Adhyaya 2

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं पितरि सम्प्रवृत्ते तदनुशासने वर्तमान आग्नीध्रो जम्बूद्वीपौकस: प्रजा औरसवद्धर्मावेक्षमाण: पर्यगोपायत् ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા— પિતા મહારાજ પ્રિયવ્રત તપસ્યા દ્વારા આધ્યાત્મિક માર્ગે પ્રસ્થાન કર્યા પછી, રાજા આગ્નીધ્રે તેમની આજ્ઞાનું સંપૂર્ણ પાલન કર્યું. ધર્મના સિદ્ધાંતો કડકપણે પાળીને તેણે જંબૂદ્વીપના નિવાસીઓને પોતાના ઔરસ પુત્રો સમાન રક્ષણ આપ્યું।

Verse 2

स च कदाचित्पितृलोककाम: सुरवरवनिताक्रीडाचलद्रोण्यां भगवन्तं विश्वसृजां पतिमाभृतपरिचर्योपकरण आत्मैकाग्र्येण तपस्व्याराधयां बभूव ॥ २ ॥

પિતૃલોકમાં નિવાસ અને ઉત્તમ પુત્રની ઇચ્છાથી મહારાજ આગ્નીધ્રે એકવાર ભૌતિક સૃષ્ટિના અધિપતિ ભગવાન બ્રહ્માની આરાધના કરી. તેઓ મંદર પર્વતની તે ખીણમાં ગયા જ્યાં દેવાંગનાઓ વિહાર કરે છે. ત્યાં તેમણે પુષ્પાદિ પૂજનસામગ્રી એકત્ર કરી અને એકાગ્રતાથી કઠોર તપ તથા ઉપાસના કરી।

Verse 3

तदुपलभ्य भगवानादिपुरुष: सदसि गायन्तीं पूर्वचित्तिं नामाप्सरसमभियापयामास ॥ ३ ॥

રાજા અગ્નીધ્રની ઇચ્છા સમજીને આદિપુરુષ ભગવાન બ્રહ્માએ પોતાની સભાની શ્રેષ્ઠ અપ્સરા પૂર્વચિત્તિને પસંદ કરી રાજા પાસે મોકલી।

Verse 4

सा च तदाश्रमोपवनमतिरमणीयं विविधनिबिडविटपिविटपनिकरसंश्लिष्टपुरटलतारूढस्थलविहङ्गममिथुनै: प्रोच्यमानश्रुतिभि: प्रतिबोध्यमानसलिलकुक्कुटकारण्डवकलहंसादिभिर्विचित्रमुपकूजितामलजलाशयकमलाकरमुपबभ्राम ॥ ४ ॥

બ્રહ્માએ મોકલેલી અપ્સરા તે આશ્રમની નજીકના અતિ રમણીય ઉપવનમાં ફરવા લાગી; ઘન લીલા વૃક્ષો, સોનાળી લતાઓ, જોડે જોડે પક્ષીઓનો મધુર કલરવ, અને નિર્મળ જળાશયમાં કમળોના સમૂહ સાથે બતક, કરંડવ અને હંસ વગેરેની મીઠી ધ્વનિઓથી તે ઉપવન અતિ સુંદર લાગતું હતું।

Verse 5

तस्या: सुललितगमनपदविन्यासगतिविलासायाश्चानुपदं खणखणायमानरुचिरचरणाभरणस्वनमुपाकर्ण्य नरदेवकुमार: समाधियोगेनामीलितनयननलिनमुकुलयुगलमीषद्विकचय्य व्यचष्ट ॥ ५ ॥

પૂર્વચિત્તિ અતિ સુલલિત રીતે ચાલતી હતી અને તેના પગના આભૂષણો દરેક પગલે મધુર ઝણઝણાટ કરતા હતા. ઇન્દ્રિયસંયમ સાથે સમાધિયોગમાં હોવા છતાં નરદેવકુમાર અગ્નીધ્રે પોતાના કમળ જેવા નેત્રો થોડા ખોલી તેને નજીક જ જોઈ લીધી।

