Adhyaya 15
The Priyavrata Dynasty Continues: Sumati’s Line and the Glorification of Mahārāja Gaya
શુકદેવ ગોસ્વામી પ્રિયવ્રત-વંશને આગળ વધારતાં મહારાજ ભરતના વંશજોને સુમતિ દ્વારા અનુસરી વર્ણવે છે અને પરિક્ષિતને ચેતવે છે કે કલિયુગમાં દુરાચારી નાસ્તિક વ્યાખ્યાકારો સુમતિને ભગવાન બુદ્ધ તરીકે ખોટી રીતે ઓળખાવી વૈદિક ધર્મને વિકૃત કરી અધર્મને ન્યાય આપશે. વંશપરંપરા દેવતાજિત, દેવદ્યુમ્ન, પરમેષ્ઠી અને પ્રતીહ સુધી જાય છે; પ્રતીહ આત્મસાક્ષાત્કારનો પ્રચાર કરીને વિષ્ણુની પ્રત્યક્ષ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે. પ્રતીહના યજ્ઞવિદ પુત્રોથી વંશ રાજા ગય સુધી વિસ્તરે છે; ગયને વિશુદ્ધ-સત્ત્વમાં સ્થિત મહાપુરુષ અને પ્રભુની રક્ષણશક્તિ સાથે અનુરૂપ વિભૂતિ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. ગય પોષણ, પ્રીણન (દાન), ઉપલાલન (સ્નેહપૂર્વક પ્રોત્સાહન) અને અનુશાસન દ્વારા આદર્શ રાજધર્મ નિભાવે છે, છતાં ગૃહસ્થ-ભક્ત તરીકે અહંકાર અને દેહાભિમાનથી રહિત રહે છે. પુરાણ-ઇતિહાસના વિદ્વાનો તેના યજ્ઞોની પ્રશંસા કરે છે—ઇન્દ્ર સોમપાન કરે છે અને વિષ્ણુ સ્વયં હવિ સ્વીકારી સંતોષ જાહેર કરે છે; અર્થાત્ પરમેશ્વર પ્રસન્ન થાય તો સર્વે પ્રસન્ન થાય. ત્યારબાદ ગયની સંતતિ ચિત્રરથ વગેરે પેઢીઓ દ્વારા વિરજ સુધી વિસ્તરે છે; વિરજની કીર્તિ વંશને શોભાવે છે અને આગળના અધ્યાયો માટે કથાપ્રવાહ ગતિમાન કરે છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच भरतस्यात्मज: सुमतिर्नामाभिहितो यमु ह वाव केचित्पाखण्डिन ऋषभपदवीमनुवर्तमानं चानार्या अवेदसमाम्नातां देवतां स्वमनीषया पापीयस्या कलौ कल्पयिष्यन्ति ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—ભરતનો પુત્ર સુમતિ ઋષભદેવની પદવીનું અનુસરણ કરતો હતો; પરંતુ કલિયુગમાં કેટલાક પાખંડી, અનાર્ય અને વેદવિરોધી લોકો પોતાની કલ્પનાથી અવૈદિક દેવતા ઘડી તેને જ બુદ્ધદેવ માની તેની નીતિ પ્રચાર કરશે।
Verse 2
तस्माद्वृद्धसेनायां देवताजिन्नाम पुत्रोऽभवत् ॥ २ ॥
ત્યારબાદ સુમતિની પત્ની વૃદ્ધસેનાના ગર્ભમાંથી દેવતાજિત્ નામનો પુત્ર જન્મ્યો।
Verse 3
अथासुर्यां तत्तनयो देवद्युम्नस्ततो धेनुमत्यां सुत: परमेष्ठी तस्य सुवर्चलायां प्रतीह उपजात: ॥ ३ ॥
