Adhyaya 4
Ṛṣabhadeva’s Enthronement, Exemplary Household Life, and the Birth of Bharata and the Nine Yogendras
નાભિની સફળ ભગવદ્-આરાધનાથી પ્રભુ વંશમાં પ્રગટ થયા પછી આ અધ્યાયમાં ઋષભદેવના દિવ્ય લક્ષણો અને ગુણો સૌમાં પ્રગટ થાય છે. પ્રજા અને બ્રાહ્મણો તેમના રાજ્યાભિષેકની વિનંતી કરે છે. ઇન્દ્રની ઈર્ષ્યાથી વરસાદ અટકી દુષ્કાળ પડે છે; પરંતુ ઋષભદેવ સ્મિતપૂર્વક યોગમાયાથી ફરી વરસાદ વરસાવી દેવતાઓ પર પણ ભગવાનની સર્વોચ્ચતા સ્થાપે છે. યોગમાયાના પ્રભાવથી પિતૃવાત્સલ્યમાં મગ્ન નાભિ ઋષભદેવને સિંહાસન પર બેસાડી મેરુદેવી સાથે બદરિકાશ્રમ જઈ નર-નારાયણની ઉપાસના કરે છે અને વૈકુંઠ પામે છે. ઋષભદેવ ગૃહસ્થધર્મનો આદર્શ દર્શાવે છે—ગુરુકુળમાં બ્રહ્મચર્ય, ગુરુદક્ષિણા, ઇન્દ્રદત્ત જયંતી સાથે વિવાહ અને સો પુત્રોની ઉત્પત્તિ. તેમાં ભરત (જેનાં નામથી ભારતવર્ષ પાવન), નવ જ્યેષ્ઠ યોગેન્દ્રો (ભવિષ્યના ભાગવત પ્રચારક) અને એક્યાસી પુત્રો બ્રાહ્મણધર્મમાં શિક્ષિત હોવાનું જણાવે છે. અંતે બ્રહ્માવર્તમાં ઋષભદેવના જાહેર ઉપદેશની ભૂમિકા રચાઈ આગળના અધ્યાયની શિક્ષાઓ માટે માર્ગ તૈયાર થાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ ह तमुत्पत्त्यैवाभिव्यज्यमानभगवल्लक्षणं साम्योपशमवैराग्यैश्वर्यमहाविभूतिभिरनुदिनमेधमानानुभावं प्रकृतय: प्रजा ब्राह्मणा देवताश्चावनितलसमवनायातितरां जगृधु: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—નાભિ મહારાજના પુત્રનો જન્મ થતાં જ ભગવાનનાં લક્ષણો પ્રગટ થયા, જેમ કે પગતળે ધ્વજાદિ ચિહ્નો. તે સર્વ પ્રત્યે સમ, શાંત, ઇન્દ્રિય-મનનો સંયમી અને સર્વ ઐશ્વર્ય ધરાવતો છતાં ભોગલાલસા રહિત હતો. દિવસેદિવસ તેનો પ્રભાવ વધતો ગયો; તેથી પ્રજા, બ્રાહ્મણો, દેવતાઓ અને મંત્રીઓએ ઋષભદેવને પૃથ્વીના શાસક તરીકે સ્થાપિત કરવા ઇચ્છ્યું.
Verse 2
तस्य ह वा इत्थं वर्ष्मणा वरीयसा बृहच्छ्लोकेन चौजसा बलेन श्रिया यशसा वीर्यशौर्याभ्यां च पिता ऋषभ इतीदं नाम चकार ॥ २ ॥
નાભિ મહારાજના પુત્રમાં ઉત્તમ દેહયષ્ટિ, મહાન કીર્તિ, તેજ, બળ, શ્રી, યશ, પ્રભાવ અને વીર્ય-શૌર્ય—મહાકવિઓ વર્ણવે તેવા સર્વ ગુણો પ્રગટ થયા. તે જોઈ પિતા નાભિએ તેમને સર્વોત્તમ માની ‘ઋષભ’ નામ આપ્યું.
