Adhyaya 24

Verse 1

श्रीशुक उवाच अधस्तात्सवितुर्योजनायुते स्वर्भानुर्नक्षत्रवच्चरतीत्येके योऽसावमरत्वं ग्रहत्वं चालभत भगवदनुकम्पया स्वयमसुरापसद: सैंहिकेयो ह्यतदर्हस्तस्य तात जन्म कर्माणि चोपरिष्टाद्वक्ष्याम: ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન, કેટલાક પુરાણવક્તાઓ કહે છે કે સૂર્યથી દસ હજાર યોજન નીચે સ્વર્ભાનુ (રાહુ) નામનો ગ્રહ છે, જે નક્ષત્રની જેમ ગતિ કરે છે. તે સિંહિકાનો પુત્ર, અસુરોમાં અત્યંત નીચ; દેવત્વ કે ગ્રહાધિપત્ય મેળવવા અયોગ્ય હતો, છતાં ભગવાનની અનુકંપાથી તેને અમરત્વ અને ગ્રહત્વ પ્રાપ્ત થયું. આગળ હું તેના જન્મ અને કર્મનું વધુ વર્ણન કરીશ.

Verse 2

यददस्तरणेर्मण्डलं प्रतपतस्तद्विस्तरतो योजनायुतमाचक्षते द्वादशसहस्रं सोमस्य त्रयोदशसहस्रं राहोर्य: पर्वणि तद्‌व्य‍वधानकृद्वैरानुबन्ध: सूर्याचन्द्रमसावभिधावति ॥ २ ॥

તાપ આપનાર સૂર્યમંડળનો વિસ્તાર દસ હજાર યોજન કહેવાય છે; ચંદ્રમંડળ બાર હજાર યોજન અને રાહુ તેર હજાર યોજન. અમૃત વિતરણના સમયથી વૈર બાંધી રાહુ પર્વકાળે સૂર્ય-ચંદ્રની વચ્ચે આવી તેમની કાંતિ ઢાંકવા દોડે છે.

Verse 3

तन्निशम्योभयत्रापि भगवता रक्षणाय प्रयुक्तं सुदर्शनं नाम भागवतं दयितमस्त्रं तत्तेजसा दुर्विषहं मुहु: परिवर्तमानमभ्यवस्थितो मुहूर्तमुद्विजमानश्चकितहृदय आरादेव निवर्तते तदुपरागमिति वदन्ति लोका: ॥ ३ ॥

સૂર્ય અને ચંદ્ર દેવતાઓ પાસેથી રાહુના ઉપદ્રવની વાત સાંભળી ભગવાન વિષ્ણુ તેમની રક્ષા માટે ‘સુદર્શન ચક્ર’ને પ્રેરિત કરે છે. તે પ્રભુનું અતિપ્રિય ભાગવત અસ્ત્ર છે; તેની તેજસ્વી તાપશક્તિ રાહુને અસહ્ય હોવાથી તે ભયથી કંપીને દૂર હટી જાય છે. આને જ લોકો ગ્રહણ કહે છે.

Verse 4

ततोऽधस्तात्सिद्धचारणविद्याधराणां सदनानि तावन्मात्र एव ॥ ४ ॥

રાહુની નીચે એટલાં જ અંતરે સિદ્ધલોક, ચારણલોક અને વિદ્યાધરલોક નામના લોકો સ્થિત છે, જ્યાં સિદ્ધ, ચારણ અને વિદ્યાધરો વસે છે.

Verse 5

ततोऽधस्ताद्यक्षरक्ष: पिशाचप्रेतभूतगणानां विहाराजिरमन्तरिक्षं यावद्वायु: प्रवाति यावन्मेघा उपलभ्यन्ते ॥ ५ ॥

સિદ્ધ, ચારણ અને વિદ્યાધર લોકોની નીચે ‘અંતરિક્ષ’ નામના આકાશમાં યક્ષ, રાક્ષસ, પિશાચ, પ્રેત અને ભૂતગણોના વિહાર-સ્થાનો છે. જ્યાં સુધી પવન વહે છે અને જ્યાં સુધી વાદળો દેખાય છે ત્યાં સુધી અંતરિક્ષ વિસ્તરે છે; તેના ઉપર હવા નથી.

