Adhyaya 3

Verse 1

श्रीशुक उवाच नाभिरपत्यकामोऽप्रजया मेरुदेव्या भगवन्तं यज्ञपुरुषमवहितात्मायजत ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવે કહ્યું—સંતાનની ઇચ્છાથી મહારાજ નાભિએ, જેમની પત્ની મેરુદેવી તે સમયે નિઃસંતાન હતી, એકાગ્રચિત્તે યજ્ઞપુરુષ ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના કરી।

Verse 2

तस्य ह वाव श्रद्धया विशुद्धभावेन यजत: प्रवर्ग्येषु प्रचरत्सु द्रव्यदेशकालमन्त्रर्त्विग्दक्षिणाविधानयोगोपपत्त्या दुरधिगमोऽपि भगवान् भागवतवात्सल्यतया सुप्रतीक आत्मानमपराजितं निजजनाभिप्रेतार्थविधित्सया गृहीतहृदयो हृदयङ्गमं मनोनयनानन्दनावयवाभिराममाविश्चकार ॥ २ ॥

શ્રદ્ધા અને શુદ્ધ ભાવથી તેઓ પ્રવર્ગ્ય વગેરે યજ્ઞવિધિમાં દ્રવ્ય, દેશ, કાળ, મંત્ર, ઋત્વિજ, દક્ષિણા અને નિયમો મુજબ યજન કરતા હતા; છતાં આ ઉપકરણોથી સહેલાઈથી ન મળતા ભગવાન ભક્તવાત્સલ્યથી નાભિ મહારાજની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ, ભક્તની ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા માટે, અપરાજિત અને મનોહર ચતુર્ભુજ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા, જે ભક્તોના મન અને નેત્રોને આનંદ આપે છે।

Verse 3

अथ ह तमाविष्कृतभुजयुगलद्वयं हिरण्मयं पुरुषविशेषं कपिशकौशेयाम्बरधरमुरसि विलसच्छ्रीवत्सललामं दरवरवनरुहवनमालाच्छूर्यमृतमणिगदादिभिरुपलक्षितं स्फुटकिरणप्रवरमुकुटकुण्डलकटककटिसूत्रहारकेयूरनूपुराद्यङ्गभूषणविभूषितमृत्विक् सदस्यगृहपतयोऽधना इवोत्तमधनमुपलभ्य सबहुमानमर्हणेनावनतशीर्षाण उपतस्थु: ॥ ३ ॥

પછી ભગવાન વિષ્ણુ ચાર ભુજાવાળા, સ્વર્ણમય તેજસ્વી, શ્રેષ્ઠ પુરુષરૂપે પ્રગટ થયા. તેમણે પીત રેશમી વસ્ત્ર ધારણ કર્યું હતું; વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સનું ચિહ્ન ઝળહળતું હતું. શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મ, વનમાળા તથા કૌસ્તુભ મણિથી તેઓ અલંકૃત હતા. કિરણો છૂટે એવો મુકુટ, કુંડળ, કટક, કટિસૂત્ર, હાર, કેયૂર, નૂપુર વગેરે રત્નજડિત આભૂષણોથી તેમનું શરીર દૈવી રીતે ઝગમગતું હતું. તેમને જોઈ નાભિ મહારાજ, ઋત્વિજ, સભાસદો અને ગૃહપતિઓ ગરીબને અચાનક મહાધન મળ્યું હોય તેમ આનંદિત થયા; તેમણે મસ્તક નમાવી આદરપૂર્વક પૂજા અર્પી।

Verse 4

ऋत्विज ऊचु: अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम् ॥ ४ ॥ सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनाद‍ृते ॥ ५ ॥

ઋત્વિજોએ કહ્યું—હે સર્વોપાસ્ય! અમે તમારા અનુગામી સેવકો છીએ; કૃપા કરીને વારંવાર અમારી અલ્પ સેવા સ્વીકારો. વેદો અને આચાર્યોએ અમને એટલું જ શીખવ્યું છે—‘નમો નમઃ’, એટલે પુનઃપુનઃ પ્રણામ. પ્રકૃતિના ગુણોના વ્યતિકરમાં ફસાયેલ અશક્ત જીવ, પ્રકૃતિ-પુરુષથી પર એવા પરમેશ્વરને નામ-રૂપ-આકૃતિ દ્વારા કેવી રીતે નિરૂપિત કરી શકે? તેથી અમે તમારા પાપનાશક, શિવતમ, મંગલમય ઉત્તમ ગુણસમૂહનો થોડો અંશ કીર્તન કરીને જ તમને સ્મરીએ છીએ; એ જ સર્વજનના પાપો દૂર કરનાર પરમ મંગલ છે।