Verse 3
यस्य हीन्द्र: स्पर्धमानो भगवान् वर्षे न ववर्ष तदवधार्य भगवानृषभदेवो योगेश्वर: प्रहस्यात्मयोगमायया स्ववर्षमजनाभं नामाभ्यवर्षत् ॥ ३ ॥
ઇન્દ્રે ઈર્ષ્યાથી ઋષભદેવના રાજ્યમાં વરસાદ બંધ કરી દીધો. તેનો હેતુ સમજી યોગેશ્વર ભગવાન ઋષભદેવે હળવું સ્મિત કર્યું અને પોતાની યોગમાયા દ્વારા પોતાના પ્રદેશ ‘અજનાભ’માં પ્રચુર વરસાદ વરસાવ્યો.
Verse 4
नाभिस्तु यथाभिलषितं सुप्रजस्त्वमवरुध्यातिप्रमोदभरविह्वलो गद्गदाक्षरया गिरा स्वैरं गृहीत नरलोकसधर्मं भगवन्तं पुराणपुरुषं मायाविलसितमतिर्वत्स तातेति सानुरागमुपलालयन् परां निर्वृतिमुपगत: ॥ ४ ॥
ઇચ્છિત ઉત્તમ પુત્ર મળતાં રાજા નાભિ પરમાનંદથી વિહ્વળ થયા. ગદગદ વાણીથી ‘વત્સ! તાત!’ કહીને, યોગમાયાના પ્રભાવથી પુરાણપુરુષ ભગવાનને પોતાનો પુત્ર માની અત્યંત સ્નેહથી લાલન-પાલન કરતા. ભગવાન પણ કૃપાવશાત માનવધર્મ મુજબ સામાન્ય પુત્રની જેમ વર્ત્યા. આમ નાભિ રાજા પ્રેમ, ભક્તિ અને પરમ નિર્વૃતિમાં લીન થયા.
Verse 5
विदितानुरागमापौरप्रकृति जनपदो राजा नाभिरात्मजं समयसेतुरक्षायामभिषिच्य ब्राह्मणेषूपनिधाय सह मेरुदेव्या विशालायां प्रसन्ननिपुणेन तपसा समाधियोगेन नरनारायणाख्यं भगवन्तं वासुदेवमुपासीन: कालेन तन्महिमानमवाप ॥ ५ ॥
રાજા નાભિએ જાણ્યું કે તેમના પુત્ર ઋષભદેવ પ્રજા તથા રાજ્ય અધિકારીઓમાં અત્યંત પ્રિય છે. તેથી વૈદિક ધર્મ-સેતુની રક્ષા માટે તેમણે તેમને સર્વભૌમ સમ્રાટ તરીકે અભિષેક કરી, શાસન માટે વિદ્વાન બ્રાહ્મણોના માર્ગદર્શન હેઠળ સોંપ્યા. પછી નાભિ મહારાજ મેરુદેવી સાથે હિમાલયના બદરિકાશ્રમ ગયા અને પ્રસન્નતાપૂર્વક તપ, સમાધિ-યોગ દ્વારા નર-નારાયણ નામે ભગવાન વાસુદેવની ઉપાસના કરી; સમય જતાં તેઓ વૈકુંઠધામને પામ્યા।
Verse 6
यस्य ह पाण्डवेय श्लोकावुदाहरन्ति— को नु तत्कर्म राजर्षेर्नाभेरन्वाचरेत्पुमान् । अपत्यतामगाद्यस्य हरि: शुद्धेन कर्मणा ॥ ६ ॥
હે પાંડવેય! નાભિ મહારાજની મહિમા ગાવા પ્રાચીન ઋષિઓ બે શ્લોકો ઉચ્ચારે છે— “રાજર્ષિ નાભિના કર્મોનું અનુસરણ કોણ કરી શકે? જેના શુદ્ધ કર્મ અને ભક્તિથી હરિ સ્વયં તેના પુત્ર બનવા સંમત થયા।”
Verse 7
ब्रह्मण्योऽन्य: कुतो नाभेर्विप्रा मङ्गलपूजिता: । यस्य बर्हिषि यज्ञेशं दर्शयामासुरोजसा ॥ ७ ॥