Verse 6

ततोऽधस्ताच्छतयोजनान्तर इयं पृथिवी यावद्धंसभासश्येनसुपर्णादय: पतत्‍त्रिप्रवरा उत्पतन्तीति ॥ ६ ॥

યક્ષ-રાક્ષસોના વિહાર-સ્થાનોની નીચે સો યોજન અંતરે આ પૃથ્વી છે. હંસ, ભાસ, શ્યેન, સુપર્ણ વગેરે શ્રેષ્ઠ પક્ષીઓ જેટલી ઊંચાઈ સુધી ઉડી શકે તેટલી જ તેની ઉપરની સીમા છે.

Verse 7

उपवर्णितं भूमेर्यथासन्निवेशावस्थानमवनेरप्यधस्तात् सप्त भूविवरा एकैकशो योजनायुतान्तरेणायामविस्तारेणोपक्‍ल‍ृप्ता अतलं वितलं सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालमिति ॥ ७ ॥

હે રાજન, આ પૃથ્વીના નીચે અતલ, વિતલ, સુતલ, તલાતલ, મહાતલ, રસાતલ અને પાતાલ નામના સાત લોક છે. ભૂમંડળની સ્થિતિ મેં પહેલેથી કહી છે; આ સાત અધોલોકોની લંબાઈ-પહોળાઈ પણ પૃથ્વી જેટલી જ છે અને તેઓ એકેક કરીને દસ હજાર યોજનના અંતરે સ્થિત છે.

Verse 8

एतेषु हि बिलस्वर्गेषु स्वर्गादप्यधिककामभोगैश्वर्यानन्दभूतिविभूतिभि: सुसमृद्धभवनोद्यानाक्रीडविहारेषु दैत्यदानवकाद्रवेया नित्यप्रमुदितानुरक्तकलत्रापत्यबन्धुसुहृदनुचरा गृहपतय ईश्वरादप्यप्रतिहतकामा मायाविनोदा निवसन्ति ॥ ८ ॥

આ સાત બિલ-સ્વર્ગોમાં સ્વર્ગલોક કરતાં પણ વધારે કામભોગ, ઐશ્વર્ય અને આનંદસમૃદ્ધિ છે. ત્યાં દૈત્ય, દાનવ અને નાગ વગેરે અતિ સમૃદ્ધ ઘરો, બાગો અને ક્રીડાસ્થાનોમાં ગૃહસ્થરૂપે વસે છે. પત્ની-સંતાન, બંધુ-મિત્ર અને સેવકો સાથે તેઓ માયાજનિત ભૌતિક સુખમાં આસક્ત રહે છે; દેવતાઓના ભોગમાં જેમ વિઘ્ન આવે છે તેમ વિઘ્ન તેમને થતું નથી।

Verse 9

येषु महाराज मयेन मायाविना विनिर्मिता: पुरो नानामणिप्रवरप्रवेकविरचितविचित्रभवनप्राकारगोपुरसभाचैत्यचत्वरायतनादिभिर्नागासुरमिथुनपारावतशुकसारिकाकीर्णकृत्रिमभूमिभिर्विवरेश्वरगृहोत्तमै: समलङ्कृताश्चकासति ॥ ९ ॥

હે મહારાજ, તે બિલ-સ્વર્ગોમાં માયાવી મય દાનવે અનેક નગરો રચ્યાં છે. તે શ્રેષ્ઠ મણિરત્નોથી બનેલા વિચિત્ર ભવન, પ્રાકાર, ગોપુર, સભામંડપ, ચૈત્ય, ચતુરા અને વિવિધ આયતનો વડે શોભિત છે. ત્યાં નાગ અને અસુર યુગલોની ભીડ રહે છે અને કબૂતર, તોતા, મૈના વગેરે પક્ષીઓ પણ ભરપૂર છે; તે લોકાધિપતિઓના રત્નજડિત ઉત્તમ ગૃહોથી સજ્જ થઈ એ નગરો અતિ મનોહર તેજથી ઝળહળે છે.

