Adhyaya 21
The Orbit of the Sun, the Measure of Day and Night, and the Sun-God’s Chariot
પંચમ સ્કંધના વિશ્વરચના-વર્ણનમાં શુકદેવ ગોસ્વામી સામાન્ય પરિમાણોથી આગળ વધી અંતરિક્ષમાં કાળની કાર્યપદ્ધતિ સમજાવે છે। તેઓ કહે છે કે સૂર્યનું ઉત્તરાયણ, દક્ષિણાયણ અને વિષુવ રેખા પરનું ગમન—રાશિઓના સ્પર્શથી—દિવસ-રાતની અસમાનતા કે સમાનતા ઉત્પન્ન કરે છે। માનસોત્તર પર્વતની પરિક્રમા કરતા સૂર્યના વર્તુળાકાર માર્ગને સ્થાપિત કરીને, સૂર્યોદય, મધ્યાહ્ન, સૂર્યાસ્ત અને મધરાતને ઇન્દ્ર, યમ, વરુણ અને ચંદ્રદેવ સાથે જોડાયેલા ચાર દિશાના ધામો સાથે સંબંધિત કરે છે। સુમેરુના નિવાસીઓને સૂર્યની આપાત સ્થિતિથી સદા મધ્યાહ્નનો અનુભવ થાય છે અને દક્ષિણાવર્ત પવનથી દિશાગતિનો ભ્રમ જણાય છે। આગળ સૂર્યની ગતિ, ત્રયીમય ઉપાસના (ॐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ) અને રથની પ્રતીકાત્મક રચના—સંવત્સર ચક્ર, માસ અરા, ઋતુ પરિધિ-ખંડ—વર્ણવી અન્ય જ્યોતિષ્કોના નિયમિત માર્ગોની આગળની કથા માટે ભૂમિકા બાંધે છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एतावानेव भूवलयस्य सन्निवेश: प्रमाणलक्षणतो व्याख्यात: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: હે રાજન, વિદ્વાનોના પરિમાણ-લક્ષણ મુજબ મેં અત્યાર સુધી બ્રહ્માંડના વ્યાસ અને તેની સામાન્ય વિશેષતાઓ સાથે ભૂવલયની રચના સમજાવી છે.
Verse 2
एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति यथा द्विदलयोर्निष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ॥ २ ॥
જેમ ઘઉંના દાણાને બે ભાગ કરીએ તો નીચેના ભાગનું માપ જાણીને ઉપરના ભાગનું માપ પણ અંદાજી શકાય, તેમ જ જાણકાર ભૂગોળવિદો કહે છે કે નીચેના વિભાગના માપથી ઉપરના વિભાગના માપ સમજાય છે. પૃથ્વીમંડળ અને સ્વર્ગમંડળ વચ્ચેનું આકાશ ‘અંતરિક્ષ’ કહેવાય; તે પૃથ્વીના શિખર અને સ્વર્ગના અધોભાગની સંધિરૂપે જોડાયેલું છે.
Verse 3
यन्मध्यगतो भगवांस्तपतपतिस्तपन आतपेन त्रिलोकीं प्रतपत्यवभासयत्यात्मभासा स एष उदगयनदक्षिणायनवैषुवतसंज्ञाभिर्मान्द्यशैघ्य्रसमानाभिर्गतिभिरारोहणावरोहणसमानस्थानेषु यथासवनमभिपद्यमानो मकरादिषु राशिष्वहोरात्राणि दीर्घह्रस्वसमानानि विधत्ते ॥ ३ ॥
તે અંતરિક્ષના મધ્યમાં તપનારાઓના અધિપતિ એવા ભગવાન સૂર્ય પોતાની જ પ્રકાશશક્તિથી ત્રિલોકને તપાવે અને પ્રકાશિત કરે છે તથા જગતની વ્યવસ્થા જાળવે છે. પરમેશ્વરના આદેશ અનુસાર તે ઉત્તરાયણ, દક્ષિણાયણ અને વિષુવ તરીકે ઓળખાતી ગતિઓમાં ક્યારેક મંદ, ક્યારેક ઝડપી અને ક્યારેક સમ ગતિથી ચાલે છે. ઉપર ચઢવું, નીચે ઉતરવું અથવા વિષુવમાંથી પસાર થવું—અને મકરાદિ રાશિઓને સ્પર્શ કરવો—તે મુજબ દિવસ-રાત લાંબા, ટૂંકા અથવા સમાન થાય છે.