પછી દેવતાજિતની પત્ની આસુરીના ગર્ભમાંથી દેવદ્યુમ્ન જન્મ્યો. દેવદ્યુમ્નની પત્ની ધેનુમતીના ગર્ભમાંથી પરમેષ્ઠી અને પરમેષ્ઠીની પત્ની સુવર્ચલાના ગર્ભમાંથી પ્રતીહ જન્મ્યો।
Verse 4
य आत्मविद्यामाख्याय स्वयं संशुद्धो महापुरुषमनुसस्मार ॥ ४ ॥
રાજા પ્રતીહે સ્વયં આત્મવિદ્યાના સિદ્ધાંતો પ્રચાર્યા; તેથી તે શુદ્ધ થયો અને પરમ પુરુષ ભગવાન વિષ્ણુનો મહાભક્ત બની તેમને પ્રત્યક્ષ અનુભવી શક્યો।
Verse 5
प्रतीहात्सुवर्चलायां प्रतिहर्त्रादयस्त्रय आसन्निज्याकोविदा: सूनव: प्रतिहर्तु: स्तुत्यामजभूमानावजनिषाताम् ॥ ५ ॥
પ્રતીહે પોતાની પત્ની સુવર્ચલાના ગર્ભમાંથી પ્રતিহર્તા, પ્રસ્તોતા અને ઉદ્ગાતા—એવા ત્રણ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા; તેઓ વૈદિક યજ્ઞકર્મમાં અત્યંત નિપુણ હતા. પ્રતিহર્તાએ પોતાની પત્ની સ્તુતીના ગર્ભમાંથી અજ અને ભૂમા નામના બે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા।
Verse 6
भूम्न ऋषिकुल्यायामुद्गीथस्तत: प्रस्तावो देवकुल्यायां प्रस्तावान्नियुत्सायां हृदयज आसीद्विभुर्विभो रत्यां च पृथुषेणस्तस्मान्नक्त आकूत्यां जज्ञे नक्ताद्द्रुतिपुत्रो गयो राजर्षिप्रवर उदारश्रवा अजायत साक्षाद्भगवतो विष्णोर्जगद्रिरक्षिषया गृहीतसत्त्वस्य कलाऽऽत्मवत्त्वादिलक्षणेन महापुरुषतां प्राप्त: ॥ ६ ॥
ભૂમાએ પોતાની પત્ની ઋષિકુલ્યાના ગર્ભમાંથી ઉદ્ગીથ નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો. ઉદ્ગીથની પત્ની દેવકુલ્યાના ગર્ભમાંથી પ્રસ્તાવ, પ્રસ્તાવની પત્ની નિયુત્સાના ગર્ભમાંથી વિભુ, વિભુની પત્ની રતીના ગર્ભમાંથી પૃથુષેણ, પૃથુષેણની પત્ની આકૂતિના ગર્ભમાંથી નક્ત, અને નક્તની પત્ની દ્રુતિના ગર્ભમાંથી મહારાજ ગય જન્મ્યા. ગય અત્યંત પ્રસિદ્ધ, પવિત્ર અને રાજર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ હતા. જગતની રક્ષા માટે ભગવાન વિષ્ણુના વિસ્તારો વિશુદ્ધ-સત્ત્વમાં સ્થિત રહે છે; ભગવાન વિષ્ણુના પ્રત્યક્ષ અંશ હોવાથી મહારાજ ગય પણ વિશુદ્ધ-સત્ત્વમાં સ્થિત રહ્યા અને દિવ્ય જ્ઞાનલક્ષણોથી યુક્ત થઈ ‘મહાપુરુષ’ કહેવાયા।
Verse 7
स वै स्वधर्मेण प्रजापालन पोषणप्रीणनोपलालनानुशासनलक्षणेनेज्यादिना च भगवति महापुरुषे परावरे ब्रह्मणि सर्वात्मनार्पितपरमार्थलक्षणेन ब्रह्मविच्चरणानुसेवयाऽऽपादितभगवद्भक्तियोगेन चाभीक्ष्णश: परिभावितातिशुद्ध मतिरुपरतानात्म्य आत्मनि स्वयमुपलभ्यमानब्रह्मात्मानुभवोऽपि निरभिमान एवावनिमजूगुपत् ॥ ७ ॥