Verse 10

उद्यानानि चातितरां मनइन्द्रियानन्दिभि: कुसुमफलस्तबकसुभगकिसलयावनतरुचिरविटपविटपिनां लताङ्गालिङ्गितानां श्रीभि: समिथुनविविधविहङ्गमजलाशयानाममलजलपूर्णानां झषकुलोल्लङ्घनक्षुभितनीरनीरजकुमुदकुवलयकह्लारनीलोत्पल लोहितशतपत्रादिवनेषुकृतनिकेतनानामेकविहाराकुलमधुरविविधस्वनादिभिरिन्द्रि-योत्सवैरमरलोकश्रियमतिशयितानि ॥ १० ॥

તે કૃત્રિમ સ્વર્ગોના ઉદ્યાનો મન અને ઇન્દ્રિયોને અતિ આનંદ આપનારાં છે. ફૂલ-ફળના ગુચ્છોના ભારથી નમેલી ડાળીઓવાળા વૃક્ષો લતાઓના આલિંગનથી વધુ શોભે છે. નિર્મળ જળથી ભરેલા સરોવરોમાં ઉછળતી માછલીઓથી પાણી તરંગિત રહે છે અને નેરજ, કુમુદ, કુવલય, કહ્લાર, નીલોત્પલ તથા લાલ શતપત્ર વગેરે પુષ્પોથી તે સજ્જ છે. ચક્રવાક વગેરે જળપક્ષીઓના યુગલો ત્યાં માળા બાંધી મધુર વિવિધ સ્વરો વડે ઇન્દ્રિયોનો ઉત્સવ કરે છે; આ ઉદ્યાનોની શોભા અમરલોકની શ્રીને પણ અતિક્રમે છે.

Verse 11

यत्र ह वाव न भयमहोरात्रादिभि: कालविभागैरुपलक्ष्यते ॥ ११ ॥

તે અધોલોકોમાં સૂર્યપ્રકાશ નથી; તેથી દિવસ-રાત વગેરે રૂપે કાળનો વિભાગ જણાતો નથી. આથી કાળથી ઉત્પન્ન થતો ભય પણ ત્યાં નથી.

Verse 12

यत्र हि महाहिप्रवरशिरोमणय: सर्वं तम: प्रबाधन्ते ॥ १२ ॥

ત્યાં મહાન નાગો પોતાના ફણ પર મણિઓ ધારણ કરીને વસે છે; તે મણિઓની કાંતિ સર્વ દિશામાં અંધકાર હટાવે છે।

Verse 13

न वा एतेषु वसतां दिव्यौषधिरसरसायनान्नपानस्‍नानादिभिराधयो व्याधयो वलीपलितजरादयश्च देहवैवर्ण्यदौर्गन्ध्यस्वेदक्लमग्लानिरिति वयोऽवस्थाश्च भवन्ति ॥ १३ ॥

તે લોકના નિવાસીઓ દિવ્ય ઔષધિઓના રસ અને રસાયણનું પાન કરે છે તથા તેમાં સ્નાન કરે છે; તેથી તેમને ચિંતા કે રોગ થતો નથી। તેમને સફેદ વાળ, કરચલીઓ, જરા-અશક્તિ નથી; દેહકાંતિ ઓછી થતી નથી, પરસેવામાં દુર્ગંધ નથી, અને વૃદ્ધાવસ્થાથી થાક કે ઉત્સાહહીનતા નથી।

Verse 14

न हि तेषां कल्याणानां प्रभवति कुतश्चन मृत्युर्विना भगवत्तेजसश्चक्रापदेशात् ॥ १४ ॥