Verse 4
यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदाहोरात्राणि समानानि भवन्ति यदा वृषभादिषु पञ्चसु च राशिषु चरति तदाहान्येव वर्धन्ते ह्रसति च मासि मास्येकैका घटिका रात्रिषु ॥ ४ ॥
જ્યારે સૂર્ય મેષ અને તુલા રાશિમાં હોય ત્યારે દિવસ અને રાત સમાન હોય છે. જ્યારે તે વૃષભ વગેરે પાંચ રાશિઓમાં વિચરે છે ત્યારે દિવસો વધે છે અને રાત્રિઓ દર મહિને એક એક ઘડિયાળ (અડધો કલાક) ઘટતી જાય છે—જ્યાં સુધી ફરી તુલામાં દિવસ-રાત સમાન ન થાય.
Verse 5
यदा वृश्चिकादिषु पञ्चसु वर्तते तदाहोरात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति ॥ ५ ॥
જ્યારે સૂર્ય વૃશ્ચિક વગેરે પાંચ રાશિઓમાં હોય ત્યારે દિવસ-રાતની સ્થિતિ વિપરીત થાય છે—દિવસ ઘટે અને રાત વધે; પછી ધીમે ધીમે ફરી સમતા આવે છે.
Verse 6
यावद्दक्षिणायनमहानि वर्धन्ते यावदुदगयनं रात्रय: ॥ ६ ॥
સૂર્ય દક્ષિણાયણ તરફ જાય ત્યાં સુધી દિવસો વધે છે; અને ઉત્તરાયણ તરફ જાય ત્યાં સુધી રાત્રિઓ વધે છે.
Verse 7
एवं नव कोटय एकपञ्चाशल्लक्षाणि योजनानां मानसोत्तरगिरिपरिवर्तनस्योपदिशन्ति तस्मिन्नैन्द्रीं पुरीं पूर्वस्मान्मेरोर्देवधानीं नाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पश्चाद्वारुणीं निम्लोचनीं नाम उत्तरत: सौम्यां विभावरीं नाम तासूदयमध्याह्नास्तमयनिशीथानीति भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तानि समयविशेषेण मेरोश्चतुर्दिशम् ॥ ७ ॥
શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન, વિદ્વાનો કહે છે કે સૂર્ય માનસોત્તર પર્વતની ચારે બાજુ 9,51,00,000 યોજન પરિઘમાં પરિક્રમા કરે છે. માનસોત્તર પર સુમેરુના પૂર્વે ઇન્દ્રની દેવધાની, દક્ષિણમાં યમરાજની સંયમની, પશ્ચિમમાં વરુણની નિમ્લોચની અને ઉત્તરમાં ચંદ્રદેવની વિભાવરી નગરી છે. સમયવિશેષ મુજબ ત્યાં સૂર્યોદય, મધ્યાહ્ન, સૂર્યાસ્ત અને મધરાત થાય છે, જેથી જીવ들의 પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ થાય છે.
Verse 8
तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥
સુમેરુ પર્વત પર રહેનારા જીવો માટે સૂર્ય સદા માથા ઉપર રહે છે, તેથી તેમને હંમેશાં મધ્યાહ્ન જેવી ગરમી લાગે છે. સૂર્ય નક્ષત્રોની તરફ મુખ રાખીને વામાવર્ત ચાલે છે અને સુમેરુને ડાબી બાજુ રાખે છે; પરંતુ દક્ષિણાવર્ત પવનના પ્રભાવથી તે દક્ષિણાવર્ત ચાલતો હોય તેમ પણ દેખાય છે. જ્યાં સૂર્યોદય થાય છે, તેના વ્યાસે સામેના દેશમાં એ જ સમયે સૂર્યાસ્ત દેખાય છે; અને જ્યાં મધ્યાહ્ન છે, તેના સામે અર્ધરાત્રિ હોય છે. તેવી જ રીતે, જ્યાં સૂર્યાસ્ત છે ત્યાંથી સામેના દેશમાં જાય તો સૂર્યને એ જ સ્થિતિમાં નથી જોતા.
