Adhyaya 5

Verse 1

ऋषभ उवाच नायं देहो देहभाजां नृलोके कष्टान् कामानर्हते विड्भुजां ये । तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वं शुद्ध्येद्यस्माद् ब्रह्मसौख्यं त्वनन्तम् ॥ १ ॥

ઋષભદેવ બોલ્યા—હે પુત્રો, માનવદેહ પામીને કૂતરા-ડૂંગરાં જેવા મલભક્ષી જીવોને મળતા ઇન્દ્રિયસુખ માટે રાતદિવસ કષ્ટ કરવું યોગ્ય નથી. દિવ્ય તપ કરો; તેથી ચિત્ત શુદ્ધ થાય અને ભક્તિસેવા દ્વારા અનંત બ્રહ્મસુખ પ્રાપ્ત થાય॥

Verse 2

महत्सेवां द्वारमाहुर्विमुक्ते- स्तमोद्वारं योषितां सङ्गिसङ्गम् । महान्तस्ते समचित्ता: प्रशान्ता विमन्यव: सुहृद: साधवो ये ॥ २ ॥

મહાત્માઓની સેવા મુક્તિનું દ્વાર કહેવાય છે; અને સ્ત્રી-વિષયાસક્ત લોકોના સંગીઓની સંગત અંધકારનું (નરકનું) દ્વાર છે. મહાત્માઓ સમદૃષ્ટિ, શાંત, ક્રોધરહિત, સર્વહિતૈષી અને સાધુ—ભક્તિસેવામાં સતત રત હોય છે॥

Verse 3

ये वा मयीशे कृतसौहृदार्था जनेषु देहम्भरवार्तिकेषु॒ । गृहेषु जायात्मजरातिमत्सु न प्रीतियुक्ता यावदर्थाश्च लोके ॥ ३ ॥

જે ભગવાનમાં પ્રેમ વધારવા ઇચ્છે છે તેઓ કૃષ્ણસંબંધ વિના કાર્યોમાં રુચિ રાખતા નથી. દેહપાલનમાં વ્યસ્ત લોકો સાથે મળવાં ઇચ્છતા નથી. ગૃહસ્થ હોવા છતાં ઘર, પત્ની, સંતાન, મિત્ર કે ધનમાં આસક્ત નથી; છતાં કર્તવ્યમાં ઉદાસીન નથી—જીવનનિર્વાહ જેટલું જ સંગ્રહ કરે છે॥

Verse 4

नूनं प्रमत्त: कुरुते विकर्म यदिन्द्रियप्रीतय आपृणोति । न साधु मन्ये यत आत्मनोऽय- मसन्नपि क्लेशद आस देह: ॥ ४ ॥

ઇન્દ્રિયસુખને જ જીવનલક્ષ્ય માનનાર માણસ પ્રમત્ત બની પાપકર્મ કરે છે. પૂર્વ દુષ્કર્મોના કારણે મળેલો આ દેહ નશ્વર હોવા છતાં દુઃખદાયક છે—એ તે જાણતો નથી. તેથી ફરી ફરી ઇન્દ્રિયભોગ માટે કર્મોમાં પડવું બુદ્ધિમાનને શોભતું નથી॥

Verse 5

पराभवस्तावदबोधजातो यावन्न जिज्ञासत आत्मतत्त्वम् । यावत्क्रियास्तावदिदं मनो वै कर्मात्मकं येन शरीरबन्ध: ॥ ५ ॥

જ્યાં સુધી આત્મતત્ત્વની જિજ્ઞાસા નથી, ત્યાં સુધી અજ્ઞાનજન્ય પરાભવ અને દુઃખ રહે છે. પુણ્ય કે પાપ—કર્મનું ફળ અવશ્ય આવે; કર્મમાં લાગવાથી મન કર્માત્મક બને છે અને તેથી શરીરબંધન થાય છે. મન અશુદ્ધ હોય તો ચેતના સ્પષ્ટ નથી; અને ફલાસક્તિ રહે ત્યાં સુધી વારંવાર દેહ ધારણ કરવો પડે॥

Verse 6

एवं मन: कर्मवशं प्रयुङ्क्ते अविद्ययाऽऽत्मन्युपधीयमाने । प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावत् ॥ ६ ॥

અવિદ્યાથી ઢંકાયેલ જીવ કર્મવશ મનને બંધનમાં મૂકે છે. જ્યાં સુધી મારે—વાસુદેવમાં—પ્રેમ ન જાગે, ત્યાં સુધી તે વારંવાર દેહધારણથી મુક્ત થતો નથી.