તેઓ અત્યંત મંગલમય રીતે જીવે છે; કોઈ તરફથી પણ મૃત્યુનો ભય નથી, માત્ર નિર્ધારિત કાળે—પરમ પુરુષના સુદર્શનચક્રના તેજરૂપે—મૃત્યુ આવે છે।

Verse 15

यस्मिन् प्रविष्टेऽसुरवधूनां प्राय: पुंसवनानि भयादेव स्रवन्ति पतन्ति च ॥ १५ ॥

સુદર્શનચક્ર તે પ્રદેશોમાં પ્રવેશે ત્યારે, તેના તેજના ભયથી અસુરોની ગર્ભવતી સ્ત્રીઓમાં મોટેભાગે ગર્ભપાત થાય છે।

Verse 16

अथातले मयपुत्रोऽसुरो बलो निवसति येन ह वा इह सृष्टा: षण्णवतिर्माया: काश्चनाद्यापि मायाविनो धारयन्ति यस्य च जृम्भमाणस्य मुखतस्त्रय: स्त्रीगणा उदपद्यन्त स्वैरिण्य: कामिन्य: पुंश्चल्य इति या वै बिलायनं प्रविष्टं पुरुषं रसेन हाटकाख्येन साधयित्वा स्वविलासावलोकनानुरागस्मितसंलापोपगूहनादिभि: स्वैरं किल रमयन्ति यस्मिन्नुपयुक्ते पुरुष ईश्वरोऽहं सिद्धोऽहमित्ययुतमहागजबलमात्मानमभिमन्यमान: कत्थते मदान्ध इव ॥ १६ ॥

હે રાજન, હવે હું અતલ લોકનું વર્ણન કરું છું. ત્યાં મય દાનવનો પુત્ર અસુર બલ વસે છે; તેણે છાણુંવેર પ્રકારની માયાઓ રચી, જેને આજે પણ કેટલાક કહેવાતા યોગી-સ્વામી લોકો ઠગવા માટે વાપરે છે. તે જંભાઈ લેતાં જ તેના મુખમાંથી ત્રણ પ્રકારની સ્ત્રીઓ ઉત્પન્ન થઈ—સ્વૈરિણી, કામિણી અને પુંશ્ચલી. સ્વૈરિણીઓ પોતાના જ વર્ગના પુરુષને પતિ કરે છે, કામિણીઓ કોઈ પણ વર્ગના પુરુષને સ્વીકારે છે, અને પુંશ્ચલીઓ એક પછી એક પતિ બદલે છે. કોઈ પુરુષ અતલમાં પ્રવેશે તો તેઓ તરત તેને પકડી ‘હાટક’ નામના મাদক દ્રવ્યથી બનેલું પાન કરાવે છે; તેથી તેની કામશક્તિ અત્યંત વધે છે. પછી લલચાવતી નજર, નજીકના શબ્દો, પ્રેમભરી સ્મિત અને આલિંગન વગેરે દ્વારા તેને મોહી પોતાની તૃપ્તિ સુધી ભોગ કરાવે છે. વધેલી શક્તિના મદમાં તે પોતાને દસ હજાર હાથી જેટલો બળવાન માની ‘હું ઈશ્વર છું, હું સિદ્ધ છું’ એમ ગર્વમત્ત બની, નજીક આવતી મૃત્યુને અવગણે છે।

Verse 17

ततोऽधस्ताद्वितले हरो भगवान् हाटकेश्वर: स्वपार्षदभूतगणावृत: प्रजापतिसर्गोपबृंहणाय भवो भवान्या सह मिथुनीभूत आस्ते यत: प्रवृत्ता सरित्प्रवरा हाटकी नाम भवयोर्वीर्येण यत्र चित्रभानुर्मातरिश्वना समिध्यमान ओजसा पिबति तन्निष्ठ्यूतं हाटकाख्यं सुवर्णं भूषणेनासुरेन्द्रावरोधेषु पुरुषा: सह पुरुषीभिर्धारयन्ति ॥ १७ ॥

