Adhyaya 25

Verse 1

श्रीशुक उवाच तस्य मूलदेशे त्रिंशद्योजनसहस्रान्तर आस्ते या वै कला भगवतस्तामसी समाख्यातानन्त इति सात्वतीया द्रष्टृद‍ृश्ययो: सङ्कर्षणमहमित्यभिमानलक्षणं यं सङ्कर्षणमित्याचक्षते ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન! પાતાળની નીચે ત્રીસ હજાર યોજન અંતરે ભગવાનની તામસી કલા નિવાસ કરે છે, જેને અનંત અથવા સંકર્ષણ કહે છે. દ્રષ્ટા‑દૃશ્યના સંયોગથી ઊપજતો ‘હું’‑ભાવરૂપ અહંકાર તેનો અધિષ્ઠાતા છે; તેની પ્રેરણાથી બંધ જીવ પોતાને ભોક્તા અને સ્વામી માને છે.

Verse 2

यस्येदं क्षितिमण्डलं भगवतोऽनन्तमूर्ते: सहस्रशिरस एकस्मिन्नेव शीर्षणि ध्रियमाणं सिद्धार्थ इव लक्ष्यते ॥ २ ॥

શુકદેવ આગળ બોલ્યા—ભગવાન અનંતદેવના સહસ્ર ફણોમાંથી એક ફણ પર આ ક્ષિતિમંડળ ધારણ થયેલું છે; તે મહાફણની સામે સફેદ રાઈના દાણા જેટલું અતિ સૂક્ષ્મ દેખાય છે.

Verse 3

यस्य ह वा इदं कालेनोपसञ्जिहीर्षतोऽमर्षविरचितरुचिरभ्रमद्भ्रुवोरन्तरेण साङ्कर्षणो नाम रुद्र एकादशव्यूहस्‍त्र्यक्षस्त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्नुदतिष्ठत् ॥ ३ ॥

પ્રલય સમયે જ્યારે ભગવાન અનંતદેવ સમગ્ર સૃષ્ટિનો સંહાર કરવા ઇચ્છે છે, ત્યારે તેઓ થોડા ક્રોધિત થાય છે. ત્યારે તેમની બે ભ્રૂઓની વચ્ચેમાંથી ત્રિનેત્રધારી રુદ્ર પ્રગટ થાય છે, હાથમાં ત્રિશૂલ ધારણ કરીને. ‘સાંકર્ષણ’ નામનો આ રુદ્ર એકાદશ રુદ્રોનો સમષ્ટિ-સ્વરૂપ છે અને સૃષ્ટિ વિનાશ માટે ઉદ્ભવે છે.

Verse 4

यस्याङ्‌घ्रिकमलयुगलारुणविशदनखमणिषण्डमण्डलेष्वहिपतय: सह सात्वतर्षभैरेकान्तभक्तियोगेनावनमन्त: स्ववदनानि परिस्फुरत्कुण्डलप्रभामण्डितगण्डस्थलान्यतिमनोहराणि प्रमुदितमनस: खलु विलोकयन्ति ॥ ४ ॥

પ્રભુના કમળચરણોના ગુલાબી, સ્વચ્છ નખો દર્પણ જેવી ચમક ધરાવતા રત્નો સમાન છે. જ્યારે અહિપતિઓ અને શુદ્ધ વૈષ્ણવ ભક્તો એકાંત ભક્તિયોગથી શ્રીસંકર્ષણને દંડવત્ પ્રણામ કરે છે, ત્યારે તે નખોમાં પોતાનાં મનોહર મુખનું પ્રતિબિંબ જોઈ તેઓ અત્યંત આનંદિત થાય છે; ઝગમગતા કુંડળોની પ્રભાથી તેમના કપોળ વધુ શોભે છે.

Verse 5

यस्यैव हि नागराजकुमार्य आशिष आशासानाश्चार्वङ्गवलयविलसितविशद विपुलधवलसुभगरुचिरभुजरजतस्तम्भेष्वगुरुचन्दनकुङ्कुमपङ्कानुलेपेनावलिम्पमानास्तदभिमर्शनोन्मथितहृदयमकरध्वजावेशरुचिरललितस्मितास्तदनुरागमदमुदितमद् विघूर्णितारुणकरुणावलोकनयनवदनारविन्दं सव्रीडं किल विलोकयन्ति ॥ ५ ॥

નાગરાજોની કન્યાઓ શુભ આશીર્વાદની આશા રાખીને પ્રભુના મનોહર, કંકણોથી શોભિત, વિશાળ ધવળ ભુજાઓ પર—જે ચાંદીના સ્તંભ સમાન તેજસ્વી લાગે છે—અગુરુ, ચંદન અને કુંકુમનો લેપ લગાવે છે. તેમના અંગસ્પર્શથી તેમના હૃદયમાં મકરધ્વજ (કામદેવ) નો આવેશ જાગે છે અને તેઓ લલિત મીઠી સ્મિતથી ઝળહળે છે. પ્રભુ તેમની ભાવના જાણી કરુણામય મંદ હાસ્યથી જુએ છે; પ્રેમાનંદના મદથી તેમની લાલ આંખોની દૃષ્ટિ થોડું ફરકે છે. ત્યારે તેઓ લજ્જિત થઈ પ્રભુના કમલમુખને નિહાળે છે.