“નાભિ મહારાજ કરતાં બ્રાહ્મણોના વધુ ઉપાસક કોણ? તેમણે મંગલમય પૂજનથી યોગ્ય બ્રાહ્મણોને સંપૂર્ણ તૃપ્ત કર્યા; ત્યારે તે બ્રાહ્મણોએ પોતાના બ્રાહ્મણ-તેજથી તેમના યજ્ઞવેદી પર યજ્ઞેશ્વર નારાયણ ભગવાનને સాక్షાત્ દર્શાવ્યા।”
Verse 8
अथ ह भगवानृषभदेव: स्ववर्षं कर्मक्षेत्रमनुमन्यमान: प्रदर्शितगुरुकुलवासो लब्धवरैर्गुरुभिरनुज्ञातो गृहमेधिनां धर्माननुशिक्षमाणो जयन्त्यामिन्द्रदत्तायामुभयलक्षणं कर्म समाम्नायाम्नातमभियुञ्जन्नात्मजानामात्मसमानानां शतं जनयामास ॥ ८ ॥
નાભિ મહારાજ બદરિકાશ્રમ ગયા પછી ભગવાન ઋષભદેવે પોતાના રાજ્યને જ પોતાનું કર્મક્ષેત્ર માન્યું. આદર્શ બતાવવા માટે તેમણે પહેલાં ગુરુઓના માર્ગદર્શન હેઠળ બ્રહ્મચર્ય સ્વીકારી ગુરુકુલમાં નિવાસ કર્યો. શિક્ષણ પૂર્ણ થયા પછી ગુરુદક્ષિણા આપી, ગુરુઓની અનુમતિથી ગૃહસ્થધર્મો શીખવતાં, ઇન્દ્ર દ્વારા અર્પિત જયંતીને પત્નીરૂપે સ્વીકારી; શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં વિહિત કર્મો આચરી, પોતાના સમાન ગુણબળવાળા સો પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા।
Verse 9
येषां खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठ: श्रेष्ठगुण आसीद्येनेदं वर्षं भारतमिति व्यपदिशन्ति ॥ ९ ॥
ઋષભદેવના સો પુત્રોમાં જ્યેષ્ઠ ભરત મહાયોગી અને શ્રેષ્ઠ ગુણોથી યુક્ત મહાભક્ત હતા; તેમના સન્માનમાં આ ભૂમિ ‘ભારતવર્ષ’ તરીકે ઓળખાઈ।
Verse 10
तमनु कुशावर्त इलावर्तो ब्रह्मावर्तो मलय: केतुर्भद्रसेन इन्द्रस्पृग्विदर्भ: कीकट इति नव नवति प्रधाना: ॥ १० ॥
ભરત પછી તેને વધુ નવ્વાણું પુત્રો થયા. તેમાં નવ જેઠ પુત્રો—કુશાવર્ત, ઇલાવર્ત, બ્રહ્માવર્ત, મલય, કેતુ, ભદ્રસેન, ઇન્દ્રસ્પૃક, વિદર્ભ અને કીકટ—પ્રધાન ગણાયા.
Verse 11
कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥
આ ઉપરાંત કવિ, હવિ, અંતરિક્ષ, પ્રબુદ્ધ, પિપ્પલાયન, આવિર્હોત્ર, દ્રુમિલ, ચમસ અને કરભાજન પણ હતા. તેઓ ભાગવતધર્મના દર્શક એવા નવ મહાભાગવત, શ્રીમદ્-ભાગવતના અધિકૃત ઉપદેશક, અને પરમ પુરુષોત્તમ વાસુદેવ પ્રત્યે દૃઢ ભક્તિથી મહિમાવંત હતા. મનને પૂર્ણ શાંતિ આપવા, આગળ વાસુદેવ-નારદ સંવાદમાં હું તેમના લક્ષણો વર્ણવીશ.