અતલના નીચે વિતલ લોક છે, જ્યાં ભગવાન હર (શિવ) ‘હાટકેશ્વર’—સોનાની ખાણોના સ્વામી—પોતાના ભૂતગણ વગેરે પારષદો સાથે વસે છે. પ્રજાસૃષ્ટિ વધારવા માટે તેઓ ભવાની સાથે સંયોગ કરે છે; તેમના વીર્યના મિશ્રણથી ‘હાટકી’ નામની શ્રેષ્ઠ નદી ઉત્પન્ન થાય છે. પવનથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ તે નદીનું જળ પી ને તેને ઉગલે છે, તેથી ‘હાટક’ નામનું સોનું બને છે; તે સોનાના આભૂષણો ધારણ કરીને ત્યાંના અસુરો પોતાની પત્નીઓ સાથે સુખથી રહે છે.

Verse 18

ततोऽधस्तात्सुतले उदारश्रवा: पुण्यश्लोको विरोचनात्मजो बलिर्भगवता महेन्द्रस्य प्रियं चिकीर्षमाणेनादितेर्लब्धकायो भूत्वा वटुवामनरूपेण पराक्षिप्तलोकत्रयो भगवदनुकम्पयैव पुन: प्रवेशित इन्द्रादिष्वविद्यमानया सुसमृद्धया श्रियाभिजुष्ट: स्वधर्मेणाराधयंस्तमेव भगवन्तमाराधनीयमपगतसाध्वस आस्तेऽधुनापि ॥ १८ ॥

વિતલના નીચે સুতલ લોક છે. ત્યાં વિરોચનનો પુત્ર, પુણ્યશ્લોક અને ઉદારકીર્તિ બલિ મહારાજ આજે પણ વસે છે. મહેન્દ્ર ઇન્દ્રનું હિત કરવા માટે ભગવાન વિષ્ણુ અદિતીના પુત્ર બની વામન-વટુ રૂપે આવ્યા અને ત્રણ પગ જમીન માગીને ત્રણેય લોક લઈ લીધા; પછી પોતાની કૃપાથી બલિને ફરી સুতલમાં પ્રવેશ આપ્યો. ત્યાં તેઓ ઇન્દ્રમાં પણ ન હોય એવી અતિસમૃદ્ધ શ્રી-ઐશ્વર્યથી યુક્ત થઈ, નિર્ભયપણે સ્વધર્મ અનુસાર એ જ આરાધ્ય ભગવાનની ભક્તિસેવામાં રત છે.

Verse 19

नो एवैतत्साक्षात्कारो भूमिदानस्य यत्तद्भ‍गवत्यशेषजीवनिकायानां जीवभूतात्मभूते परमात्मनि वासुदेवे तीर्थतमे पात्र उपपन्ने परया श्रद्धया परमादरसमाहितमनसा सम्प्रतिपादितस्य साक्षादपवर्गद्वारस्य यद्ब‍िलनिलयैश्वर्यम् ॥ १९ ॥

હે રાજન, બલિ મહારાજને બિલ-સ્વર્ગમાં મળેલું મહાન ઐશ્વર્ય માત્ર ભૂમિદાનનું પ્રત્યક્ષ ફળ છે એમ માનવું નહીં. સર્વ જીવોના જીવનાધાર, સર્વના હૃદયમાં પરમાત્મા રૂપે વસતા વાસુદેવ—જે તીર્થોમાં પણ પરમ તીર્થ અને સર્વથા યોગ્ય પાત્ર છે—તેમના ચરણોમાં બલિએ પરમ શ્રદ્ધા, પરમ આદર અને એકાગ્ર મનથી સર્વસ્વ અર્પણ કર્યું; એ જ સాక్షાત્ અપવર્ગ (મોક્ષ)ના દ્વારનું ફળ છે. તેથી માત્ર દાનના કારણે જ તે ઐશ્વર્ય મળ્યું એમ ન માનવું.