રાજા ગયાએ સ્વધર્મથી પ્રજાનું રક્ષણ, પોષણ, તૃપ્તિ, સ્નેહભર્યું આશ્વાસન અને યોગ્ય અનુશાસન કર્યું તથા યજ્ઞાદિ કર્મોથી સર્વાત્મા પરબ્રહ્મ એવા ભગવાન મહાપુરુષમાં સર્વ અર્પણ કર્યું. બ્રહ્મવિદ્ ભક્તોના ચરણસેવાથી પ્રાપ્ત ભક્તિયોગે તેની બુદ્ધિ અતિશય શુદ્ધ થઈ; દેહાભિમાન રહિત બ્રહ્માનુભવમાં સ્થિત રહી પણ તે નિરહંકાર રહી ધરતીનું પાલન કરતો રહ્યો।
Verse 8
तस्येमां गाथां पाण्डवेय पुराविद उपगायन्ति ॥ ८ ॥
હે પાંડવવંશીય પરિક્ષિત! પુરાણ-ઇતિહાસના જાણકાર વિદ્વાનો રાજા ગયાની આ ગાથા ગાઈને સ્તુતિ કરે છે।
Verse 9
गयं नृप: क: प्रतियाति कर्मभि-र्यज्वाभिमानी बहुविद्धर्मगोप्ता । समागतश्री: सदसस्पति: सतांसत्सेवकोऽन्यो भगवत्कलामृते ॥ ९ ॥
યજ્ઞકર્તા, વેદસાહિત્યમાં નિપુણ, અનેકવિધ ધર્મનો રક્ષક, સર્વ ઐશ્વર્યથી સમૃદ્ધ, સજ્જનોની સભાનો નાયક અને સત્પુરુષોનો સેવક—એવા રાજા ગયાના કર્મોમાં કોણ સમકક્ષ થઈ શકે? તે ભગવાનની કલાની જેમ પૂર્ણ યોગ્ય અંશપ્રકાશ હતો।
Verse 10
यमभ्यषिञ्चन् परया मुदा सती:सत्याशिषो दक्षकन्या: सरिद्भि: । यस्य प्रजानां दुदुहे धराऽऽशिषोनिराशिषो गुणवत्सस्नुतोधा: ॥ १० ॥
શ્રદ્ધા, મૈત્રી, દયા વગેરે દક્ષની સત્યવ્રતા પુત્રીઓ—જેનાં આશીર્વાદ સદા સત્ય થતા—પવિત્ર નદીઓના જળથી પરમાનંદપૂર્વક મહારાજ ગયાનો અભિષેક કર્યો. તેના ગુણો જોઈ ધરતીદેવી ગાયરૂપે, જાણે વાછરડું જોઈને, પ્રજાઓ માટે દૂધ સમૃદ્ધિ રૂપે પ્રચુર આપી; પરંતુ ગય પોતે નિરાશિષ, નિષ્કામ હતો।
Verse 11
छन्दांस्यकामस्य च यस्य कामान्दुदूहुराजह्रुरथो बलिं नृपा: । प्रत्यञ्चिता युधि धर्मेण विप्रायदाशिषां षष्ठमंशं परेत्य ॥ ११ ॥
મહારાજ ગય નિષ્કામ હોવા છતાં, વેદછંદો અને યજ્ઞકર્મના બળે તેના ફળો સ્વયં પ્રાપ્ત થતા. જેમ રાજાઓ સાથે તેનું યુદ્ધ થયું, તેઓ ધર્મનીતિથી જ લડ્યા અને પ્રસન્ન થઈ ભેટ-બલિ આપતા. તેના દાનથી બ્રાહ્મણો પણ તૃપ્ત હતા; તેથી પરલોકના હિત માટે તેમણે પોતાની પુણ્યાશિષનો છઠ્ઠો ભાગ ગયને અર્પણ કર્યો।
Verse 12
यस्याध्वरे भगवानध्वरात्मामघोनि माद्यत्युरुसोमपीथे । श्रद्धाविशुद्धाचलभक्तियोग-समर्पितेज्याफलमाजहार ॥ १२ ॥
મહારાજ ગયના યજ્ઞોમાં સોમરસનો મહાન પુરવઠો હતો. ઇન્દ્રદેવ ત્યાં આવી બહુ સોમરસ પી ને મત્ત થઈ જતા. તેમજ યજ્ઞપુરુષ ભગવાન વિષ્ણુ પણ આવ્યા અને શુદ્ધ તથા અચલ ભક્તિયોગથી અર્પિત યજ્ઞફળને સ્વયં સ્વીકાર્યું.