Verse 6

तामेवाविदूरे मधुकरीमिव सुमनस उपजिघ्रन्तीं दिविजमनुजमनोनयनाह्लाददुघैर्गतिविहारव्रीडाविनयावलोकसुस्वराक्षरावयवैर्मनसि नृणां कुसुमायुधस्य विदधतीं विवरं निजमुख विगलितामृतासवसहासभाषणामोदमदान्धमधुकरनिकरोपरोधेन द्रुतपदविन्यासेन वल्गुस्पन्दनस्तनकलशकबरभाररशनां देवीं तदवलोकनेन विवृतावसरस्य भगवतो मकरध्वजस्य वशमुपनीतो जडवदिति होवाच ॥ ६ ॥

તે અપ્સરા નજીક જ મધમાખી જેવી બની ફૂલોની સુગંધ લેતી ફરતી હતી. તેની ગતિ, વિહાર, લાજ, વિનય, નજર, મધુર ઉચ્ચાર અને અંગોની ચળવળથી દેવ-માનવોના મન અને નેત્ર આનંદિત થતા; જાણે પુષ્પબાણધારી કામદેવને મનમાં પ્રવેશનો માર્ગ મળી જાય. તેના હાસ્યભર્યા વચનોમાં મુખમાંથી અમૃતરસ વહેતો હોય એમ લાગતું. શ્વાસની સુગંધથી મત્ત થયેલી મધમાખીઓ તેના કમળ જેવા નેત્રો પાસે મંડરાવા લાગી; તેમની અડચણથી તે ઝડપથી ચાલવા લાગી ત્યારે તેના કેશભાર, કટિબંધ અને કલશ સમાન સ્તનો પણ લલિત રીતે હલવા લાગ્યા. તેને જોઈ રાજકુમાર મકરધ્વજ કામદેવના વશમાં આવી જડ સમાન થયો અને આમ બોલ્યો।

Verse 7

का त्वं चिकीर्षसि च किं मुनिवर्य शैले मायासि कापि भगवत्परदेवताया: । विज्ये बिभर्षि धनुषी सुहृदात्मनोऽर्थेकिं वा मृगान्मृगयसे विपिने प्रमत्तान् ॥ ७ ॥

હે મુનિવર્ય! તું કોણ છે? આ પર્વત પર કેમ આવી છે અને શું કરવા ઈચ્છે છે? શું તું પરમદેવતા ભગવાનની કોઈ માયાશક્તિ છે? તું જાણે જ્યા વિના બે ધનુષ ધારણ કરે છે—એ કેમ? પોતાના હિત માટે કે મિત્રના હિત માટે? કે પછી આ વનમાં ઉન્મત્ત મૃગોનો શિકાર કરવા આવી છે?

Verse 8

बाणाविमौ भगवत: शतपत्रपत्रौशान्तावपुङ्खरुचिरावतितिग्मदन्तौ । कस्मै युयुङ्‌क्षसि वने विचरन्न विद्म:क्षेमाय नो जडधियां तव विक्रमोऽस्तु ॥ ८ ॥

અગ્નીધ્ર બોલ્યો—હે સખી, તારા કટાક્ષભર્યા નેત્રો ભગવાનના બે મહાબળવાન બાણ સમાન છે. તેમના પંખા શતપત્ર કમળના પાંદડાં જેવા છે; દંડ વિના પણ અતિ સુંદર અને અતિ તીક્ષ્ણ છે. તેઓ શાંત દેખાય છે, જાણે કોઈ પર છોડાશે નહીં. તું આ વનમાં કોના પર તેમને છોડવા ફરતી છે, મને સમજાતું નથી; મારી બુદ્ધિ જડ છે, હું તારો સામનો કરી શકતો નથી. તારો પરાક્રમ અમારાં કલ્યાણ માટે થાઓ.

Verse 9

शिष्या इमे भगवत: परित: पठन्तिगायन्ति साम सरहस्यमजस्रमीशम् । युष्मच्छिखाविलुलिता: सुमनोऽभिवृष्टी:सर्वे भजन्त्यृषिगणा इव वेदशाखा: ॥ ९ ॥

અગ્નીધ્ર બોલ્યો—હે પ્રભુ, તમારા શરીર આસપાસ ગુંજતા ભમરા તમારા આરાધ્ય સ્વરૂપની આસપાસ બેઠેલા શિષ્યો જેવા છે. તેઓ અવિરત સામવેદના મંત્રો અને ઉપનિષદોના રહસ્ય સાથે ગાઈને ઈશ્વરની સ્તુતિ કરે છે. તમારી શિખામાંથી ઝરતી પુષ્પવૃષ્ટિનો રસ તેઓ માણે છે; જેમ ઋષિગણ વેદશાખાઓનો આશ્રય લે છે, તેમ તેઓ સૌ તમારું ભજન કરે છે.