Verse 20

यस्य ह वाव क्षुतपतनप्रस्खलनादिषु विवश: सकृन्नामाभिगृणन् पुरुष: कर्मबन्धनमञ्जसा विधुनोति यस्य हैव प्रतिबाधनं मुमुक्षवोऽन्यथैवोपलभन्ते ॥ २० ॥

ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ, પડી જતાં કે લપસી જતાં વિવશ માણસ પણ ભગવાનનું પવિત્ર નામ એક વાર—ઇચ્છાથી કે અનિચ્છાથી—ઉચ્ચારે તો તે તરત જ કર્મબંધનનાં ફળોને ઝાડી નાખે છે. પરંતુ એ જ મુક્તિ મેળવવા કર્મમાં ફસાયેલા લોકો યોગ વગેરે પ્રયત્નોમાં અનેક અડચણો સહે છે.

Verse 21

तद्भ‍क्तानामात्मवतां सर्वेषामात्मन्यात्मद आत्मतयैव ॥ २१ ॥

આવા આત્મવાન ભક્તો માટે, સર્વના હૃદયમાં પરમાત્મા રૂપે સ્થિત ભગવાન પોતાને જ આત્મરૂપે અર્પણ કરે છે.

Verse 22

न वै भगवान्नूनममुष्यानुजग्राह यदुत पुनरात्मानुस्मृतिमोषणं मायामयभोगैश्वर्यमेवातनुतेति ॥ २२ ॥

નિશ્ચયે ભગવાને બલી મહારાજને ભૌતિક સુખ અને ઐશ્વર્ય આપી કૃપા કરી નથી; કારણ કે માયામય ભોગ-ઐશ્વર્ય પ્રભુની પ્રેમભરી સેવાનું સ્મરણ હરી લે છે અને મન ભગવાનમાં લીન થતું નથી।

Verse 23

यत्तद्भ‍गवतानधिगतान्योपायेन याच्ञाच्छलेनापहृतस्वशरीरावशेषितलोकत्रयो वरुणपाशैश्च सम्प्रतिमुक्तो गिरिदर्यां चापविद्ध इति होवाच ॥ २३ ॥

જ્યારે ભગવાને બલી મહારાજ પાસેથી બધું જ લઈ લેવાનો બીજો ઉપાય ન જોયો, ત્યારે ભિક્ષા માગવાના છલથી ત્રણેય લોક અપહૃત કર્યા. માત્ર શરીર બાકી હોવા છતાં પણ તેઓ સંતોષ્યા નહીં; વરુણપાશથી બાંધીને તેને પર્વતની ગુફામાં ફેંકી દીધો. છતાં સર્વસ્વ હરણ થયા પછી પણ મહાભક્ત બલિએ આમ કહ્યું।

Verse 24

नूनं बतायं भगवानर्थेषु न निष्णातो योऽसाविन्द्रो यस्य सचिवो मन्त्राय वृत एकान्ततो बृहस्पतिस्तमतिहाय स्वयमुपेन्द्रेणात्मानमयाचतात्मनश्चाशिषो नो एव तद्दास्यमतिगम्भीरवयस: कालस्य मन्वन्तरपरिवृत्तं कियल्लोकत्रयमिदम् ॥ २४ ॥

અફસોસ, સ્વર્ગરાજ ઇન્દ્ર કેટલો દયનીય છે! તે વિદ્વાન અને શક્તિશાળી હોવા છતાં આધ્યાત્મિક પ્રગતિ વિષે અજ્ઞાની છે. બૃહસ્પતિ પણ બુદ્ધિમાન નથી, કારણ કે તેણે પોતાના શિષ્ય ઇન્દ્રને યોગ્ય રીતે ઉપદેશ આપ્યો નહીં. ઉપેન્દ્ર વામનદેવ ઇન્દ્રના દ્વારે ઊભા હતા, પરંતુ ઇન્દ્રે પ્રેમભરી સેવાનો અવસર માગવા બદલે, ઇન્દ્રિયસુખ માટે ત્રણેય લોક મેળવવા તેમને મારી પાસે ભિક્ષા માગવા લગાડ્યા. ત્રણ લોકનું રાજ્ય તુચ્છ છે, કારણ કે કોઈપણ ભૌતિક ઐશ્વર્ય માત્ર એક મન્વંતર સુધી જ ટકે છે—અનંત કાળનો અતિ નાનો અંશ.