Verse 12
कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥
આ ઉપરાંત કવિ, હવિ, અંતરિક્ષ, પ્રબુદ્ધ, પિપ્પલાયન, આવિર્હોત્ર, દ્રુમિલ, ચમસ અને કરભાજન પણ હતા. તેઓ ભાગવતધર્મના દર્શક એવા નવ મહાભાગવત, શ્રીમદ્-ભાગવતના અધિકૃત ઉપદેશક, અને પરમ પુરુષોત્તમ વાસુદેવ પ્રત્યે દૃઢ ભક્તિથી મહિમાવંત હતા. મનને પૂર્ણ શાંતિ આપવા, આગળ વાસુદેવ-નારદ સંવાદમાં હું તેમના લક્ષણો વર્ણવીશ.
Verse 13
यवीयांस एकाशीतिर्जायन्तेया: पितुरादेशकरा महाशालीना महाश्रोत्रिया यज्ञशीला: कर्मविशुद्धा ब्राह्मणा बभूवु: ॥ १३ ॥
ઉપર જણાવેલા પુત્રો ઉપરાંત ઋષભદેવ અને જયંતીથી એક્યાસી નાના પુત્રો પણ જન્મ્યા. પિતાની આજ્ઞા મુજબ તેઓ સુસંસ્કૃત, સદાચારયુક્ત, કર્મમાં અતિ શુદ્ધ, વેદજ્ઞાનમાં નિષ્ણાત અને યજ્ઞશીલ બન્યા; તેથી તેઓ બધા સંપૂર્ણ લાયક બ્રાહ્મણ થયા.
Verse 14
भगवानृषभसंज्ञ आत्मतन्त्र: स्वयं नित्यनिवृत्तानर्थपरम्पर: केवलानन्दानुभव ईश्वर एव विपरीतवत्कर्माण्यारभमाण: कालेनानुगतं धर्ममाचरणेनोपशिक्षयन्नतद्विदां सम उपशान्तो मैत्र: कारुणिको धर्मार्थयश: प्रजानन्दामृतावरोधेन गृहेषु लोकं नियमयत् ॥ १४ ॥
પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાનના અવતાર એવા ભગવાન ઋષભદેવ સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર હતા; તેમનું સ્વરૂપ ચિન્મય, નિત્ય અને પરમાનંદમય હતું. જન્મ-મૃત્યુ-જરા-વ્યાધિ જેવી ભૌતિક દુઃખપરંપરાથી તેમનો સદાકાળ કોઈ સંબંધ ન હતો, ન કોઈ આસક્તિ. તેઓ સમદૃષ્ટિ, શાંત, મૈત્રીપૂર્ણ અને કરુણામય હતા. છતાં બંધ જીવ સમાન વર્તન કરીને, કાળક્રમે અવગણાયેલ વર્ણાશ્રમ-ધર્મને પોતે આચરી અજ્ઞ જનને શિક્ષા આપી. આ રીતે ગૃહસ્થજીવનમાં લોકને નિયમિત કરીને તેમણે ધર્મ, અર્થ, યશ, સંતાન, ભોગ અને અંતે અમૃતસ્વરૂપ પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત થવાનો માર્ગ દર્શાવ્યો.