Verse 10

वाचं परं चरणपञ्जरतित्तिरीणांब्रह्मन्नरूपमुखरां श‍ृणवाम तुभ्यम् । लब्धा कदम्बरुचिरङ्कविटङ्कबिम्बेयस्यामलातपरिधि: क्‍व च वल्कलं ते ॥ १० ॥

હે બ્રાહ્મણ, હું માત્ર તમારા ચરણના નૂપુરોની મધુર ઝણકાર સાંભળું છું; તેમાં તિત્તિરિ પક્ષીઓની ચહક જેવી ધ્વનિ છે, પણ તેમનું રૂપ દેખાતું નથી. કદંબફૂલના રંગ જેવા તમારા સુંદર ગોળ નિતંબો જોઉં ત્યારે, તમારી કમરને ઘેરતી જ્વલંત અંગાર જેવી મેખલા દેખાય છે. પરંતુ તમારું વલ્કલ વસ્ત્ર ક્યાં છે? જાણે તમે વસ્ત્ર પહેરવું ભૂલી ગયા હો.

Verse 11

किं सम्भृतं रुचिरयोर्द्विज श‍ृङ्गयोस्तेमध्ये कृशो वहसि यत्र द‍ृशि: श्रिता मे । पङ्कोऽरुण: सुरभीरात्मविषाण ईद‍ृग्येनाश्रमं सुभग मे सुरभीकरोषि ॥ ११ ॥

હે દ્વિજ, તમારી પાતળી કમર ઉપર ઊંચા થયેલા બે સુંદર સ્તન જાણે બે શૃંગ છે, જેને તમે કઠિનાઈથી વહન કરો છો; ત્યાં જ મારી નજર સ્થિર થઈ ગઈ છે. એ બે શૃંગોમાં શું ભરેલું છે? તેમના પર ઉગતા સૂર્યની અરुणિમા જેવી સુગંધિત લાલ ભૂકી લપેટેલી છે. હે સుభગે, આ સુગંધિત રજ તમે ક્યાંથી લાવ્યા, જેના કારણે મારું આશ્રમ પણ સુગંધિત થઈ રહ્યું છે?

Verse 12

लोकं प्रदर्शय सुहृत्तम तावकं मेयत्रत्य इत्थमुरसावयवावपूर्वौ । अस्मद्विधस्य मनउन्नयनौ बिभर्तिबह्वद्भ‍ुतं सरसराससुधादि वक्त्रे ॥ १२ ॥

હે શ્રેષ્ઠ મિત્ર, કૃપા કરીને મને તમારો તે લોક બતાવો જ્યાં તમે નિવાસ કરો છો. તમારા આ અપૂર્વ ઉન્નત ઉરોજ મારા જેવા માણસના મન અને નેત્રોને ઉથલપાથલ કરે છે—આ બહુ અદ્ભુત છે. ત્યાંના નિવાસીઓની મધુર વાણી અને સ્નેહભરી સ્મિતથી લાગે છે કે તેમના મુખમાં ખરેખર અમૃત વસે છે.

Verse 13

का वाऽऽत्मवृत्तिरदनाद्धविरङ्ग वातिविष्णो: कलास्यनिमिषोन्मकरौ च कर्णौ । उद्विग्नमीनयुगलं द्विजपङ्क्तिशोचि-रासन्नभृङ्गनिकरं सर इन्मुखं ते ॥ १३ ॥

હે સખી, તું દેહધારણ માટે શું ખાય છે? તારા મુખમાંથી પાન ચાવ્યાની સુગંધ આવે છે; તેથી જણાય છે કે તું હંમેશાં વિષ્ણુને અર્પિત ભોગનો પ્રસાદ જ ગ્રહણ કરે છે. તું જાણે વિષ્ણુની જ એક કલા છે. તારું મુખ મનોહર સરોવર જેવું; રત્નકુંડળો બે તેજસ્વી મકર જેવા અને તારી આંખો બે ચંચળ માછલીઓ જેવી. દાંતની શ્વેત પંક્તિઓ હંસોની કતાર જેવી અને વિખરાયેલા વાળ ભમરાના ઝુંડ જેવા તારાં મુખસૌંદર્યને અનુસરે છે.