Verse 25

यस्यानुदास्यमेवास्मत्पितामह: किल वव्रे न तु स्वपित्र्यं यदुताकुतोभयं पदं दीयमानं भगवत: परमिति भगवतोपरते खलु स्वपितरि ॥ २५ ॥

બલી મહારાજે કહ્યું: મારા પિતામહ પ્રહ્લાદ મહારાજ જ પોતાનું સાચું હિત જાણતા હતા. પ્રહ્લાદના પિતા હિરણ્યકશિપુના મૃત્યુ પછી ભગવાન નૃસિંહદેવે પ્રહ્લાદને પિતાનું રાજ્ય અને અહીં સુધી કે મોક્ષ પણ આપવા ઇચ્છ્યા, પરંતુ પ્રહ્લાદે બંને સ્વીકાર્યા નહીં. મોક્ષ અને ભૌતિક ઐશ્વર્ય પણ ભક્તિસેવામાં અવરોધ છે એમ માની, કર્મ અને જ્ઞાનના ફળ ન માગીને તેમણે માત્ર પ્રભુના દાસના દાસત્વમાં જોડાવાની પ્રાર્થના કરી।

Verse 26

तस्य महानुभावस्यानुपथममृजितकषाय: को वास्मद्विध: परिहीणभगवदनुग्रह उपजिगमिषतीति ॥ २६ ॥

બલી મહારાજે કહ્યું: અમારાં જેવા લોકો—જે હજી ભોગમાં આસક્ત છે, પ્રકૃતિના ગુણોથી કલુષિત છે અને ભગવાનની કૃપાથી વંચિત છે—પ્રભુના મહાભક્ત પ્રહ્લાદ મહારાજના પરમ માર્ગનું અનુસરણ કરી શકતા નથી।

Verse 27

तस्यानुचरितमुपरिष्टाद्विस्तरिष्यते यस्य भगवान् स्वयमखिलजगद्गुरुर्नारायणो द्वारि गदापाणिरवतिष्ठते निजजनानुकम्पितहृदयो येनाङ्गुष्ठेन पदा दशकन्धरो योजनायुतायुतं दिग्विजय उच्चाटित: ॥ २७ ॥

શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન! બલી મહારાજના ચરિત્રનું હું કેવી રીતે સ્તુતિ કરું? જેમના દ્વારે સ્વયં અખિલજગદ્ગુરુ ભગવાન નારાયણ ગદા હાથમાં લઈને, પોતાના ભક્ત પર કરુણાથી દ્રવિત હૃદયે ઊભા છે. દિગ્વિજય માટે આવેલ રાવણને વામનદેવે પગના અંગૂઠાથી અતિ દૂર ફેંકી દીધો. તેનો વિસ્તાર આગળ કહેશું।

Verse 28

ततोऽधस्तात्तलातले मयो नाम दानवेन्द्रस्त्रिपुराधिपतिर्भगवता पुरारिणा त्रिलोकीशं चिकीर्षुणा निर्दग्धस्वपुरत्रयस्तत्प्रसादाल्लब्धपदो मायाविनामाचार्यो महादेवेन परिरक्षितो विगतसुदर्शनभयो महीयते ॥ २८ ॥

તેની નીચે તલાતલ લોક છે, જ્યાં મય નામનો દાનવેન્દ્ર, ત્રિપુરનો અધિપતિ, વસે છે. ત્રિલોકના હિત માટે પુરારિ ભગવાન શિવે એક વખત તેના ત્રણ પુર દહન કર્યા; પછી પ્રસન્ન થઈને એ જ રાજ્ય તેને પાછું આપ્યું. ત્યારથી મય દાનવ મહાદેવના રક્ષણમાં હોવાથી, તે ખોટું માને છે કે તેને ભગવાનના સુદર્શન ચક્રનો ભય નથી।

