Adhyaya 22

Verse 1

राजोवाच यदेतद्भ‍गवत आदित्यस्य मेरुं ध्रुवं च प्रदक्षिणेन परिक्रामतो राशीनामभिमुखं प्रचलितं चाप्रदक्षिणं भगवतोपवर्णितममुष्य वयं कथमनुमिमीमहीति ॥ १ ॥

રાજાએ કહ્યું—હે ભગવન, તમે પહેલેથી જ નિશ્ચિત કર્યું છે કે આદિત્ય ધ્રુવલોકની પ્રદક્ષિણા કરતાં મેરુ અને ધ્રુવને જમણી બાજુ રાખે છે. છતાં તે રાશિઓ તરફ મુખ રાખીને મેરુ અને ધ્રુવને ડાબી બાજુ રાખતો દેખાય છે. એકસાથે જમણી અને ડાબી બાજુ કેવી રીતે માન્ય થઈ શકે?

Verse 2

स होवाच यथा कुलालचक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिरन्यैव प्रदेशान्तरेष्वप्युपलभ्यमानत्वादेवं नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन कालचक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह परिधावमानानां तदाश्रयाणां सूर्यादीनां ग्रहाणां गतिरन्यैव नक्षत्रान्तरे राश्यन्तरे चोपलभ्यमानत्वात् ॥ २ ॥

શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—જેમ કુંભારનું ચાક ફરતું હોય અને તેના પર રહેલી ચીંટીઓ પણ સાથે ફરતી હોય, છતાં ક્યારેક તે ચાકના એક ભાગમાં અને ક્યારેક બીજા ભાગમાં દેખાય છે; તેથી તેમની ગતિ ચાકની ગતિથી જુદી જણાય છે. એ જ રીતે નક્ષત્ર-રાશિઓથી ચિહ્નિત કાળચક્ર ધ્રુવ અને મેરુને જમણી બાજુ રાખીને ફરતું હોય છે અને તેની સાથે સૂર્યાદિ ગ્રહો પણ ફરતા હોય છે; પરંતુ સૂર્ય અને ગ્રહો અલગ અલગ સમયે અલગ અલગ રાશિ અને નક્ષત્રોમાં દેખાય છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે તેમની ગતિ રાશિચક્ર અને કાળચક્રની ગતિથી ભિન્ન છે।

Verse 3

स एष भगवानादिपुरुष एव साक्षान्नारायणो लोकानां स्वस्तय आत्मानं त्रयीमयं कर्मविशुद्धिनिमित्तं कविभिरपि च वेदेन विजिज्ञास्यमानो द्वादशधा विभज्य षट्‌सु वसन्तादिष्वृतुषु यथोपजोषमृतुगुणान् विदधाति ॥ ३ ॥

આ આદિપુરુષ ભગવાન સ્વયં સાક્ષાત્ નારાયણ છે. લોકકલ્યાણ અને કર્મશુદ્ધિ માટે તેઓ ત્રયીમય વેદસ્વરૂપ બની સૂર્યરૂપે પ્રગટ થાય છે; પછી પોતાને બાર ભાગમાં વિભાજિત કરીને વસંતાદિ છ ઋતુઓમાં ઉષ્ણતા, શીતળતા વગેરે ઋતુગુણો યથાયોગ્ય સ્થાપે છે.

Verse 4

तमेतमिह पुरुषास्त्रय्या विद्यया वर्णाश्रमाचारानुपथा उच्चावचै: कर्मभिराम्नातैर्योगवितानैश्च श्रद्धया यजन्तोऽञ्जसा श्रेय: समधिगच्छन्ति ॥ ४ ॥

ત્રયી વિદ્યાનુસાર વર્ણાશ્રમાચારના માર્ગે ચાલતા લોકો, વેદે નિર્ધારિત ઉચ્ચ-નીચ કર્મો તથા યોગવિધાનો દ્વારા શ્રદ્ધાપૂર્વક સૂર્યસ્થ નારાયણ—પરમાત્મા—ની ઉપાસના કરે છે; અને આ રીતે સહેલાઈથી પરમ શ્રેય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 5

अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादश मासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान्मास: पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयव: ॥ ५ ॥

આ સૂર્યદેવ—જે સર્વ લોકનો આત્મા નારાયણ/વિષ્ણુ છે—દ્યુલોક અને પૃથ્વી વચ્ચેના આકાશવલયમાં કાળચક્ર પર ગતિ કરીને બાર માસ ભોગવે છે. બાર રાશિઓના સંયોગથી તે બાર નામ ધારણ કરે છે. આ બાર માસનો સમૂહ ‘સંવત્સર’ (વર્ષ) કહેવાય. ચંદ્રમાન પ્રમાણે શુક્લ અને કૃષ્ણ—બે પક્ષ મળીને એક માસ; પિતૃલોક માટે એ જ સમય એક દિવસ-રાત છે. નક્ષત્રમાન પ્રમાણે એક માસ બે અને સવા નક્ષત્ર જેટલો. સૂર્ય બે માસ ચાલે ત્યારે વર્ષનો છઠ્ઠો ભાગ પૂર્ણ થાય—તેને ‘ઋતુ’ કહે છે; આમ ઋતુઓ વર્ષના અંગ છે.