Verse 5

ऋत्विज ऊचु: अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम् ॥ ४ ॥ सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनाद‍ृते ॥ ५ ॥

ઋત્વિજોએ કહ્યું: હે સર્વाधिक આરાધ્ય પ્રભુ! અમે તમારા નિત્ય દાસ છીએ. તમે સ્વયંપૂર્ણ હોવા છતાં કૃપા કરીને અમારી થોડી સેવા સ્વીકારો. તમારા દિવ્ય સ્વરૂપને અમે યથાર્થ જાણતા નથી; વેદ અને આચાર્યોના ઉપદેશ મુજબ અમે વારંવાર ‘નમો નમઃ’ કહી પ્રણામ કરીએ છીએ. પ્રકૃતિના ગુણોમાં આસક્ત જીવ કદી પૂર્ણ નથી, પરંતુ તમે સર્વ ભૌતિક કલ્પનાઓથી પર છો. તમારું નામ, રૂપ અને ગુણ અતીન્દ્રિય છે, પ્રયોગજ્ઞાનથી પર; તમને કોણ સમજી શકે? તેથી અમે માત્ર નમસ્કાર અને પ્રાર્થના અર્પીએ છીએ. તમારા મંગલ ગુણોનું કીર્તન સર્વ લોકોના પાપો નાશ કરે છે; એ જ અમારું પરમ શુભ કાર્ય છે અને તેથી તમારી અલૌકિક સ્થિતિનો થોડો અંશ સમજાય છે।

Verse 6

परिजनानुरागविरचितशबलसंशब्दसलिलसितकिसलयतुलसिकादूर्वाङ्कुरैरपि सम्भृतया सपर्यया किल परम परितुष्यसि ॥ ६ ॥

હે પરમેશ્વર! તમારા પ્રિય ભક્તો પ્રેમવશ કંપતી વાણીથી પ્રાર્થના કરીને પાણી, શુભ્ર કોમળ કિસલય, તુલસીપત્ર અને દૂર્વાના નવા અંકુર અર્પે તો પણ તમે પરમ તૃપ્ત થાઓ છો—આ નિશ્ચિત છે।

Verse 7

अथानयापि न भवत इज्ययोरुभारभरया समुचितमर्थमिहोपलभामहे ॥ ७ ॥

અમે અનેક દ્રવ્યો વડે તમારી પૂજા અને યજ્ઞ કર્યા છે, પરંતુ તમને પ્રસન્ન કરવા માટે એટલી બધી વ્યવસ્થા જરૂરી નથી એમ અમને લાગે છે।

Verse 8

आत्मन एवानुसवनमञ्जसाव्यतिरेकेण बोभूयमानाशेषपुरुषार्थस्वरूपस्य किन्तु नाथाशिष आशासानानामेतदभिसंराधनमात्रं भवितुमर्हति ॥ ८ ॥

હે નાથ! આપમાં જ જીવનના સર્વ પુરુષાર્થો અને ઐશ્વર્ય દરેક ક્ષણે સ્વયંસિદ્ધ રીતે, અવિરત અને અનંત રીતે વધતા રહે છે; આપ સ્વયં સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છો. પરંતુ અમે તો ભોગની આશા રાખીએ છીએ. તેથી આ યજ્ઞ-વ્યવસ્થાઓ આપને જરૂરી નથી; ફળની ઇચ્છા ધરાવતા અમને આપની કૃપાથી આશીર્વાદ મળે એ માટે આ માત્ર અમારી માટે છે.

Verse 9

श्लोक ५.३.९ तद्यथा बालिशानां स्वयमात्मन: श्रेय: परमविदुषां परमपरमपुरुष प्रकर्षकरुणया स्वमहिमानं चापवर्गाख्यमुपकल्पयिष्यन् स्वयं नापचित एवेतरवदिहोपलक्षित: ॥ ९ ॥

હે પ્રભુઓના પ્રભુ, પરમ પરમ પુરુષ! અમે સંપૂર્ણ અજ્ઞાની છીએ; ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષની રીત અમને ખબર નથી, કારણ કે જીવનનું લક્ષ્ય જ અમને અજાણ છે. તમે અમારી સામે જાણે પૂજા માગતા માણસની જેમ પ્રગટ થયા છો, પરંતુ વાસ્તવમાં તમે અમને દર્શન આપવા માટે જ અહીં આવ્યા છો. તમારી અપર, કારણરહિત કરુણાથી તમે અમારા હિત માટે તમારી મહિમા—અપવર્ગ નામની મુક્તિ—પ્રદાન કરવા આવ્યા છો. અમારી અજ્ઞાનતા કારણે અમે તમને યોગ્ય રીતે પૂજી શક્યા નથી, છતાં તમે સ્વયં પ્રગટ થયા છો।