Verse 6

स एव भगवाननन्तोऽनन्तगुणार्णव आदिदेव उपसंहृतामर्षरोषवेगो लोकानां स्वस्तय आस्ते ॥ ६ ॥

એ જ ભગવાન અનંતદેવ અનંત ગુણોના સમુદ્ર અને આદિદેવ છે; તેઓ પરમ પુરુષોત્તમથી અભિન્ન છે. લોકના સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે તેઓ પોતાના ધામમાં રહી ક્રોધ અને અસહિષ્ણુતાના વેગને સંયમિત રાખે છે.

Verse 7

ध्यायमान: सुरासुरोरगसिद्धगन्धर्वविद्याधरमुनिगणैरनवरतमदमुदितविकृतविह्वललोचन: सुललितमुखरिकामृतेनाप्यायमान: स्वपार्षदविबुधयूथपतीनपरिम्‍लानरागनवतुलसिकामोदमध्वासवेन माद्यन्मधुकरव्रातमधुरगीतश्रियं वैजयन्तीं स्वां वनमालां नीलवासा एककुण्डलो हलककुदि कृतसुभगसुन्दरभुजो भगवान्महेन्द्रो वारणेन्द्र इव काञ्चनीं कक्षामुदारलीलो बिभर्ति ॥ ७ ॥

શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—દેવો, દૈત્યો, ઉરગો, સિદ્ધો, ગંધર્વો, વિદ્યાધરો અને મુનિગણો સતત પ્રભુની સ્તુતિ કરે છે. મદમત્ત સમા પ્રભુના ખીલેલા પુષ્પ જેવા નેત્રો ઇધર-ઉધર ડોલે છે. પોતાના મુખમાંથી નીકળતા મધુર સ્વરથી તેઓ પોતાના પારષદો અને દેવનાયકોને તૃપ્ત કરે છે. નિલ વસ્ત્ર ધારણ કરીને, એક કુંડળ પહેરી, સુંદર સુઘડ ભુજાઓથી પીઠ પર હળ ધારણ કરે છે; કમરે સુવર્ણ કક્ષાબંધ અને ગળે સદા-નવ તુલસી પુષ્પોની વૈજયંતી માળ શોભે છે. તુલસીની મધુસમાન સુગંધથી મત્ત થયેલા ભમરા મધુર ગુંજન કરે છે, જેથી માળ વધુ શોભાયમાન બને છે. આ રીતે પ્રભુ ઉદાર લીલાઓનો આનંદ લે છે.

Verse 8

य एष एवमनुश्रुतो ध्यायमानो मुमुक्षूणामनादिकालकर्मवासनाग्रथितमविद्यामयं हृदयग्रन्थिं सत्त्वरजस्तमोमयमन्तर्हृदयं गत आशु निर्भिनत्ति तस्यानुभावान् भगवान् स्वायम्भुवो नारद: सह तुम्बुरुणा सभायां ब्रह्मण: संश्लोकयामास ॥ ८ ॥

મુક્તિ માટે ગંભીર લોકો શિષ્યપરંપરામાં આવેલા ગુરુના મુખેથી અનંતદેવની મહિમા સાંભળે અને સદા સંકર્ષણનું ધ્યાન કરે તો પ્રભુ તેમના હૃદયના અંતરમાં પ્રવેશ કરીને પ્રકૃતિના ગુણોની મલિનતા નાશ કરે છે અને અનાદિ કાળથી કર્મવાસનાઓથી ગાંઠાયેલ અવిద્યા-મય કઠોર હૃદયગ્રંથિને તુરંત ચીરી નાખે છે. બ્રહ્માના પુત્ર નારદ મુનિ પોતાના પિતાની સભામાં તુંબુરુ સાથે, પોતે રચેલા આનંદમય શ્લોકોથી અનંતદેવનું સદા ગુણગાન કરે છે.

Verse 9

उत्पत्तिस्थितिलयहेतवोऽस्य कल्पा: सत्त्वाद्या: प्रकृतिगुणा यदीक्षयाऽऽसन्॒ । यद्रूपं ध्रुवमकृतं यदेकमात्मन् नानाधात्कथमु ह वेद तस्य वर्त्म ॥ ९ ॥

તેમની દૃષ્ટિથી પ્રકૃતિના સત્ત્વાદિ ગુણો સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના કારણરૂપે કાર્ય કરે છે. પરમાત્મા અનંત અને અનાદિ છે; એક હોવા છતાં અનેક રૂપોમાં પ્રગટ થાય છે. માનવ સમાજ તે પરમના માર્ગને કેવી રીતે જાણી શકે?