Verse 13
यत्प्रीणनाद्बर्हिषि देवतिर्यङ्-मनुष्यवीरुत्तृणमाविरिञ्चात् । प्रीयेत सद्य: स ह विश्वजीव:प्रीत: स्वयं प्रीतिमगाद्गयस्य ॥ १३ ॥
જેનાં કર્મથી ભગવાન પ્રસન્ન થાય, તેની પ્રસન્નતાથી યજ્ઞવેદી પર બ્રહ્માથી આરંભ કરીને દેવતા, મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી, મધમાખી, લતા, વૃક્ષ, તૃણ વગેરે સર્વ જીવો તરત પ્રસન્ન થાય છે. ભગવાન સર્વના અંતર્યામી અને સ્વભાવથી પૂર્ણ તૃપ્ત છે; છતાં તેઓ ગય મહારાજના યજ્ઞમંડપે આવી બોલ્યા—“હું સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું.”
Verse 14
गयाद्गयन्त्यां चित्ररथ: सुगतिरवरोधन इति त्रय: पुत्रा बभूवुश्चित्ररथादूर्णायां सम्राडजनिष्ट तत उत्कलायां मरीचिर्मरीचे ॥ १४ ॥ र्बिन्दुमत्यां बिन्दुमानुदपद्यत तस्मात्सरघायां मधुर्नामाभवन्मधो: सुमनसि वीरव्रतस्ततो भोजायां मन्थुप्रमन्थू जज्ञाते मन्थो: सत्यायां भौवनस्ततो दूषणायां त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुर्विरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्प्रवरं पुत्रशतं कन्या च विषूच्यां किल जातम् ॥ १५ ॥
ગયંતીના ગર્ભમાં મહારાજ ગયને ચિત્રરથ, સુગતિ અને અવરોધન નામે ત્રણ પુત્ર થયા. ચિત્રરથથી ઊર્ણાના ગર્ભમાં સમ્રાટ જન્મ્યો; સમ્રાટની પત્ની ઉત્કલાના ગર્ભમાં મરીચિ થયો. મરીચિથી બિંદુમતીના ગર્ભમાં બિંદુ; બિંદુથી સરઘાના ગર્ભમાં મધુ. મધુથી સુમનાના ગર્ભમાં વીરવ્રત; વીરવ્રતથી ભોજાના ગર્ભમાં મન્થુ અને પ્રમન્થુ. મન્થુથી સત્યાના ગર્ભમાં ભૌવન; ભૌવનથી દૂષણાના ગર્ભમાં ત્વષ્ટા. ત્વષ્ટાથી વિરોચનાના ગર્ભમાં વિરજ; અને વિરજથી વિષૂચીના ગર્ભમાં સો પુત્રો અને એક પુત્રી જન્મ્યા, જેમાં શતજિત મુખ્ય હતો.