Verse 9
तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥
સુમેરુ પર્વત પર રહેનારા જીવો માટે સૂર્ય સદા માથા ઉપર રહે છે, તેથી તેમને હંમેશાં મધ્યાહ્ન જેવી ગરમી લાગે છે. સૂર્ય નક્ષત્રોની તરફ મુખ રાખીને વામાવર્ત ચાલે છે અને સુમેરુને ડાબી બાજુ રાખે છે; પરંતુ દક્ષિણાવર્ત પવનના પ્રભાવથી તે દક્ષિણાવર્ત ચાલતો હોય તેમ પણ દેખાય છે. જ્યાં સૂર્યોદય થાય છે, તેના વ્યાસે સામેના દેશમાં એ જ સમયે સૂર્યાસ્ત દેખાય છે; અને જ્યાં મધ્યાહ્ન છે, તેના સામે અર્ધરાત્રિ હોય છે. તેવી જ રીતે, જ્યાં સૂર્યાસ્ત છે ત્યાંથી સામેના દેશમાં જાય તો સૂર્યને એ જ સ્થિતિમાં નથી જોતા.
Verse 10
यदा चैन्द्य्रा: पुर्या: प्रचलते पञ्चदशघटिकाभिर्याम्यां सपादकोटिद्वयं योजनानां सार्धद्वादशलक्षाणि साधिकानि चोपयाति ॥ १० ॥
જ્યારે સૂર્ય ઇન્દ્રની દેવધાની નગરીમાંથી યમરાજની સંયમની નગરી તરફ જાય છે, ત્યારે તે પંદર ઘટિકા (છ કલાક) માં 23,775,000 યોજન અંતર કાપે છે.
Verse 11
एवं ततो वारुणीं सौम्यामैन्द्रीं च पुनस्तथान्ये च ग्रहा: सोमादयो नक्षत्रै: सह ज्योतिश्चक्रे समभ्युद्यन्ति सह वा निम्लोचन्ति ॥ ११ ॥
આ રીતે સૂર્ય સંયમનીથી વરુણની નિમ્લોચની, ત્યાંથી ચંદ્રદેવની વિભાવરી અને ફરી ઇન્દ્રની દેવધાનીમાં પરિભ્રમણ કરે છે. એ જ રીતે ચંદ્રમા તથા અન્ય ગ્રહો-તારાઓ નક્ષત્રો સાથે જ્યોતિષ્ચક્રમાં ઉદય થાય છે, અસ્ત થાય છે અને ફરી અદૃશ્ય થાય છે.
Verse 12
एवं मुहूर्तेन चतुस्त्रिंशल्लक्षयोजनान्यष्टशताधिकानि सौरो रथस्त्रयीमयोऽसौ चतसृषु परिवर्तते पुरीषु ॥ १२ ॥
આ રીતે એક મુહૂર્તમાં સૂર્યદેવનો ત્રયીમય રથ—‘ઓં ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ’ એવા વૈદિક શબ્દોથી પૂજિત—ઉપર જણાવેલ ચાર નિવાસોમાં પરિભ્રમણ કરે છે અને 34,00,800 યોજનની ગતિએ ચાલે છે।
Verse 13
यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर्मूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं रविरथचक्रं तैलयन्त्रचक्रवद् भ्रमन्मानसोत्तरगिरौ परिभ्रमति ॥ १३ ॥
સૂર્યદેવના રથમાં એક જ ચક્ર છે, જેને ‘સંવત્સર’ કહે છે. બાર મહિના તેના બાર આરા, છ ઋતુઓ તેની નેમિના વિભાગો અને ત્રણ ચાતુર્માસ્ય તેની ત્રિ-વિભાગી નાભિ છે. આ ચક્રને ધારણ કરતો ધુરો એક બાજુ સુમેરુના શિખર પર અને બીજી બાજુ માનસોત્તર પર્વત પર સ્થિત છે; ધુરાના બહારના છેડે જોડાયેલું ચક્ર તેલ-યંત્રના ચક્રની જેમ માનસોત્તર પર સતત ફરતું રહે છે।
Verse 14
तस्मिन्नक्षे कृतमूलो द्वितीयोऽक्षस्तुर्यमानेन सम्मितस्तैलयन्त्राक्षवद् ध्रुवे कृतोपरिभाग: ॥ १४ ॥
તે પ્રથમ ધુરા સાથે જોડાયેલો બીજો ધુરો તેની લંબાઈનો ચોથો ભાગ છે. તેલ-યંત્રના ધુરાની જેમ આ બીજા ધુરાનો ઉપરનો છેડો વાયુ-રજ્જુ દ્વારા ધ્રુવલોક સાથે બંધાયેલો છે।
Verse 15
रथनीडस्तु षट्त्रिंशल्लक्षयोजनायतस्तत्तुरीयभागविशालस्तावान् रविरथयुगो यत्र हयाश्छन्दोनामान: सप्तारुणयोजिता वहन्ति देवमादित्यम् ॥ १५ ॥
હે રાજન, સૂર્યરથનું રથનીડ 36,00,000 યોજન લાંબું અને પહોળાઈમાં તેનો ચોથો ભાગ છે. એટલી જ પહોળાઈનું તેનું યૂગ (જું) છે. ગાયત્રી વગેરે વૈદિક છંદોના નામ ધરાવતા સાત ઘોડાઓને અરુણદેવે યૂગમાં જોડ્યા છે; તેઓ સતત આદિત્યદેવને વહન કરે છે।
Verse 16
पुरस्तात्सवितुररुण: पश्चाच्च नियुक्त: सौत्ये कर्मणि किलास्ते ॥ १६ ॥
અરુણદેવ સવિતૃદેવના આગળ બેસીને રથ હાંકવા અને ઘોડાઓને નિયંત્રિત કરવા કાર્યરત હોવા છતાં, તે પાછળ વળી સૂર્યદેવ તરફ જ નજર રાખે છે।