Verse 14

योऽसौ त्वया करसरोजहत: पतङ्गोदिक्षु भ्रमन् भ्रमत एजयतेऽक्षिणी मे । मुक्तं न ते स्मरसि वक्रजटावरूथंकष्टोऽनिलो हरति लम्पट एष नीवीम् ॥ १४ ॥

તું કમળ જેવા હાથથી જે બોલને મારીને દિશાઓમાં ફેરવે છે, તે ફરતો ફરતો મારી આંખોને પણ અશાંત કરે છે. તારા વાંકિયા વાળ છૂટા પડી ગયા છે, છતાં તું તેને ગોઠવવા ધ્યાન આપતી નથી—શું તું તેને ગોઠવશે નહીં? અને આ ધૂર્ત પવન, સ્ત્રીલંપટ માણસની જેમ, તારો નીચલો વસ્ત્ર ખેંચી લેવા પ્રયત્ન કરે છે; શું તને તેનું પણ ભાન નથી?

Verse 15

रूपं तपोधन तपश्चरतां तपोघ्नंह्येतत्तु केन तपसा भवतोपलब्धम् । चर्तुं तपोऽर्हसि मया सह मित्र मह्यंकिं वा प्रसीदति स वै भवभावनो मे ॥ १५ ॥

હે તપોધન, તારો આ અદ્ભુત રૂપ તો અન્ય તપસ્વીઓની તપસ્યાને પણ ભંગ કરી દે એવો છે; તું કયા તપથી તેને પ્રાપ્ત કર્યું? આ કળા તું ક્યાં શીખી? હે મિત્ર, તું મારી સાથે તપ કરવા યોગ્ય છે; કદાચ જગતના સર્જક બ્રહ્મા મારી ઉપર પ્રસન્ન થઈ તને મારી પત્ની બનવા માટે મોકલ્યા હશે.

Verse 16

न त्वां त्यजामि दयितं द्विजदेवदत्तंयस्मिन्मनो द‍ृगपि नो न वियाति लग्नम् । मां चारुश‍ृङ्‌ग्यर्हसि नेतुमनुव्रतं तेचित्तं यत: प्रतिसरन्तु शिवा: सचिव्य: ॥ १६ ॥

હે પ્રિયે, બ્રાહ્મણો દ્વારા પૂજ્ય બ્રહ્માએ દયાથી તને મને આપી છે; તેથી હું તને છોડતો નથી. મારું મન અને નજર તારા પર એવી રીતે લાગી છે કે દૂર થતી નથી. હે સુંદર ઊંચા સ્તનવાળી, હું તારો અનુવર્તી છું; તું જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં મને લઈ જા, અને તારી સખીઓ પણ સાથે ચાલે.

Verse 17

श्रीशुक उवाच इति ललनानुनयातिविशारदो ग्राम्यवैदग्ध्यया परिभाषया तां विबुधवधूं विबुधमतिरधिसभाजयामास ॥ १७ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—આ રીતે દેવતુલ્ય બુદ્ધિવાળા મહારાજ અગ્નીધ્ર સ્ત્રીઓને રીઝવવાની કળામાં નિપુણ હતા. તેમણે ગ્રામ્ય ચાતુર્યથી ભરેલા કામુક વચનો દ્વારા તે દેવકન્યાને પ્રસન્ન કરી અને તેનો અનુગ્રહ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 18

सा च ततस्तस्य वीरयूथपतेर्बुद्धिशीलरूपवय:श्रियौदार्येण पराक्षिप्तमनास्तेन सहायुतायुतपरिवत्सरोपलक्षणं कालं जम्बूद्वीपपतिना भौमस्वर्गभोगान् बुभुजे ॥ १८ ॥