Verse 7

यदा न पश्यत्ययथा गुणेहां स्वार्थे प्रमत्त: सहसा विपश्चित् । गतस्मृतिर्विन्दति तत्र तापा- नासाद्य मैथुन्यमगारमज्ञ: ॥ ७ ॥

જ્યારે વિદ્વાન પણ ગુણમય જગતને યથાર્થ ન જોઈ પોતાના સ્વાર્થમાં મત્ત બને, ત્યારે સ્મૃતિ ગુમાવી મૈથુન આધારિત ગૃહમાં ફસાઈ અનેક તાપ-દુઃખો જ પામે છે.

Verse 8

पुंस: स्त्रिया मिथुनीभावमेतं तयोर्मिथो हृदयग्रन्थिमाहु: । अतो गृहक्षेत्रसुताप्तवित्तै- र्जनस्य मोहोऽयमहं ममेति ॥ ८ ॥

પુરુષ અને સ્ત્રીનું પરસ્પર આકર્ષણ જ ભૌતિક અસ્તિત્વનું મૂળ છે. એથી હૃદય-ગ્રંથિ બંધાય છે અને દેહ, ઘર, ક્ષેત્ર, પુત્ર, આપ્તજન અને ધનમાં ‘હું’ અને ‘મારું’ એવો મોહ વધે છે.

Verse 9

यदा मनोहृदयग्रन्थिरस्य कर्मानुबद्धो द‍ृढ आश्लथेत । तदा जन: सम्परिवर्ततेऽस्माद् मुक्त: परं यात्यतिहाय हेतुम् ॥ ९ ॥

કર્મફળથી બંધાયેલા મનુષ્યના મન-હૃદયની દૃઢ ગાંઠ જ્યારે ઢીલી પડે, ત્યારે તે ઘર-પત્ની-સંતાનની આસક્તિથી વળી ‘હું-મારું’ એવા મૂળ મોહને ત્યજી મુક્ત થઈ પરમ ધામે જાય છે.

Verse 10

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

હે પુત્રો, પરમહંસ એવા ઉત્તમ ગુરુનો આશ્રય લઈને મારે—ભગવાન વાસુદેવમાં—શ્રદ્ધા અને પ્રેમ સ્થાપો. વિષયભોગ પ્રત્યે વિત્રુષણા, સુખ-દુઃખના દ્વંદ્વની સહનશક્તિ, સર્વત્ર જીવોની દુઃખદ સ્થિતિનું દર્શન, તત્ત્વજિજ્ઞાસા અને ભક્તિ માટે તપ કરો. મારી કથાઓ સાંભળો, ભક્તસંગ કરો, મારા ગુણોનું કીર્તન કરો, સમદૃષ્ટિ રાખો, વૈર ત્યાગો, ક્રોધ-શોક શમાવો અને દેહ-ગૃહને આત્મા માનવાની બુદ્ધિ છોડો. શાસ્ત્રાધ્યયન, એકાંતસાધના, પ્રાણ-ઇન્દ્રિય-મનનો જય, વેદશાસ્ત્રમાં દૃઢ શ્રદ્ધા, નિત્ય બ્રહ્મચર્ય, અપ్రమાદ અને વાણી સંયમ પાળો. આમ ભક્તિયોગથી જ્ઞાન-વિજ્ઞાન પ્રકાશિત થઈ ખોટો અહંકાર દૂર થશે.

Verse 11

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

હે મારા પુત્રો, તમારે અત્યંત ઉન્નત પરમહંસ ગુરુનો સ્વીકાર કરવો જોઈએ. આ રીતે, તમારે મારામાં, પરમેશ્વર ભગવાનમાં તમારી શ્રદ્ધા અને પ્રેમ રાખવો જોઈએ. તમારે ઇન્દ્રિયતૃપ્તિનો તિરસ્કાર કરવો જોઈએ અને સુખ અને દુઃખના દ્વંદ્વને સહન કરવું જોઈએ.

Verse 12

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

સત્ય વિશે દાર્શનિક રીતે પૂછપરછ કરો. પછી ભક્તિ સેવા માટે તમામ પ્રકારની તપસ્યા કરો. ઇન્દ્રિય ભોગના પ્રયાસને છોડી દો અને ભગવાનની સેવામાં જોડાઈ જાઓ. પરમેશ્વર ભગવાન વિશેની ચર્ચાઓ સાંભળો અને હંમેશા ભક્તોનો સંગ કરો.