Verse 6

अथ च यावतार्धेन नभोवीथ्यां प्रचरति तं कालमयनमाचक्षते ॥ ६ ॥

સૂર્ય આકાશમાર્ગમાં અર્ધ પરિક્રમા કરવા જેટલો સમય લે છે, તે કાળને ‘અયન’ (ઉત્તરાયણ અથવા દક્ષિણાયણ) કહે છે.

Verse 7

अथ च यावन्नभोमण्डलं सह द्यावापृथिव्योर्मण्डलाभ्यां कार्त्स्‍न्येन स ह भुञ्जीत तं कालं संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमनुवत्सरं वत्सरमिति भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभि: समामनन्ति ॥ ७ ॥

સૂર્યદેવની ગતિ ત્રણ પ્રકારની છે—મંદ, ઝડપી અને સમ. આ ત્રણ ગતિઓ અનુસાર તેઓ આકાશ, દ્યુલોક અને પૃથ્વીના મંડલોનું સંપૂર્ણ પરિભ્રમણ કરવા જે સમય લે છે, તેને વિદ્વાનો પાંચ નામે ઓળખે છે—સંવત્સર, પરિવત્સર, ઇડાવત્સર, અનુવત્સર અને વત્સર.

Verse 8

एवं चन्द्रमा अर्कगभस्तिभ्य उपरिष्टाल्लक्षयोजनत उपलभ्यमानोऽर्कस्य संवत्सरभुक्तिं पक्षाभ्यां मासभुक्तिं सपादर्क्षाभ्यां दिनेनैव पक्षभुक्तिमग्रचारी द्रुततरगमनो भुङ्क्ते ॥ ८ ॥

સૂર્યકિરણોના ઉપર એક લાખ યોજનના અંતરે ચંદ્રમા સ્થિત છે. તે સૂર્ય કરતાં વધુ ઝડપી ગતિથી ચાલે છે—બે પક્ષમાં સૂર્યનું એક સંવત્સર, સવા બે દિવસે એક માસ, અને એક જ દિવસે એક પક્ષ પાર કરે છે.

Verse 9

अथ चापूर्यमाणाभिश्च कलाभिरमराणां क्षीयमाणाभिश्च कलाभि: पितृणामहोरात्राणि पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां वितन्वान: सर्वजीवनिवहप्राणो जीवश्चैकमेकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर्भुङ्क्ते ॥ ९ ॥

ચંદ્રમા શુક્લપક્ષમાં કલાઓથી વધતો દેવતાઓ માટે દિવસ અને પિતૃઓ માટે રાત બનાવે છે; કૃષ્ણપક્ષમાં કલાઓથી ઘટતો દેવતાઓ માટે રાત અને પિતૃઓ માટે દિવસ કરે છે. આ રીતે તે દરેક નક્ષત્રને ત્રીસ મુહૂર્તમાં પાર કરે છે. અમૃતસમાન શીતળતાનો સ્ત્રોત બની અન્નવૃદ્ધિ કરતો હોવાથી તે સર્વ જીવોનો પ્રાણ—‘જીવ’ કહેવાય છે.

Verse 10

य एष षोडशकल: पुरुषो भगवान्मनोमयोऽन्नमयोऽमृतमयो देवपितृमनुष्यभूतपशुपक्षिसरीसृपवीरुधां प्राणाप्यायनशीलत्वात्सर्वमय इति वर्णयन्ति ॥ १० ॥

આ ચંદ્રમા સોળ કલાઓથી યુક્ત પુરુષરૂપ ભગવાનના પ્રભાવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. મનનો અધિષ્ઠાતા હોવાથી ‘મનોમય’, ઔષધિ અને વનસ્પતિને બળ આપતો હોવાથી ‘અન્નમય’, અને સર્વ પ્રાણીઓના જીવનનો સ્ત્રોત હોવાથી ‘અમૃતમય’ કહેવાય છે. દેવ, પિતૃ, મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી, સરીસૃપ, વૃક્ષ-લતા વગેરે સૌને પ્રસન્ન કરી સર્વત્ર વ્યાપતો હોવાથી તેને ‘સર્વમય’ પણ કહે છે.

Verse 11

तत उपरिष्टात्‌द्वि्लक्षयोजनतो नक्षत्राणि मेरुं दक्षिणेनैव कालायन ईश्वरयोजितानि सहाभिजिताष्टाविंशति: ॥ ११ ॥

આના ઉપર બે લાખ યોજન ઊંચાઈએ નક્ષત્રો સ્થિત છે. પરમેશ્વરની ઇચ્છાથી તેઓ કાળચક્રમાં નિયોજિત થઈ, મેરુને જમણી બાજુ રાખીને (દક્ષિણાવર્ત) સૂર્યથી ભિન્ન ગતિથી પરિભ્રમણ કરે છે. અભિજિત વગેરે અઠ્ઠાવીસ મુખ્ય નક્ષત્રો છે.