Verse 29

ततोऽधस्तान्महातले काद्रवेयाणां सर्पाणां नैकशिरसां क्रोधवशो नाम गण: कुहकतक्षककालियसुषेणादिप्रधाना महाभोगवन्त: पतत्‍त्रिराजाधिपते: पुरुषवाहादनवरतमुद्विजमाना: स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बसङ्गेन क्‍वचित्प्रमत्ता विहरन्ति ॥ २९ ॥

તલાતલની નીચે મહાતલ લોક છે. ત્યાં કદ્રૂની સંતાન એવા અનેક ફણાવાળા સર્પો રહે છે, જે હંમેશા ક્રોધથી ભરેલા હોય છે. તેમાં કુહક, તક્ષક, કાલિય અને સુષેણ મુખ્ય મહાનાગ છે. વિષ્ણુવાહન ગરુડના ભયથી તેઓ સતત વ્યાકુળ રહે છે, છતાં ક્યારેક પત્ની, સંતાન, મિત્ર અને કુટુંબના સંગે મત્ત થઈ ક્રીડા કરે છે।

Verse 30

ततोऽधस्ताद्रसातले दैतेया दानवा: पणयो नाम निवातकवचा: कालेया हिरण्यपुरवासिन इति विबुधप्रत्यनीका उत्पत्त्या महौजसो महासाहसिनो भगवत: सकललोकानुभावस्य हरेरेव तेजसा प्रतिहतबलावलेपा बिलेशया इव वसन्ति ये वै सरमयेन्द्रदूत्या वाग्भिर्मन्त्रवर्णाभिरिन्द्राद्ब‍िभ्यति ॥ ३० ॥

મહાતલની નીચે રસાતલ લોક છે, જ્યાં દિતિ અને દનુના પુત્ર એવા દૈત્ય-દાનવો રહે છે. તેઓ પણિ, નિવાતકવચ, કાલેય અને હિરણ્યપુરવાસી તરીકે ઓળખાય છે. તેઓ દેવોના શત્રુ છે; જન્મથી જ અત્યંત બળવાન અને સાહસી, છતાં સર્વ લોકના અધિપતિ ભગવાન હરિના તેજ અને સુદર્શન ચક્રથી તેમનો બળ-ગર્વ હંમેશા તૂટી જાય છે, તેથી તેઓ સાપની જેમ બિલોમાં રહે છે. ઇન્દ્રની દૂતી સરમા મંત્રવર્ણોથી બોલે ત્યારે તેઓ ઇન્દ્રથી ડરે છે।

Verse 31

ततोऽधस्तात्पाताले नागलोकपतयो वासुकिप्रमुखा: शङ्खकुलिकमहाशङ्खश्वेतधनञ्जयधृतराष्ट्रशङ्खचूडकम्बलाश्वतरदेवदत्तादयो महाभोगिनो महामर्षा निवसन्ति येषामु ह वै पञ्चसप्तदशशतसहस्रशीर्षाणां फणासु विरचिता महामणयो रोचिष्णव: पातालविवरतिमिरनिकरं स्वरोचिषा विधमन्ति ॥ ३१ ॥

રસાતલની નીચે પાતાલ અથવા નાગલોક છે. ત્યાં વાસુકિ મુખ્ય એવા નાગલોકપતિઓ—શંખ, કુલિક, મહાશંખ, શ્વેત, ધનંજય, ધૃતરાષ્ટ્ર, શંખચૂડ, કંબલ, અશ્વતર, દેવદત્ત વગેરે—મહાભોગી અને અત્યંત ક્રોધી નાગો વસે છે. તેમના ફણાઓ પર મહામણિઓ જડિત છે. કોઈના પાંચ, કોઈના સાત, કોઈના દસ, કોઈના સો, તો કોઈના હજાર ફણા; તે મણિઓની કાંતિ પાતાલના અંધકારને દૂર કરે છે।