Verse 13

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

પરમેશ્વર ભગવાનનું કીર્તન અને મહિમાગાન કરો, અને આધ્યાત્મિક સ્તર પર દરેકને સમાન દ્રષ્ટિએ જુઓ. શત્રુતા છોડી દો અને ક્રોધ તથા શોકને વશમાં કરો. શરીર અને ઘર સાથે આત્માની ઓળખ કરવાનું છોડી દો.

Verse 14

कर्माशयं हृदयग्रन्थिबन्ध- मविद्ययासादितमप्रमत्त: । अनेन योगेन यथोपदेशं सम्यग्व्यपोह्योपरमेत योगात् ॥ १४ ॥

મારા વહાલા પુત્રો, મેં તમને જે સલાહ આપી છે તે મુજબ તમારે કાર્ય કરવું જોઈએ. ખૂબ સાવધ રહો. આ સાધનો દ્વારા તમે સકામ કર્મના અજ્ઞાનમાંથી મુક્ત થશો અને હૃદયમાં રહેલી બંધનની ગાંઠ સંપૂર્ણપણે કપાઈ જશે.

Verse 15

पुत्रांश्च शिष्यांश्च नृपो गुरुर्वा मल्लोककामो मदनुग्रहार्थ: । इत्थं विमन्युरनुशिष्यादतज्ज्ञान् न योजयेत्कर्मसु कर्ममूढान् । कं योजयन्मनुजोऽर्थं लभेत निपातयन्नष्टद‍ृशं हि गर्ते ॥ १५ ॥

જો કોઈ ભગવદ્ધામ પાછા જવા માટે ગંભીર હોય, તો તેણે પરમેશ્વર ભગવાનની કૃપાને જીવનનું પરમ લક્ષ્ય માનવું જોઈએ. અજ્ઞાની લોકો જે સકામ કર્મોમાં રોકાયેલા છે, તેમને દરેક રીતે ભક્તિ સેવામાં જોડવા જોઈએ.

Verse 16

लोक: स्वयं श्रेयसि नष्टद‍ृष्टि- र्योऽर्थान् समीहेत निकामकाम: । अन्योन्यवैर: सुखलेशहेतो- रनन्तदु:खं च न वेद मूढ: ॥ १६ ॥

અવિદ્યાથી દૃષ્ટિ નષ્ટ થયેલો મૂઢ મનુષ્ય પોતાનું સાચું શ્રેય જાણતો નથી. કામનાઓથી બંધાઈ વિષયસુખ જ ઇચ્છે છે; ક્ષણિક ઇન્દ્રિયતૃપ્તિ માટે પરસ્પર ઈર્ષ્યા-વૈરનું સમાજ રચે છે અને અનંત દુઃખના સાગરમાં પડી જાય છે, છતાં તેને ખબર પડતી નથી।

Verse 17

कस्तं स्वयं तदभिज्ञो विपश्चिद् अविद्यायामन्तरे वर्तमानम् । दृष्ट्वा पुनस्तं सघृण: कुबुद्धिं प्रयोजयेदुत्पथगं यथान्धम् ॥ १७ ॥

અવિદ્યામાં રહી સંસારમાર્ગે આસક્ત એવા કુબુદ્ધિ મનુષ્યને જોઈ સાચો વિદ્વાન, દયાળુ અને આત્મજ્ઞાની તેને ફળલોભી કર્મોમાં લગાડી વધુ બંધનમાં કેમ ફસાવશે? જેમ અંધ માણસ ખોટા માર્ગે ચાલે, તેમ તેને જોખમ તરફ જવા દેવું કયો સજ્જન મંજૂર કરશે?

