्रमं प्रवव्राज ॥ ८ ॥

આ રીતે દસ હજારના એક હજાર વર્ષ જેટલો ભોગકાળ પૂર્ણ થતાં મહારાજ ભરતને નિવૃત્તિનો અવસર આવ્યો. તેમણે પિતૃ-પૈતામહિક સંપત્તિ યથોચિત રીતે પુત્રોમાં વહેંચી દીધી અને સર્વ ઐશ્વર્યના ધામ એવા પોતાના ગૃહને છોડીને પુલહાશ્રમ (હરિદ્વાર) તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 9

यत्र ह वाव भगवान् हरिरद्यापि तत्रत्यानां निजजनानां वात्सल्येन सन्निधाप्यत इच्छारूपेण ॥ ९ ॥

પુલહાશ્રમમાં ભગવાન હરિ આજે પણ પોતાના ભક્તજનો પર વાત્સલ્ય રાખીને, તેમની ઇચ્છા મુજબ સન્નિધિ આપી દર્શન આપે છે.

Verse 10

यत्राश्रमपदान्युभयतोनाभिभिर्दृषच्चक्रैश्चक्रनदी नाम सरित्प्रवरा सर्वत: पवित्रीकरोति ॥ १० ॥

પુલહાશ્રમમાં ચક્રનદી નામની શ્રેષ્ઠ નદી છે; ત્યાં મળતી શાલગ્રામ શિલાઓ (દૃષચ્ચક્ર) સર્વત્ર પવિત્રતા ફેલાવે છે. તે શિલાઓ પર ઉપર-નીચે નાભિ જેવી ચક્રાકાર નિશાનીઓ દેખાય છે.

Verse 11

तस्मिन् वाव किल स एकल: पुलहाश्रमोपवने विविधकुसुमकिसलयतुलसिकाम्बुभि: कन्दमूलफलोपहारैश्च समीहमानो भगवत आराधनं विविक्त उपरतविषयाभिलाष उपभृतोपशम: परां निर्वृतिमवाप ॥ ११ ॥

પુલહાશ્રમના ઉપવનમાં મહારાજ ભરત એકલા રહેતા. તેઓ વિવિધ ફૂલો, કોમળ કિસલયો અને તુલસીના પાન, ચક્રનદીનું જળ, તેમજ કંદ-મૂળ-ફળ વગેરે એકત્ર કરીને ભગવાન વાસુદેવને અર્પણ કરતા અને એકાંતમાં તેમની આરાધના કરતા. વિષયભોગની ઇચ્છા શાંત થઈ ગઈ; ચિત્ત સંપૂર્ણ શમિત થયું, અને ભક્તિમાં સ્થિર રહી તેઓ પરમ તૃપ્તિ પામ્યા.

Verse 12

तयेत्थमविरतपुरुषपरिचर्यया भगवति प्रवर्धमानानुरागभरद्रुतहृदयशैथिल्य: प्रहर्षवेगेनात्मन्युद्भ‍िद्यमानरोमपुलककुलक औत्कण्ठ्यप्रवृत्तप्रणयबाष्पनिरुद्धावलोकनयन एवं निजरमणारुणचरणारविन्दानुध्यानपरिचितभक्तियोगेन परिप्लुतपरमाह्लादगम्भीरहृदयह्रदावगाढधिषणस्तामपि क्रियमाणां भगवत्सपर्यां न सस्मार ॥ १२ ॥

આ રીતે મહાભાગવત મહારાજ ભરત સતત ભગવાનની સેવા કરતાં રહ્યા. વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે તેમનો પ્રેમ વધતો ગયો અને હૃદય દ્રવિત થયું; તેથી નિયમિત કર્તવ્યો પ્રત્યેની આસક્તિ ધીમે ધીમે છૂટી ગઈ. શરીરે રોમાંચ પ્રગટ થયો, આંખોમાંથી પ્રેમાશ્રુ વહેવા લાગ્યા અને તેઓ કંઈ જોઈ ન શક્યા. તેઓ સદા પ્રભુના અરুণ કમળચરણોનું ધ્યાન કરતાં; ભક્તિયોગથી તેમનું હૃદય-સર પરમાનંદથી ભરાઈ ગયું અને તેમાં મન ડૂબતાં ચાલતી નિયમિત સેવા પણ તેમને યાદ રહી નહીં।

Verse 13

इत्थं धृतभगवद्‌व्रत ऐणेयाजिनवाससानुसवनाभिषेकार्द्रकपिशकुटिलजटाकलापेन च विरोचमान: सूर्यर्चा भगवन्तं हिरण्मयं पुरुषमुज्जिहाने सूर्यमण्डलेऽभ्युपतिष्ठन्नेतदु होवाच ॥ १३ ॥

આ રીતે ભગવદ્વ્રત ધારણ કરેલા મહારાજ ભરત હરણચર્મ ધારણ કરતા. દિવસમાં ત્રણ વખત સ્નાન કરવાથી તેમની કપિશ રંગની વાંકડી જટાઓ ભીની રહેતી અને તેઓ અત્યંત શોભાયમાન લાગતા. સૂર્યોદય સમયે તેઓ સૂર્યમંડળમાં નિવાસ કરનાર સુવર્ણમય પુરુષ—ભગવાન નારાયણ—ની ઋગ્વેદોક્ત સ્તુતિઓથી ઉપાસના કરીને આ મંત્ર બોલ્યા.

Verse 14

परोरज: सवितुर्जातवेदो देवस्य भर्गो मनसेदं जजान । सुरेतसाद: पुनराविश्य चष्टे हंसं गृध्राणं नृषद्रिङ्गिरामिम: ॥ १४ ॥

પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાન શુદ્ધ સત્ત્વમાં સ્થિત છે. તેઓ જાતવેદ સવિતાની જેમ સમગ્ર જગતને પ્રકાશિત કરે છે અને ભક્તોને વરદાન આપે છે. તેમણે પોતાની આધ્યાત્મિક શક્તિથી આ વિશ્વ સર્જ્યું; પછી પોતાની ઇચ્છાથી પરમાત્મા રૂપે તેમાં પ્રવેશ કરીને વિવિધ શક્તિઓ દ્વારા ભોગ ઇચ્છનાર સર્વ જીવોનું પાલન કરે છે. બુદ્ધિ આપનાર તે પ્રભુને હું નમસ્કાર કરું છું।