Verse 10

मूर्तिं न: पुरुकृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसदिदं विभाति तत्र । यल्लीलां मृगपतिराददेऽनवद्या- मादातुं स्वजनमनांस्युदारवीर्य: ॥ १० ॥

અપર કૃપાથી પ્રભુએ આપણા માટે શુદ્ધ સત્ત્વમય મૂર્તિ ધારણ કરી, જેમાં સૂક્ષ્મ અને સ્થૂલ આ જગત પણ પ્રકાશિત થાય છે. સર્વ સિદ્ધિઓથી યુક્ત અને અત્યંત ઉદાર ભગવાન ભક્તોના મન જીતવા અને તેમના હૃદયને આનંદ આપવા વિવિધ અવતારોમાં પ્રગટ થઈ નિર્મળ લીલાઓ પ્રદર્શિત કરે છે.

Verse 11

यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मा- दार्तो वा यदि पतित: प्रलम्भनाद्वा । हन्त्यंह: सपदि नृणामशेषमन्यं कं शेषाद्भ‍गवत आश्रयेन्मुमुक्षु: ॥ ११ ॥

સદગુરુ પાસેથી સાંભળીને ભગવાનના પવિત્ર નામનું જે કોઈ કીર્તન કરે—તે આર્ત હોય કે પતિત—તે તરત જ શુદ્ધ થાય છે. મજાકમાં કે અચાનક પણ નામ લેવાથી તે અને તેને સાંભળનાર સૌ પાપમુક્ત થાય છે; તેથી મુમુક્ષુ શેષ-ભગવાનના નામનો આશ્રય છોડીને બીજાનું શરણ કેમ લે?

Verse 12

मूर्धन्यर्पितमणुवत्सहस्रमूर्ध्नो भूगोलं सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम् । आनन्त्यादनिमितविक्रमस्य भूम्न: को वीर्याण्यधिगणयेत्सहस्रजिह्व: ॥ १२ ॥

પ્રભુ અનંત છે; તેમની શક્તિનો અંદાજ કોઈ લગાવી શકતું નથી. પર્વતો, નદીઓ, સમુદ્રો, વૃક્ષો અને જીવોથી ભરેલું આ સમગ્ર બ્રહ્માંડ તેમના સહસ્ર ફણોમાંથી એક ફણ પર અણુ સમાન સ્થિત છે. હજારો જીભો ધરાવનાર પણ તેમની મહિમા કેવી રીતે ગણાવી શકે?

Verse 13

एवम्प्रभावो भगवाननन्तो दुरन्तवीर्योरुगुणानुभाव: । मूले रसाया: स्थित आत्मतन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति ॥ १३ ॥

આવી મહિમાવાળા ભગવાન અનંતદેવના મહાન અને ગૌરવમય ગુણોનો અંત નથી; તેમનું પરાક્રમ અપરિમિત છે. તેઓ સ્વયંસંપન્ન હોવા છતાં સર્વના આધાર છે. રસાતળના મૂળમાં સ્થિત રહી તેઓ લીલામાત્રે સમગ્ર વિશ્વને સહેજે ધારણ કરે છે.

Verse 14

एता ह्येवेह नृभिरुपगन्तव्या गतयो यथाकर्मविनिर्मिता यथोपदेशमनुवर्णिता: कामान् कामयमानै: ॥ १४ ॥

હે રાજન, મેં મારા ગુરુ પાસેથી જેમ સાંભળ્યું તેમ જ બંધાયેલ આત્માઓના કર્મ અને ઇચ્છાઓના ફળ અનુસાર આ ભૌતિક સૃષ્ટિની રચના તને સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવી છે. ભૌતિક કામનાઓથી ભરેલા જીવો પોતાના કર્મફળ મુજબ વિવિધ લોકોમાં વિવિધ સ્થિતિઓ પ્રાપ્ત કરીને આ સૃષ્ટિમાં જ વસે છે.

Verse 15

एतावतीर्हि राजन् पुंस: प्रवृत्तिलक्षणस्य धर्मस्य विपाकगतय उच्चावचा विसदृशा यथाप्रश्नं व्याचख्ये किमन्यत्कथयाम इति ॥ १५ ॥

હે રાજન, પ્રવૃત્તિ-લક્ષણ ધર્મમાં લાગેલા મનુષ્યોને કર્મવિપાકથી મળતી ઊંચી-નીચી અને વિવિધ ગતિઓનું મેં તારા પ્રશ્ન મુજબ વર્ણન કર્યું છે. તું જે પૂછ્યું તે મેં અધિકારીઓ પાસેથી સાંભળ્યું તેમ જ સમજાવ્યું; હવે બીજું શું કહું?