Adhyaya 14
The Forest of Material Existence (Saṁsāra-vana) and the Delivering Path of Bharata’s Teachings
પરીક્ષિતે ‘સંસાર-વન’નો પ્રત્યક્ષ અર્થ પૂછતાં શુકદેવ ગોસ્વામી જડભરતના ઉપદેશને વિસ્તૃત રૂપકરૂપે પ્રગટ કરે છે. જીવ લાભલોભી વેપારીની જેમ જગત-વનમાં પ્રવેશે છે અને દૈવી માયાથી મોહીત થઈ ગુણો તથા મનની કલ્પનાઓથી દેહે દેહે ભટકે છે. ઇન્દ્રિયો લૂંટારૂ, કુટુંબાસક્તિ શિકારી અને દાવાનળ, કર્મકાંડનો ભાર કાંટાળાં પર્વતો, નિદ્રા અજગર, શત્રુઓ સર્પ, નિષિદ્ધ ભોગ ફાંસ—જે દંડ સુધી લઈ જાય—એવા ભયો દર્શાવાય છે. નાસ્તિક સલાહ અને અનધિકૃત ‘દેવો’ ગિધડાં સમા; હરિ-ચક્ર (કાળ)થી બચાવી શકતા નથી. અંતે ભરત મહારાજનું વૈરાગ્ય અને મૃગદેહમાં પણ અડગ સ્મરણ મહિમાવંત થાય છે; ભક્તિ અને સાધુ-સંગ જ આ વનમાંથી બહાર નીકળવાનો એકમાત્ર માર્ગ છે।
Shlokas
Verse 1
स होवाच स एष देहात्ममानिनां सत्त्वादिगुणविशेषविकल्पितकुशलाकुशलसमवहारविनिर्मितविविधदेहावलिभिर्वियोगसंयोगाद्यनादिसंसारानुभवस्य द्वारभूतेनषडिन्द्रियवर्गेण तस्मिन्दुर्गाध्ववदसुगमेऽध्वन्यापतित ईश्वरस्य भगवतो विष्णोर्वशवर्तिन्या मायया जीवलोकोऽयं यथा वणिक्सार्थोऽर्थपर: स्वदेहनिष्पादितकर्मानुभव: श्मशानवदशिवतमायां संसाराटव्यां गतो नाद्यापि विफलबहुप्रतियोगेहस्तत्तापोपशमनीं हरिगुरुचरणारविन्दमधुकरानुपदवीमवरुन्धे ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન! દેહાત્મમાન ધરાવતો જીવ સત્ત્વ-રજ-તમ ગુણભેદોથી પ્રેરિત શુભ-અશુભ કર્મોના કારણે અનેક પ્રકારના દેહોની પરંપરા મેળવે છે અને સંયોગ-વિયોગ વગેરે દ્વારા અનાદિ સંસારનો અનુભવ કરે છે. આ અનુભવનું દ્વાર છ ઇન્દ્રિયો છે; એમના સહારે તે દુર્ગમ માર્ગવાળા આ ભૌતિક અરણ્યમાં પડી જાય છે. ભગવાન વિષ્ણુના અધિન રહેનારી માયા તેને વશ કરે છે. જેમ ધનલોભી વણિક શ્મશાન સમાન અશિવતમ સંસાર-અરણ્યમાં પ્રવેશી પોતાના કર્મફળ ભોગવતો ભટકે છે, તેમ જીવ પણ દેહપરંપરામાં ક્યારેક તીવ્ર, ક્યારેક મિશ્ર દુઃખ ભોગવે છે. ઉપશમ શોધતો હોવા છતાં તે બહુવાર નિષ્ફળ રહે છે અને હરીના ચરણારવિંદે મધુકર સમા સેવામાં રત શુદ્ધ ભક્તોની સંગતિ હજી પામતો નથી.