Verse 18

गुरुर्न स स्यात्स्वजनो न स स्यात् पिता न स स्याज्जननी न सा स्यात् । दैवं न तत्स्यान्न पतिश्च स स्या- न्न मोचयेद्य: समुपेतमृत्युम् ॥ १८ ॥

જે પોતાના આશ્રિતોને વારંવાર જન્મ-મૃત્યુના માર્ગથી મુક્ત કરી શકતો નથી, તેણે કદી ગુરુ, સ્વજન, પિતા, માતા, પતિ અથવા પૂજ્ય દેવતા બનવું નહીં।

Verse 19

इदं शरीरं मम दुर्विभाव्यं सत्त्वं हि मे हृदयं यत्र धर्म: । पृष्ठे कृतो मे यदधर्म आराद् अतो हि मामृषभं प्राहुरार्या: ॥ १९ ॥

મારું આ શરીર માનવાકાર જેવું દેખાય છે, પરંતુ ભૌતિક નથી; તે સચ્ચિદાનંદ-વિગ્રહ અને અચિંત્ય છે. હું પ્રકૃતિથી બાધ્ય થઈને દેહ લેતો નથી; મારી મધુર ઇચ્છાથી ધારણ કરું છું. મારું હૃદય શુદ્ધ સત્ત્વમય છે, જ્યાં ધર્મ અને ભક્તિયોગનો માર્ગ વસે છે; અધર્મ અને અભક્તિકર્મ મેં હૃદયથી દૂર ત્યાગ્યા છે. તેથી આર્યજન મને પરમેશ્વર ઋષભદેવ તરીકે પ્રાર્થના કરે છે।

Verse 20

तस्माद्भवन्तो हृदयेन जाता: सर्वे महीयांसममुं सनाभम् । अक्लिष्टबुद्ध्या भरतं भजध्वं शुश्रूषणं तद्भरणं प्रजानाम् ॥ २० ॥

અતએવ, હે મારા પ્રિય પુત્રો, તમે બધા મારા હૃદયમાંથી જન્મેલા છો—જે આધ્યાત્મિક ગુણોનું આસન છે. તેથી ભૌતિક અને ઈર્ષ્યાળ મનુષ્યો જેવા ન બનો. અક્લિષ્ટ બુદ્ધિથી ભક્તિસેવામાં મહાન તમારા જ્યેષ્ઠ ભાઈ ભરતને ભજો અને સેવા કરો; તેની સેવામાં મારી સેવા પણ સમાયેલી છે, અને પ્રજાનું પાલન-શાસન આપમેળે સિદ્ધ થશે।

Verse 21

भूतेषु वीरुद्‍भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठा: । ततो मनुष्या: प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥ देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् । भव: पर: सोऽथ विरिञ्चवीर्य: स मत्परोऽहं द्विजदेवदेव: ॥ २२ ॥

જડ પદાર્થોથી શ્રેષ્ઠ જીવશક્તિવાળા વૃક્ષ-લતા છે; તેમાથી શ્રેષ્ઠ સરિસૃપ; તેમાથી શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ વિકસિત પશુ; તેમાથી શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય; મનુષ્યથી પણ ઉપર પ્રમથ; પછી ગંધર્વ અને સિદ્ધ—આ રીતે શ્રેષ્ઠતાનો ક્રમ કહેવાયો છે.

Verse 22

भूतेषु वीरुद्‍भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठा: । ततो मनुष्या: प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥ देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् । भव: पर: सोऽथ विरिञ्चवीर्य: स मत्परोऽहं द्विजदेवदेव: ॥ २२ ॥

દેવો-અસુરોમાં ઇન્દ્ર મુખ્ય છે; ઇન્દ્રથી પણ ઉપર બ્રહ્માના પુત્રો દક્ષ વગેરે; તેમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાન શિવ; શિવથી પણ ઉપર બ્રહ્મા, પરંતુ બ્રહ્મા પણ મારા અધિન છે; હું દ્વિજોના દેવ—દ્વિજદેવદેવ—છું.

Verse 23

न ब्राह्मणैस्तुलये भूतमन्यत् पश्यामि विप्रा: किमत: परं तु । यस्मिन्नृभि: प्रहुतं श्रद्धयाह- मश्नामि कामं न तथाग्निहोत्रे ॥ २३ ॥

હે વિપ્રો, આ જગતમાં બ્રાહ્મણો સમાન કે તેથી ઊંચો મને કોઈ દેખાતો નથી. લોકો શ્રદ્ધાથી બ્રાહ્મણના મુખ દ્વારા જે અન્ન મને અર્પે છે, તે હું પૂર્ણ તૃપ્તિથી ગ્રહણ કરું છું; અગ્નિહોત્રમાં અર્પિત અન્નથી એટલો આનંદ નથી થતો.