આગ્નીધ્રની બુદ્ધિ, વિદ્યા, યુવાનપણું, સૌંદર્ય, શીલ, વૈભવ અને ઔદાર્યથી આકર્ષાઈ અપ્સરા પૂર્વચિત્તિ જંબૂદ્વીપપતિ તે વીરનાયક સાથે અસંખ્ય વર્ષો રહી અને ભૂમિ તથા સ્વર્ગ—બન્નેના સુખભોગો ભોગવ્યા।

Verse 19

तस्यामु ह वा आत्मजान् स राजवर आग्नीध्रो नाभिकिम्पुरुषहरिवर्षेलावृतरम्यकहिरण्मयकुरुभद्राश्वकेतुमालसंज्ञान्नव पुत्रानजनयत् ॥ १९ ॥

પૂર્વચિત્તિના ગર્ભમાં રાજશ્રેષ્ઠ મહારાજ આગ્નીધ્રે નાભિ, કિમ્પુરુષ, હરિવર્ષ, ઇલાવૃત, રમ્યક, હિરણ્મય, કુરુ, ભદ્રાશ્વ અને કેતુમાલ નામના નવ પુત્રોને જન્મ આપ્યો।

Verse 20

सा सूत्वाथ सुतान्नवानुवत्सरं गृह एवापहाय पूर्वचित्तिर्भूय एवाजं देवमुपतस्थे ॥ २० ॥

પૂર્વચિત્તિએ દર વર્ષે એક-એક કરીને તે નવ પુત્રોને જન્મ આપ્યો; પરંતુ તેઓ મોટા થયા પછી તેમને ઘરમાં રાખીને તે ફરી અજ દેવ બ્રહ્માને શરણ જઈ તેમની ઉપાસના કરવા લાગી।

Verse 21

आग्नीध्रसुतास्ते मातुरनुग्रहादौत्पत्तिकेनैव संहननबलोपेता: पित्रा विभक्ता आत्मतुल्यनामानि यथाभागं जम्बूद्वीपवर्षाणि बुभुजु: ॥ २१ ॥

માતાનું સ્તન્યપાન કરવાના અનुग્રહથી આગ્નીધ્રના તે નવ પુત્રો સ્વભાવથી જ દૃઢ, સુગઠિત અને બળવાન હતા. પિતાએ જંબૂદ્વીપના વિવિધ ભાગોમાં તેમને અલગ-અલગ રાજ્ય વહેંચી આપ્યા, અને તે રાજ્ય તેમના નામથી જ પ્રસિદ્ધ થયા. આમ તેમણે પિતૃદત્ત રાજ્યોનું શાસન કર્યું।

Verse 22

आग्नीध्रो राजातृप्त: कामानामप्सरसमेवानुदिनमधिमन्यमानस्तस्या: सलोकतां श्रुतिभिरवारुन्ध यत्र पितरो मादयन्ते ॥ २२ ॥

પૂર્વચિત્તિના વિયોગ પછી રાજા આગ્નીધ્રની કામનાઓ કદી તૃપ્ત ન થઈ; તે દરરોજ તે અપ્સરાનું જ સ્મરણ કરતો રહ્યો. તેથી શ્રુતિના વિધાન મુજબ દેહત્યાગ પછી તે પોતાની દિવ્ય પત્નીના સમાન લોકને પ્રાપ્ત થયો. તે લોક ‘પિતૃલોક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જ્યાં પિતૃગણ મહાન આનંદમાં મગ્ન રહે છે।

Verse 23

सम्परेते पितरि नव भ्रातरो मेरुदुहितृर्मेरुदेवीं प्रतिरूपामुग्रदंष्ट्रीं लतां रम्यां श्यामां नारीं भद्रां देववीतिमितिसंज्ञा नवोदवहन् ॥ २३ ॥

પિતાના પરલોકગમન પછી તે નવ ભાઈઓએ મેરુની નવ પુત્રીઓ—મેરુદેવી, પ્રતિરૂપા, ઉગ્રદંષ્ટ્રી, લતા, રમ્યા, શ્યામા, નારી, ભદ્રા અને દેવવીતિ—સાથે વિવાહ કર્યો।