Verse 10

अथायमेव वरो ह्यर्हत्तम यर्हि बर्हिषि राजर्षेर्वरदर्षभो भवान्निजपुरुषेक्षणविषय आसीत् ॥ १० ॥

હે સર્વોપાસ્ય પ્રભુ! તમે જ શ્રેષ્ઠ વરદાતા છો. રાજર્ષિ નાભિના યજ્ઞમંડપમાં તમારું પ્રાગટ્ય અમારા કલ્યાણ માટે છે. અમે તમારું દર્શન કર્યું તેથી તમે અમને સર્વોત્તમ વર આપ્યો છે.

Verse 11

असङ्गनिशितज्ञानानलविधूताशेषमलानां भवत्स्वभावानामात्मारामाणां मुनीनामनवरतपरिगुणितगुणगण परममङ्गलायनगुणगणकथनोऽसि ॥ ११ ॥

હે પ્રભુ! જે અસંગ છે, જેમના તીક્ષ્ણ જ્ઞાનાગ્નિએ સર્વ મલિનતા દહન કરી છે, અને જે આત્મારામ બની તમારા સ્વભાવમાં સ્થિત છે—એવા મુનિઓ નિરંતર તમારા ગુણગણનું કીર્તન કરે છે. તમારી ગુણકથા જ પરમ મંગલનું આશ્રય છે.

Verse 12

अथ कथञ्चित्स्खलनक्षुत्पतनजृम्भणदुरवस्थानादिषु विवशानां न: स्मरणाय ज्वरमरणदशायामपि सकलकश्मलनिरसनानि तव गुणकृतनामधेयानि वचनगोचराणि भवन्तु ॥ १२ ॥

હે પ્રભુ! ઠોકર ખાવું, ભૂખ, પડી જવું, જાંભાઈ કે અન્ય દુર્દશામાં, તેમજ તાવ સાથે મૃત્યુદશામાં પણ અમે તમારું નામ-રૂપ-ગુણ સ્મરી ન શકીએ એવી ભીતિ છે. તેથી પ્રાર્થના—સર્વ પાપ નાશ કરનારાં તમારા પવિત્ર નામો અને ગુણકથા અમારી વાણીમાં સદા રહે, અને સ્મરણમાં તમે સહાય કરો.

Verse 13

किञ्चायं राजर्षिरपत्यकाम: प्रजां भवाद‍ृशीमाशासान ईश्वरमाशिषां स्वर्गापवर्गयोरपि भवन्तमुपधावति प्रजायामर्थप्रत्ययो धनदमिवाधन: फलीकरणम् ॥ १३ ॥

અને હે પ્રભુ! આ રાજર્ષિ નાભિ પુત્રકામનાથી, તમારા જેવા સંતાનની આશા રાખીને, આશીર્વાદોના સ્વામી એવા તમને શરણ આવ્યો છે. તમે સ્વર્ગ અને મોક્ષ પણ આપી શકો છો, છતાં તે પુત્ર માટે તમારી ઉપાસના કરે છે—જેમ કોઈ ગરીબ ધનવાન પાસે જઈ થોડું અનાજ માગે.

Verse 14

को वा इह तेऽपराजितोऽपराजितया माययानवसितपदव्यानावृतमतिर्विषयविषरयानावृतप्रकृतिरनुपासितमहच्चरण: ॥ १४ ॥

હે અજેય પ્રભુ! તમારી અજેય માયાથી અહીં કોણ જીતાતો નથી? જે મહાભક્તોના ચરણકમળોની ઉપાસના કરતો નથી, તેની બુદ્ધિ માયાથી ઢંકાઈ જાય છે અને વિષભોગરૂપ વિષની તરંગો તેની પ્રકૃતિને આવરી લે છે. આ માયાનો માર્ગ કોઈ જોઈ શકતો નથી, ન તેની કાર્યરીતિ સમજાઈ શકે છે.