Verse 12

तत उपरिष्टादुशना द्विलक्षयोजनत उपलभ्यते पुरत: पश्चात्सहैव वार्कस्य शैघ्र्यमान्द्यसाम्याभिर्गतिभिरर्कवच्चरति लोकानां नित्यदानुकूल एव प्रायेण वर्षयंश्चारेणानुमीयते स वृष्टिविष्टम्भग्रहोपशमन: ॥ १२ ॥

આ નક્ષત્રસમૂહના ઉપર વધુ બે લાખ યોજન ઊંચાઈએ શુક્ર ગ્રહ સ્થિત છે. તે સૂર્યની જેમ ક્યારેક આગળ, ક્યારેક પાછળ અને ક્યારેક સાથે—ઝડપી, મંદ અને સમ ગતિથી ચાલે છે. તે વરસાદમાં અવરોધક ગ્રહોના પ્રભાવને શમાવે છે; તેથી તેની અનુકૂળ ગતિથી સામાન્ય રીતે વરસાદ થાય છે અને તે સર્વ લોક માટે અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે.

Verse 13

उशनसा बुधो व्याख्यातस्तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनतो बुध: सोमसुत उपलभ्यमान: प्रायेण शुभकृद्यदार्काद् व्यतिरिच्येत तदातिवाताभ्रप्रायानावृष्ट्यादिभयमाशंसते ॥ १३ ॥

બુધ (સોમપુત્ર) શુક્રની જેમ ક્યારેક સૂર્યની પાછળ, ક્યારેક આગળ અને ક્યારેક સાથે સાથે ગતિ કરે છે. તે શુક્રથી સોળ લાખ યોજન ઉપર સ્થિત છે અને પ્રાયઃ જગત માટે શુભકારી છે; પરંતુ જ્યારે તે સૂર્યની સાથે ન ચાલે ત્યારે વાવાઝોડાં, ધૂળ, અનિયમિત વરસાદ અને પાણી વિનાના વાદળોનો ભય સૂચવે છે, અલ્પ અથવા અતિવૃષ્ટિથી ભયજનક સ્થિતિ ઊભી કરે છે।

Verse 14

अत ऊर्ध्वमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय उपलभ्यमानस्त्रिभिस्त्रिभि: पक्षैरेकैकशो राशीन्द्वादशानुभुङ्क्ते यदि न वक्रेणाभिवर्तते प्रायेणाशुभग्रहोऽघशंस: ॥ १४ ॥

આના ઉપર મંગળ પણ (બુધથી) બે લાખ યોજન ઉપર સ્થિત છે. જો તે વક્ર ગતિથી ન ફરે તો ત્રણ-ત્રણ પક્ષમાં એક-એક કરીને બાર રાશિઓને ભોગવે છે; પરંતુ તે પ્રાયઃ અશુભ ગ્રહ, અઘશંસ, અને વરસાદ વગેરે વિષયોમાં પ્રતિકૂળ ફળ આપનાર છે।

Verse 15

तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनान्तरगता भगवान् बृहस्पतिरेकैकस्मिन् राशौ परिवत्सरं परिवत्सरं चरति यदि न वक्र: स्यात्प्रायेणानुकूलो ब्राह्मणकुलस्य ॥ १५ ॥

તેના ઉપર સોળ લાખ યોજનના અંતરે ભગવાન બૃહસ્પતિ સ્થિત છે. તેઓ એક-એક રાશીમાં એક પરિવત્સર સુધી વિચરે છે; જો તેમની ગતિ વક્ર ન હોય તો તેઓ પ્રાયઃ બ્રાહ્મણકુલ અને લોક માટે અનુકૂળ બની ધર્મ અને વિદ્યાની વૃદ્ધિ કરે છે।

Verse 16

तत उपरिष्टाद्योजनलक्षद्वयात्प्रतीयमान: शनैश्चर एकैकस्मिन् राशौ त्रिंशन्मासान् विलम्बमान: सर्वानेवानुपर्येति तावद्भ‍िरनुवत्सरै: प्रायेण हि सर्वेषामशान्तिकर: ॥ १६ ॥

તેના ઉપર (બૃહસ્પતિથી ઉપર) બે લાખ યોજન અંતરે શનૈશ્ચર સ્થિત છે. તે દરેક રાશીમાં ત્રીસ માસ વિલંબ કરીને ચાલે છે અને એટલાં જ અનુવત્સરોમાં સમગ્ર રાશિચક્ર પરિભ્રમણ કરે છે; તે પ્રાયઃ સૌ માટે અશાંતિ કરનાર અને અત્યંત અશુભ ફળ આપનાર છે।

Verse 17

तत उत्तरस्माद‍ृषय एकादशलक्षयोजनान्तर उपलभ्यन्ते य एव लोकानां शमनुभावयन्तो भगवतो विष्णोर्यत्परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति ॥ १७ ॥

તેના ઉત્તર તરફ અગિયાર લાખ યોજન અંતરે સપ્તર્ષિઓ સ્થિત છે. તેઓ લોકોના કલ્યાણનું ચિંતન કરતાં સદા ભગવાન વિષ્ણુના પરમ પદ—ધ્રુવલોક—ની પ્રદક્ષિણા કરે છે।