Verse 2
यस्यामु ह वा एते षडिन्द्रियनामान: कर्मणा दस्यव एव ते । तद्यथा पुरुषस्य धनं यत्किञ्चिद्धर्मौपयिकं बहुकृच्छ्राधिगतं साक्षात्परमपुरुषाराधनलक्षणो योऽसौ धर्मस्तं तु साम्पराय उदाहरन्ति । तद्धर्म्यं धनं दर्शनस्पर्शनश्रवणास्वादनावघ्राणसङ्कल्पव्यवसायगृहग्राम्योपभोगेन कुनाथस्याजितात्मनो यथा सार्थस्य विलुम्पन्ति ॥ २ ॥
આ સંસાર-અરણ્યમાં આ છ ઇન્દ્રિયો કર્મથી દસ્યુ (લૂંટારા) બની જાય છે. મનુષ્ય બહુ કષ્ટે જે ધન ધર્મ માટે કમાય છે—જે ધનથી પરમપુરુષની આરાધના-લક્ષણ ધર્મ આચરી શકાય—એ જ ધનને અજિતાત્મા અને દુર્બળ સ્વામી ધરાવતાં માણસ પાસેથી આ લૂંટારા ઇન્દ્રિયો દર્શન, સ્પર્શ, શ્રવણ, આસ્વાદન, ઘ્રાણ, ઇચ્છા-સંકલ્પ અને ગૃહ-ગ્રામ્ય ઉપભોગના નામે, જાણે કોઈ સાર્થને લૂંટે તેમ લૂંટી લે છે.
Verse 3
अथ च यत्र कौटुम्बिका दारापत्यादयो नाम्ना कर्मणा वृकसृगाला एवानिच्छतोऽपि कदर्यस्य कुटुम्बिन उरणकवत्संरक्ष्यमाणं मिषतोऽपि हरन्ति ॥ ३ ॥
હે રાજન, આ સંસારમાં પત્ની‑પુત્રાદિ પરિવાર કહેવાય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તેઓ વાઘ અને શિયાળ જેવા વર્તે છે. જેમ ગોપાળ ભેંસ‑ઘેટાંને બચાવે છતાં હિંસક પ્રાણી છીનવી લે, તેમ કંજુષ ગૃહસ્થનું ધન તે જાગતો હોવા છતાં ઘરવાળા બળપૂર્વક લઈ જાય છે।
Verse 4
यथा ह्यनुवत्सरं कृष्यमाणमप्यदग्धबीजं क्षेत्रं पुनरेवावपनकाले गुल्मतृणवीरुद्भिर्गह्वरमिव भवत्येवमेव गृहाश्रम: कर्मक्षेत्रं यस्मिन्न हि कर्माण्युत्सीदन्ति यदयं कामकरण्ड एष आवसथ: ॥ ४ ॥
જેમ દર વર્ષે ખેતર ખેડી નીંદણ ઉપાડી નાખ્યા છતાં બીજ પૂરતું દગ્ધ ન થયું હોય તો વાવણી વખતે ફરી ઝાડ‑ઘાસ ઊગી આવે; તેમ ગૃહસ્થાશ્રમ કર્મનું ક્ષેત્ર છે. જ્યાં સુધી ભોગ‑ઇચ્છાનું બીજ સંપૂર્ણ બળે નહીં, ત્યાં સુધી કર્મો નાશ પામતા નથી; જેમ પાત્રમાંથી કપૂર કાઢ્યા પછી પણ તેની સુગંધ રહે છે।
Verse 5
तत्रगतो दंशमशकसमापसदैर्मनुजै: शलभशकुन्ततस्करमूषकादिभिरुपरुध्यमानबहि:प्राण: क्वचित् परिवर्तमानोऽस्मिन्नध्वन्यविद्याकामकर्मभिरुपरक्तमनसानुपपन्नार्थं नरलोकं गन्धर्वनगरमु पपन्नमिति मिथ्यादृष्टिरनुपश्यति ॥ ५ ॥
ગૃહસ્થ જીવનમાં બંધાયેલ જીવ ક્યારેક ડાંસ‑મચ્છર જેવા નીચ લોકો દ્વારા, ક્યારેક ટીડા, શિકારી પક્ષીઓ, ચોરો અને ઉંદરો વગેરે દ્વારા પીડાય છે; છતાં તે સંસારના માર્ગે ભટકતો રહે છે. અજ્ઞાનથી કામમાં રંજાઈ કર્મ કરે છે, અને મન તેમાં રંગાયેલ હોવાથી આ નશ્વર લોકને ગંધર્વનગર જેવી માયા હોવા છતાં સ્થિર માને છે।
Verse 6
तत्र च क्वचिदातपोदकनिभान् विषयानुपधावति पानभोजनव्यवायादिव्यसनलोलुप: ॥ ६ ॥
ક્યારેક આ ગંધર્વનગર સમાન જગતમાં પાન, ભોજન અને મૈથુન વગેરે વ્યસનોમાં લોલુપ થઈ, ઇન્દ્રિયવિષયો પાછળ એ રીતે દોડે છે જેમ રણમાં હરણ મૃગજળ પાછળ દોડે છે।
Verse 7
क्वचिच्चाशेषदोषनिषदनं पुरीषविशेषं तद्वर्णगुणनिर्मितमति: सुवर्णमुपादित्सत्यग्निकामकातर इवोल्मुकपिशाचम् ॥ ७ ॥
ક્યારેક જીવ પીળા મલ સમાન ‘સોનું’ પાછળ દોડે છે—જે અનેક દોષોનું નિવાસસ્થાન છે. રજોગુણથી આવૃત મન સોનાના રંગથી મોહીત થઈ તેને મેળવવા તત્પર બને છે; જેમ જંગલમાં ઠંડીથી પીડિત માણસ કાદવમાં ઝગમગતી રોશનીને આગ માની દોડે છે।
Verse 8
अथ कदाचिन्निवासपानीयद्रविणाद्यनेकात्मोपजीवनाभिनिवेश एतस्यां संसाराटव्यामितस्तत: परिधावति ॥ ८ ॥
ક્યારેક બંધ જીવ નિવાસ, પાણી અને ધન-સંપત્તિ મેળવવામાં જ મગ્ન થઈ જાય છે. અનેક જરૂરિયાતો એકત્ર કરતાં કરતાં તે બધું ભૂલી આ સંસાર-અરણ્યમાં અહીંથી ત્યાં સતત દોડે છે.