Verse 24

धृता तनूरुशती मे पुराणी येनेह सत्त्वं परमं पवित्रम् । शमो दम: सत्यमनुग्रहश्च तपस्तितिक्षानुभवश्च यत्र ॥ २४ ॥

મારી પ્રાચીન, તેજસ્વી દેહરૂપ વાણી જ વેદ છે; જેમાં પરમ પવિત્ર સત્ત્વ સ્થિત છે. બ્રાહ્મણોમાં શમ, દમ, સત્ય, અનુગ્રહ, તપ, તિતિક્ષા અને જીવ-ઈશ્વરનો અનુભવ—આ ગુણો પ્રકાશે છે.

Verse 25

मत्तोऽप्यनन्तात्परत: परस्मात् स्वर्गापवर्गाधिपतेर्न किञ्चित् । येषां किमु स्यादितरेण तेषा- मकिञ्चनानां मयि भक्तिभाजाम् ॥ २५ ॥

હું અનંત, સર્વશક્તિમાન, સ્વર્ગસુખ અને મુક્તિનો દાતા છું; છતાં જે અકિંચન, મારા ભક્ત બ્રાહ્મણો છે તેઓ મારી પાસે ભોગ માંગતા નથી. જે માત્ર મારી ભક્તિમાં લીન છે, તેમને બીજાથી શું કામ?

Verse 26

सर्वाणि मद्धिष्ण्यतया भवद्भ‍ि- श्चराणि भूतानि सुता ध्रुवाणि । सम्भावितव्यानि पदे पदे वो विविक्तद‍ृग्भिस्तदु हार्हणं मे ॥ २६ ॥

હે પુત્રો, ચાલતા કે અચલ કોઈ પણ જીવ પ્રત્યે ઈર્ષ્યા ન કરો. હું સર્વમાં નિવાસ કરું છું એમ જાણી, દરેક ક્ષણે સૌને આદર આપો; એ રીતે મારું જ પૂજન થાય છે.

Verse 27

मनोवचोद‍ृक्करणेहितस्य साक्षात्कृतं मे परिबर्हणं हि । विना पुमान् येन महाविमोहात् कृतान्तपाशान्न विमोक्तुमीशेत् ॥ २७ ॥

મન, વાણી, દૃષ્ટિ અને સર્વ ઇન્દ્રિયોનું સાચું કાર્ય એ છે કે તેમને સંપૂર્ણ રીતે મારી સેવામાં જોડવામાં આવે. ઇન્દ્રિયો એમ ન જોડાય તો જીવ મહામોહમય સંસારબંધનમાંથી, યમરાજના કઠોર પાશ જેવી ગાંઠમાંથી, છૂટવા સમર્થ થતો નથી.

Verse 28

श्रीशुक उवाच एवमनुशास्यात्मजान् स्वयमनुशिष्टानपि लोकानुशासनार्थं महानुभाव: परमसुहृद्भगवानृषभापदेश उपशमशीलानामुपरतकर्मणां महामुनीनां भक्तिज्ञानवैराग्यलक्षणं पारमहंस्यधर्ममुपशिक्षमाण: स्वतनयशतज्येष्ठं परमभागवतं भगवज्जनपरायणं भरतं धरणिपालनायाभिषिच्य स्वयं भवन एवोर्वरितशरीरमात्रपरिग्रह उन्मत्त इव गगनपरिधान: प्रकीर्णकेश आत्मन्यारोपिताहवनीयो ब्रह्मावर्तात्प्रवव्राज ॥ २८ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—આ રીતે સર્વના મહાહિતૈષી ભગવાન ઋષભદેવે લોકશિક્ષા માટે પોતાના પુત્રોને ઉપદેશ આપ્યો, ભલે તેઓ સુશિક્ષિત અને સંસ્કારી હતા. આ ઉપદેશ ઉપશમશીલ, કર્મબંધનથી મુક્ત મહામુનિઓને પણ ભક્તિ-જ્ઞાન-વૈરાગ્યલક્ષણ પરમહંસ ધર્મ શીખવે છે. પછી તેમણે પોતાના સો પુત્રોમાં જ્યેષ્ઠ, પરમ ભાગવત અને વૈષ્ણવજનપરાયણ ભરતને ધરણીપાલન માટે રાજસિંહાસને અભિષેક કર્યો. ત્યારબાદ તેઓ ઘરમાં રહીને પણ ઉન્મત્ત સમા, દિગંબર અને વિખરાયેલા કેશવાળા રહ્યા; યજ્ઞાગ્નિને પોતાના અંદર સમાવી બ્રહ્માવર્ત છોડીને જગતભ્રમણ માટે નીકળી પડ્યા.