Verse 15
गयाद्गयन्त्यां चित्ररथ: सुगतिरवरोधन इति त्रय: पुत्रा बभूवुश्चित्ररथादूर्णायां सम्राडजनिष्ट तत उत्कलायां मरीचिर्मरीचे ॥ १४ ॥ र्बिन्दुमत्यां बिन्दुमानुदपद्यत तस्मात्सरघायां मधुर्नामाभवन्मधो: सुमनसि वीरव्रतस्ततो भोजायां मन्थुप्रमन्थू जज्ञाते मन्थो: सत्यायां भौवनस्ततो दूषणायां त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुर्विरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्प्रवरं पुत्रशतं कन्या च विषूच्यां किल जातम् ॥ १५ ॥
ગયંતીના ગર્ભમાં ગયને ચિત્રરથ, સુગતિ અને અવરોધન એવા ત્રણ પુત્ર થયા. ચિત્રરથથી ઊર્ણાના ગર્ભમાં સમ્રાટ; સમ્રાટથી ઉત્કલાના ગર્ભમાં મરીચિ. મરીચિથી બિંદુમતીના ગર્ભમાં બિંદુ; બિંદુથી સરઘાના ગર્ભમાં મધુ. મધુથી સુમનાના ગર્ભમાં વીરવ્રત; વીરવ્રતથી ભોજાના ગર્ભમાં મન્થુ અને પ્રમન્થુ. મન્થુથી સત્યાના ગર્ભમાં ભૌવન; ભૌવનથી દૂષણાના ગર્ભમાં ત્વષ્ટા. ત્વષ્ટાથી વિરોચનાના ગર્ભમાં વિરજ; વિરજથી વિષૂચીના ગર્ભમાં સો પુત્રો અને એક પુત્રી થયા, જેમાં શતજિત શ્રેષ્ઠ હતો.
Verse 16
तत्रायं श्लोक:— प्रैयव्रतं वंशमिमं विरजश्चरमोद्भव: । अकरोदत्यलं कीर्त्या विष्णु: सुरगणं यथा ॥ १६ ॥
અહીં વિરજ વિષે પ્રસિદ્ધ શ્લોક છે—“પ્રિયવ્રત વંશમાં અંતે જન્મેલો વિરજ પોતાની અતુલ કીર્તિથી તે વંશને એમ અલંકૃત કરતો રહ્યો, જેમ ભગવાન વિષ્ણુ પોતાની દિવ્ય શક્તિથી દેવગણને શોભિત કરે છે.”
Frequently Asked Questions
The warning highlights a Kali-yuga pattern: people lacking śraddhā in Vedic authority may appropriate revered names to legitimize anti-Vedic or self-serving behavior. By “imaginary interpretation,” they invert śāstric intent (dharma leading to Viṣṇu) into a pretext for irreligion, thereby breaking paramparā and replacing realized meaning with mental concoction.
Mahārāja Gaya is a celebrated king in the Priyavrata dynasty described as situated in viśuddha-sattva, the Lord’s transcendental goodness associated with divine protection. He is called Mahāpuruṣa because his kingship and household life perfectly integrate welfare governance (poṣaṇa, prīṇana, upalālana, anuśāsana), Vedic sacrifice offered with devotion, humility toward devotees, and steady Brahman realization culminating in pure bhakti.
The chapter states that when the Supreme Lord is pleased, all beings—from Brahmā down to animals and plants—are automatically satisfied because Viṣṇu is the Supersoul of everyone. This establishes a Bhāgavatam axiom: devotion to the root (the Supreme Person) nourishes every branch (all living entities), making yajña with bhakti the universal harmonizer.
They are functional pillars of rāja-dharma: poṣaṇa is protection and ensuring necessities like food; prīṇana is satisfying citizens through appropriate gifts and support; upalālana is encouraging and pacifying through kind speech and consultation; anuśāsana is disciplined instruction that forms first-class citizens. In Gaya’s example, these are not merely political tools but devotional service expressed as responsible governance.