Verse 9
क्वचिच्च वात्यौपम्यया प्रमदयाऽऽरोहमारोपितस्तत्कालरजसा रजनीभूत इवासाधुमर्यादो रजस्वलाक्षोऽपि दिग्देवता अतिरजस्वलमतिर्न विजानाति ॥ ९ ॥
ક્યારેક વાવાઝોડાની ધૂળ જેવી રજસથી અંધ બનેલો બંધ જીવ ‘પ્રમદા’ કહેવાતી વિપરીત લિંગની સુંદરતા જોઈ મોહીત થાય છે. ત્યારે તે સ્ત્રીની ગોદમાં ઉઠાવવામાં આવે છે અને એ સમયે રજોગુણના વેગથી તેની શુભ બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો પરાજિત થાય છે. કામાંધ બની તે સંભોગના નિયમો તોડે છે; દિક્દેવતાઓ વગેરે સાક્ષી છે તે જાણતો નથી, અને મધરાતે અવિધ ભોગ કરે છે, આવનારી સજા ન જોતા.
Verse 10
क्वचित्सकृदवगतविषयवैतथ्य: स्वयं पराभिध्यानेन विभ्रंशितस्मृतिस्तयैव मरीचितोयप्रायांस्तानेवाभिधावति ॥ १० ॥
ક્યારેક બંધ જીવ ઇન્દ્રિયભોગની વ્યર્થતા અને દુઃખમયતા એક વાર સમજી પણ લે છે; પરંતુ દેહાભિમાન અને પરચિંતનથી તેની સ્મૃતિ ભ્રષ્ટ થાય છે. પછી તે વારંવાર એ જ ભોગ પાછળ દોડે છે, જેમ રણમાં પ્રાણી મૃગજળના પાણી પાછળ દોડે છે.
Verse 11
क्वचिदुलूकझिल्लीस्वनवदतिपरुषरभसाटोपं प्रत्यक्षं परोक्षं वा रिपुराजकुलनिर्भर्त्सितेनातिव्यथितकर्णमूलहृदय: ॥ ११ ॥
ક્યારેક શત્રુઓ અને રાજસેવકો સીધા કે આડકતરી રીતે બોલેલા અત્યંત કઠોર અને ઉગ્ર શબ્દોથી બંધ જીવ ખૂબ વ્યથિત થાય છે. ત્યારે તેના કાનની મૂળ અને હૃદય અત્યંત દુઃખી થાય છે. આવી ઠપકો ઉલ્લૂ અને ઝીંગુરના કર્કશ સ્વર જેવી છે.
Verse 12
स यदा दुग्धपूर्वसुकृतस्तदा कारस्करकाकतुण्डाद्यपुण्यद्रुमलताविषोदपानवदुभयार्थशून्यद्रविणान्जीवन्मृतान् स्वयं जीवन्म्रियमाण उपधावति ॥ १२ ॥
પૂર્વજન્મના પુણ્યથી જ્યારે તેને આ જન્મમાં ભૌતિક સુવિધાઓ મળે છે, ત્યારે તે તેને ભોગવે છે; પરંતુ તે પૂરી થઈ જાય ત્યારે તે એવા ધનનો આશ્રય લે છે જે ન આ લોકમાં ન પરલોકમાં કામ આવે. તેથી તે એવા ‘જીવતા-મૃત’ ધનવાન લોકો પાસે દોડે છે. આવા લોકો અશુદ્ધ વૃક્ષ-લતા અને વિષાળ કૂવા જેવા છે, અને તે પોતે પણ જીવતાં જીવ મરતો જાય છે.