Verse 29

जडान्धमूकबधिरपिशाचोन्मादकवदवधूतवेषोऽभिभाष्यमाणोऽपि जनानां गृहीतमौनव्रतस्तूष्णीं बभूव ॥ २९ ॥

અવધૂત વેષ ધારણ કરીને ભગવાન ઋષભદેવે માનવસમાજમાં જડ, અંધ, મૂક-બધિર, પિશાચ અથવા ઉન્મત્ત સમા વિહાર કર્યો. લોકો અનેક નામે બોલાવતા છતાં તેમણે મૌનવ્રત ધારણ કર્યું અને કોઈ સાથે બોલ્યા નહીં.

Verse 30

तत्र तत्र पुरग्रामाकरखेटवाटखर्वटशिबिरव्रजघोषसार्थगिरिवनाश्रमादिष्वनुपथमवनिचरापसदै: परिभूयमानो मक्षिकाभिरिव वनगजस्तर्जनताडनावमेहनष्ठीवनग्रावशकृद्रज:प्रक्षेपपूतिवातदुरुक्तै- स्तदविगणयन्नेवासत्संस्थान एतस्मिन् देहोपलक्षणे सदपदेश उभयानुभवस्वरूपेण स्वमहिमावस्थानेनासमारोपिताहंममाभिमानत्वादविखण्डितमना: पृथिवीमेकचर: परिबभ्राम ॥ ३० ॥

તેઓ શહેરો, ગામો, ખાણો, ગ્રામ્ય પ્રદેશો, ખીણો, બાગો, સૈનિક શિબિરો, ગૌશાળાઓ, ગોપાલોના વ્રજ, સરાય, પર્વતો, વનો અને આશ્રમોમાં માર્ગે માર્ગે ફરવા લાગ્યા. જ્યાં જ્યાં ગયા ત્યાં દુષ્ટ તત્ત્વો તેમને ઘેરી લેતા, જેમ જંગલમાંથી આવેલા હાથીને માખીઓ ઘેરી લે. તેમને ધમકાવાતા, મારવામાં આવતા, તેમના પર મૂત્ર અને થૂંક કરવામાં આવતું; ક્યારેક પથ્થર, મલ અને ધૂળ ફેંકાતી, ક્યારેક દુર્ગંધિત વાયુ છોડાતો અને કટુ વચનો બોલાતા. છતાં તેમણે આ બધું અવગણ્યું, કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે દેહનો એવો જ અંત છે. તેઓ આધ્યાત્મિક સ્તરે સ્થિત હતા; પદાર્થ અને આત્મા અલગ છે એમ પૂર્ણ રીતે સમજી, દેહાભિમાન વિના, કોઈ પર ક્રોધ કર્યા વિના, એકલા જ સમગ્ર પૃથ્વી પર પરિભ્રમણ કરતા રહ્યા.

Verse 31

अतिसुकुमारकरचरणोर:स्थलविपुलबाह्वंसगलवदनाद्यवयवविन्यास: प्रकृतिसुन्दरस्वभावहाससुमुखो नवनलिनदलायमानशिशिरतारारुणायतनयनरुचिर: सद‍ृशसुभगकपोलकर्णकण्ठनासो विगूढस्मितवदनमहोत्सवेन पुरवनितानां मनसि कुसुमशरासनमुपदधान: परागवलम्बमानकुटिलजटिलकपिशकेशभूरिभारोऽवधूतमलिननिजशरीरेण ग्रहगृहीत इवाद‍ृश्यत ॥ ३१ ॥

ભગવાન ઋષભદેવના હાથ, પગ અને વક્ષસ્થળ લાંબા હતા; ખભા, મુખ અને અંગો અત્યંત સુકુમાર અને સમમિત હતા. સ્વાભાવિક સ્મિતથી તેમનું મુખ શોભતું; પ્રભાતની શીતલ ઓસથી ભીંજાયેલા નવ કમળપત્ર જેવા વિસ્તૃત લાલિમાયુક્ત નેત્રો અતિ રમણીય હતા અને દર્શનમાત્રથી જ લોકોના ક્લેશ હરી લેતા. લલાટ, કાન, કંઠ, નાસિકા વગેરે સર્વ અંગો સુંદર; તેમનું મૃદુ સ્મિત એવું કે નગરની વિવાહિત સ્ત્રીઓના હૃદય પણ કામદેવના બાણથી વીંધાયા હોય તેમ આકર્ષાતાં. માથા પર વાંકાં-જટિલ કપિશ વાળનો ભારે ભાર હતો; દેહની ઉપેક્ષાથી વાળ વિખરાયેલા, તેથી તેઓ જાણે ભૂતગ્રસ્ત જેવા દેખાતા.