Verse 15

यदु ह वाव तव पुनरदभ्रकर्तरिह समाहूतस्तत्रार्थधियां मन्दानां नस्तद्यद्देवहेलनं देवदेवार्हसि साम्येन सर्वान् प्रतिवोढुमविदुषाम् ॥ १५ ॥

હે પ્રભુ! તમે અદ્ભુત કર્મો કરનાર છો. આ મહાયજ્ઞથી અમારો હેતુ માત્ર પુત્રપ્રાપ્તિ હતો; તેથી અમારી બુદ્ધિ મંદ છે અને જીવનના પરમ લક્ષ્યનો નિર્ણય કરવામાં અમે અજ્ઞ છીએ. તુચ્છ ભૌતિક કારણથી તમને આ યજ્ઞમાં બોલાવીને અમે તમારા કમળચરણોમાં અપરાધ કર્યો છે. તેથી દેવોના દેવ! તમારી અહેતુક કૃપા અને સમદૃષ્ટિથી અમારો અપરાધ ક્ષમા કરો.

Verse 16

श्रीशुक उवाच इति निगदेनाभिष्टूयमानो भगवाननिमिषर्षभो वर्षधराभिवादिताभिवन्दितचरण: सदयमिदमाह ॥ १६ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—આ રીતે ગદ્ય-સ્તુતિથી સ્તુત થતો, અનિમિષોનો શ્રેષ્ઠ ભગવાન, વર્ષધરો દ્વારા અભિવાદિત અને વંદિત ચરણવાળો, તેમનાથી અત્યંત પ્રસન્ન થયો અને કરુણાપૂર્વક આ રીતે બોલ્યો.

Verse 17

श्रीभगवानुवाच अहो बताहमृषयो भवद्भ‍िरवितथगीर्भिर्वरमसुलभमभियाचितो यदमुष्यात्मजो मया सद‍ृशो भूयादिति ममाहमेवाभिरूप: कैवल्यादथापि ब्रह्मवादो न मृषा भवितुमर्हति ममैव हि मुखं यद् द्विजदेवकुलम् ॥ १७ ॥

ભગવાન બોલ્યા—હે મહર્ષિઓ! તમારી સત્ય વાણીથી કરેલી સ્તુતિથી હું અત્યંત પ્રસન્ન છું. તમે રાજા નાભિ માટે મારા સમાન પુત્રનો વર માગ્યો છે, પરંતુ એવો વર દુર્લભ છે. હું અદ્વિતીય પરમ પુરુષ છું; મારા સમાન કોઈ નથી, તેથી મારા જેવો બીજો કોઈ મળવો શક્ય નથી. છતાં તમે યોગ્ય બ્રાહ્મણો છો; તમારી બ્રહ્મવાણી અસત્ય થવી ન જોઈએ, કારણ કે ગુણવાન બ્રાહ્મણકુલને હું મારા પોતાના મુખ સમાન માનું છું.

Verse 18

तत आग्नीध्रीयेंऽशकलयावतरिष्याम्यात्मतुल्यमनुपलभमान: ॥ १८ ॥

અતએવ, મારા સમાન બીજો કોઈ ન મળતાં, હું સ્વયં મારા અંશ-કલારૂપે અવતરીને આગ્નીધ્રના પુત્ર મહારાજ નાભિની પત્ની મેરુદેવીના ગર્ભમાં પ્રગટ થઈશ.

Verse 19

श्रीशुक उवाच इति निशामयन्त्या मेरुदेव्या: पतिमभिधायान्तर्दधे भगवान् ॥ १९ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—આ રીતે કહીને ભગવાને મહારાજ નાભિને સંબોધ્યા; બાજુમાં બેઠેલી રાણી મેરુદેવી બધું સાંભળી શકી. ત્યારબાદ ભગવાન અંતર્ધાન થયા.

Verse 20

बर्हिषि तस्मिन्नेव विष्णुदत्त भगवान् परमर्षिभि: प्रसादितो नाभे: प्रियचिकीर्षया तदवरोधायने मेरुदेव्यां धर्मान्दर्शयितुकामो वातरशनानां श्रमणानामृषीणामूर्ध्वमन्थिनां शुक्लया तनुवावततार ॥ २० ॥

તે યજ્ઞમાં પરમર્ષિઓએ પ્રસન્ન કરવાથી ભગવાન વિષ્ણુદત્ત પ્રસન્ન થયા. મહારાજ નાભીની ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા અને આશ્રમધર્મની રીત દર્શાવવા માટે તેઓ મેરુદેવીના ગર્ભમાં પોતાના શુદ્ધ, ગુણાતીત સ્વરૂપે પુત્રરૂપે અવતર્યા.