Verse 17
तथा वालिखिल्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रा: षष्टिसहस्राणि पुरत: सूर्यं सूक्तवाकाय नियुक्ता: संस्तुवन्ति ॥ १७ ॥
તથા વાલિખિલ્ય નામના સાઠ હજાર ઋષિઓ, અંગૂઠાના પર્વ જેટલા કદના, સૂર્યદેવના સમક્ષ સ્થિત રહી સુક્ત વાણીથી તેમની મહિમાનું સ્તવન કરે છે।
Verse 18
तथान्ये च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसो नागा ग्रामण्यो यातुधाना देवा इत्येकैकशो गणा: सप्त चतुर्दश मासि मासि भगवन्तं सूर्यमात्मानं नानानामानं पृथङ्नानानामान: पृथक्कर्मभिर्द्वन्द्वश उपासते ॥ १८ ॥
એ જ રીતે અન્ય ઋષિઓ, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, નાગો, યક્ષો, રાક્ષસો તથા દેવગણ—બે-બેના સમૂહોમાં વિભાજિત—દર મહિને જુદા જુદા નામ ધારણ કરીને, વિવિધ કર્મવિધિઓ દ્વારા અનેક નામવાળા ભગવાન સૂર્યદેવની સતત ઉપાસના કરે છે।
Verse 19
लक्षोत्तरं सार्धनवकोटियोजनपरिमण्डलं भूवलयस्य क्षणेन सगव्यूत्युत्तरं द्विसहस्रयोजनानि स भुङ्क्ते ॥ १९ ॥
હે રાજન, ભૂ-મંડલની કક્ષામાં સૂર્યદેવ એક ક્ષણમાં 95,100,000 યોજન જેટલું અંતર કાપે છે; તેમનો વેગ પ્રતિ ક્ષણે 2,000 યોજન અને બે ક્રોશ છે।
Frequently Asked Questions
Śukadeva links day/night length to the sun’s course through the zodiac and its shifting position north of, south of, or on the equator. When the sun passes Meṣa (Aries) and Tulā (Libra), day and night are equal; through the signs beginning with Vṛṣabha (Taurus) days increase up to the northern extreme and then decrease, while through signs beginning with Vṛścika (Scorpio) days decrease toward the southern extreme and then increase again—presented as a regulated system under the Supreme Lord’s order.
They are described as four key stations on Mānasottara Mountain aligned with the cardinal directions: Devadhānī (east, Indra), Saṁyamanī (south, Yamarāja), Nimlocanī (west, Varuṇa), and Vibhāvarī (north, the moon-god). The chapter uses them to explain how sunrise, midday, sunset, and midnight occur in a coordinated manner across the world.
Trayīmaya indicates that the sun is worshiped through the Vedic triad—often expressed as om bhūr bhuvaḥ svaḥ—signifying that Sūrya’s role is integrated with Vedic revelation and yajña. The sun is not independent; it functions as a powerful deva executing the Supreme Lord’s command, enabling vision, heat, seasons, and the ritual calendar.
The naming expresses that cosmic movement and sacred sound are coordinated: chandas (Vedic meters) symbolize regulated rhythm, measure, and order. By portraying the horses as meters, the text frames the sun’s motion as a disciplined, dharma-supporting cadence rather than random physical drift.
They are sixty thousand tiny sages (thumb-sized) positioned before the sun who continuously offer prayers. Their presence emphasizes that the sun’s grandeur is embedded in devotion and liturgy—cosmic power is surrounded by glorification of the Lord and His empowered servants.