Verse 32

यर्हि वाव स भगवान् लोकमिमं योगस्याद्धा प्रतीपमिवाचक्षाणस्तत्प्रतिक्रियाकर्म बीभत्सितमिति व्रतमाजगरमास्थित: शयान एवाश्नाति पिबति खादत्यवमेहति हदति स्म चेष्टमान उच्चरित आदिग्धोद्देश: ॥ ३२ ॥

જ્યારે ભગવાન ઋષભદેવે જોયું કે સામાન્ય લોકો તેમની યોગચર્યાને વિરોધી છે, ત્યારે તે વિરોધને નિષ્ફળ કરવા તેમણે અજગર-વ્રત ધારણ કર્યું. તેઓ એક જ સ્થળે પડ્યા રહેતા; પડ્યા પડ્યા જ ખાતા-પીતા, મલમૂત્ર ત્યાગતા અને તેમાં જ લોટી આખા શરીરને તેનાથી લિપ્ત કરતા, જેથી વિરોધી તત્ત્વો નજીક આવી તેમને ખલેલ ન પહોંચાડે.

Verse 33

तस्य ह य: पुरीषसुरभिसौगन्ध्यवायुस्तं देशं दशयोजनं समन्तात् सुरभिं चकार ॥ ३३ ॥

તેમની તે સ્થિતિને કારણે લોકો તેમને ખલેલ ન પહોંચાડતા; પરંતુ તેમના મલમૂત્રમાંથી દુર્ગંધ ન નીકળતી. તેના બદલે તેની સુગંધિત વાયુ ચારેય તરફ દસ યોજન સુધીના પ્રદેશને સુગંધિત કરી દેતી.

Verse 34

एवं गोमृगकाकचर्यया व्रजंस्तिष्ठन्नासीन: शयान: काकमृगगोचरित: पिबति खादत्यवमेहति स्म ॥ ३४ ॥

આ રીતે ભગવાન ઋષભદેવે ગાય, મૃગ અને કાગડાની જેમ વર્તન કર્યું. ક્યારેક ચાલતા, ક્યારેક એક જગ્યાએ ઊભા રહેતા, ક્યારેક બેસતા અને ક્યારેક સૂઈ રહેતા—બિલકુલ ગાય, હરણ અને કાગડાની માફક. એ રીતે જ તેઓ ખાતા-પીતા, મલમૂત્ર ત્યાગતા અને આ રીતે લોકોને ભ્રમિત કરતા.

Verse 35

इति नानायोगचर्याचरणो भगवान् कैवल्यपतिऋर्षभोऽविरतपरममहानन्दानुभव आत्मनि सर्वेषां भूतानामात्मभूते भगवति वासुदेव आत्मनोऽव्यवधानानन्तरोदरभावेन सिद्धसमस्तार्थपरिपूर्णो योगैश्वर्याणि वैहायसमनोजवान्तर्धानपरकायप्रवेशदूरग्रहणादीनि यद‍ृच्छयोपगतानि नाञ्जसा नृप हृदयेनाभ्यनन्दत् ॥ ३५ ॥

હે રાજા પરીક્ષિત! યોગીઓને યોગમાર્ગ દર્શાવવા માટે ભગવાન ઋષભદેવે નાનાપ્રકારની યોગચર્યાઓ આચરી અદ્ભુત લીલાઓ કરી. તેઓ કૈવલ્યના સ્વામી હતા અને અવિરત પરમાનંદમાં લીન રહેતા. સર્વ ભૂતોના આત્મા એવા ભગવાન વાસુદેવમાં તેઓ અવ્યવધાન પ્રેમભાવથી એકરસ હતા; તેથી તેઓ સર્વસિદ્ધિથી પરિપૂર્ણ હતા. મનોજવથી આકાશગમન, અંતર્ધાન-પ્રકટતા, પરકાયપ્રવેશ, દૂરગ્રહણ વગેરે યોગૈશ્વર્ય સ્વયં તેમની પાસે આવ્યા, છતાં તેમણે હૃદયથી તેમને સ્વીકારી ઉપયોગ કર્યો નહીં.