Verse 15
यद्यच्छीर्षण्याचरितं तत्तदनुवर्तते लोक: ॥ १५ ॥
મહાપુરુષ જે આચરે છે, સામાન્ય લોકો તે જ અનુસરે છે।
Verse 16
यद्यपि स्वविदितं सकलधर्मं ब्राह्मं गुह्यं ब्राह्मणैर्दर्शितमार्गेण सामादिभिरुपायैर्जनतामनुशशास ॥ १६ ॥
ભગવાન ઋષભદેવ સર્વ ધર્મો સહિત ગુહ્ય વૈદિક બ્રહ્મવિદ્યા જાણતા હોવા છતાં, બ્રાહ્મણોએ દર્શાવેલા માર્ગે સામાદિ ઉપાયોથી મન-ઇન્દ્રિય સંયમ, ક્ષમા વગેરેમાં પ્રજાને શિક્ષિત કરી શાસન કર્યું।
Verse 17
द्रव्यदेशकालवय:श्रद्धर्त्विग्विविधोद्देशोपचितै: सर्वैरपि क्रतुभिर्यथोपदेशं शतकृत्व इयाज ॥ १७ ॥
ભગવાન ઋષભદેવે દ્રવ્ય, દેશ, કાળ, વય, શ્રદ્ધા, ઋત્વિજ અને વિધિ-નિર્દેશથી સમૃદ્ધ સર્વ પ્રકારના યજ્ઞો શાસ્ત્રોપદેશ મુજબ સો વખત કરીને સર્વ રીતે શ્રી વિષ્ણુને પ્રસન્ન કર્યા।
Verse 18
भगवतर्षभेण परिरक्ष्यमाण एतस्मिन् वर्षे न कश्चन पुरुषो वाञ्छत्यविद्यमानमिवात्मनोऽन्यस्मात्कथञ्चन किमपि कर्हिचिदवेक्षते भर्तर्यनुसवनं विजृम्भितस्नेहातिशयमन्तरेण ॥ १८ ॥
ભગવાન ઋષભદેવ દ્વારા પરિરક્ષિત આ ભારતવર્ષમાં કોઈ પણ કદી કોઈ પાસે કંઈ માંગતો ન હતો; રાજા પ્રત્યે ક્ષણે ક્ષણે વિસ્તરતા સ્નેહ સિવાય બીજું કશું કોઈની નજરે પડતું ન હતું।
Verse 19
स कदाचिदटमानो भगवानृषभो ब्रह्मावर्तगतो ब्रह्मर्षिप्रवरसभायां प्रजानां निशामयन्तीनामात्मजानवहितात्मन: प्रश्रयप्रणयभरसुयन्त्रितानप्युपशिक्षयन्निति होवाच ॥ १९ ॥
એક વખત પ્રવાસ દરમિયાન ભગવાન ઋષભદેવ બ્રહ્માવર્ત પહોંચ્યા. ત્યાં શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિઓની મહાસભા હતી અને પ્રજા સાંભળતી હતી. તે સભામાં તેમણે પહેલેથી જ વિનમ્ર, પ્રેમભક્તિથી સંયમિત અને યોગ્ય એવા પોતાના પુત્રોને ભવિષ્યમાં જગતનું ઉત્તમ શાસન કરવા ઉપદેશ આપતાં આ રીતે કહ્યું।
Frequently Asked Questions
Indra’s action arises from envy of Ṛṣabhadeva’s growing glory and authority. Ṛṣabhadeva’s calm smile and immediate restoration of rainfall through yoga-māyā demonstrates that devas are not independent controllers; their powers operate under Bhagavān. The episode teaches divine sovereignty (aiśvarya) and the futility of pride, while also showing the Lord’s protective role toward His subjects.
Nābhi retires to Badarikāśrama and worships Nara-Nārāyaṇa in samādhi with austerity and devotion, culminating in elevation to Vaikuṇṭha. The narrative highlights that kingship is not the final goal; when duties are completed, śāstra supports vānaprastha/renunciation oriented to bhagavad-upāsanā. Nara-Nārāyaṇa represents the Lord’s ascetic, dharma-protecting manifestation, fitting Nābhi’s transition from rule to tapas.
Kavi, Havi, Antarikṣa, Prabuddha, Pippalāyana, Āvirhotra, Drumila, Camasa, and Karabhājana are described as exalted devotees and authorized preachers of Śrīmad-Bhāgavatam. Their importance unfolds later through their teachings (notably in dialogues involving Nārada and Vasudeva), where they articulate mature bhakti philosophy, making them a key transmission line of devotional wisdom.
The chapter states that Ṛṣabhadeva’s eldest son, Bharata, was a great devotee with the best qualities, and the planet (region) became known as Bhārata-varṣa in his honor. The naming signals vaṁśānucarita: sacred history where geography becomes devotional memory, and it prepares for Bharata’s later narrative as a paradigmatic case of spiritual attainment and vigilance.
Ṛṣabhadeva remains fully transcendental yet follows brahmacarya, guru-sevā, marriage, sacrifice, and social regulation to teach the public a workable path. The point is not that ritual and social duty are ultimate, but that when performed under brāhmaṇical guidance and for Viṣṇu’s satisfaction, they purify the heart and mature into bhakti—showing how household life can culminate in perfection rather than bondage.