Verse 13
एकदासत्प्रसङ्गान्निकृतमतिर्व्युदकस्रोत:स्खलनवद् उभयतोऽपि दु:खदं पाखण्डमभियाति ॥ १३ ॥
ક્યારેક આ ભૌતિક અરણ્યના દુઃખ ઘટાડવા માટે બંધ જીવ નાસ્તિકોથી સસ્તા ‘આશીર્વાદ’ લે છે. તેમની સંગતમાં તેની બુદ્ધિ નષ્ટ થાય છે; જાણે ઓછી ઊંડાઈના પ્રવાહમાં કૂદી માથું ફૂટે. તેથી બંને રીતે દુઃખ જ થાય. એ જ રીતે તે વેદવિરોધી પાખંડી তথાકથિત સાધુ-સ્વામી પાસે પણ જાય છે, પરંતુ ઇહલોક કે પરલોક—ક્યાંય લાભ મળતો નથી.
Verse 14
यदा तु परबाधयान्ध आत्मने नोपनमति तदा हि पितृपुत्रबर्हिष्मत: पितृपुत्रान् वा स खलु भक्षयति ॥ १४ ॥
જ્યારે બંધ જીવ બીજાને પીડાવીને પણ પોતાનું પાલનપોષણ ગોઠવી શકતો નથી, ત્યારે અંધ બનીને પોતાના પિતા કે પુત્રનું પણ શોષણ કરે છે અને તેમની નાની-મોટી મિલકત પણ છીનવી લેવા ઈચ્છે છે. પિતા-પુત્ર કે અન્ય સગાં પાસેથી કંઈ ન મળે તો, તેમને અનેક રીતે તકલીફ આપવા પણ તૈયાર થઈ જાય છે.
Verse 15
क्वचिदासाद्य गृहं दाववत्प्रियार्थविधुरमसुखोदर्कं शोकाग्निना दह्यमानो भृशं निर्वेदमुपगच्छति ॥ १५ ॥
ક્યારેક તે ગૃહજીવનને જંગલની દાવાગ્નિ સમાન અનુભવે છે—જ્યાં પ્રિય સુખનો અભાવ છે અને અંતે દુઃખ જ વધે છે. શોકની આગમાં બળતો તે ઘોર નિર્વેદ/વૈરાગ્ય પામે છે. ગૃહસ્થાશ્રમમાં શાશ્વત સુખ માટે અનુકૂળ કંઈ નથી. તેમાં ફસાઈ ક્યારેક પોતાને અતિ અભાગી કહી ધિક્કારે છે, અને ક્યારેક માને છે કે પૂર્વજન્મે પુણ્ય ન કરવાથી આ દુઃખ મળ્યું.
Verse 16
क्वचित्कालविषमितराजकुलरक्षसापहृतप्रियतमधनासु: प्रमृतक इव विगतजीवलक्षण आस्ते ॥ १६ ॥
ક્યારેક કાળના પ્રભાવથી વિકૃત થયેલા રાજપુરુષો રાક્ષસ સમાન બની તેની પ્રિય સંચિત સંપત્તિ બધું જ છીનવી લે છે. જીવનભરનો સંગ્રહ ગુમાવતાં તે ઉત્સાહહીન થઈ જાય છે; જાણે મરેલો હોય—જીવનના લક્ષણો જ લુપ્ત થાય છે.
Verse 17
कदाचिन्मनोरथोपगतपितृपितामहाद्यसत्सदिति स्वप्ननिर्वृतिलक्षणमनुभवति ॥ १७ ॥
ક્યારેક બંધ જીવ મનની કલ્પનાથી એવું માને છે કે પિતા, પિતામહ વગેરે પુત્ર કે પૌત્રના રૂપે ફરી આવ્યા છે. આ રીતે તે સ્વપ્નસુખ જેવી ક્ષણિક ખુશી અનુભવે છે અને આવી માનસિક રચનાઓમાં જ રમી જાય છે.
Verse 18
क्वचिद् गृहाश्रमकर्मचोदनातिभरगिरिमारुरुक्षमाणो लोकव्यसनकर्षितमना: कण्टकशर्कराक्षेत्रं प्रविशन्निव सीदति ॥ १८ ॥
ક્યારેક ગૃહસ્થાશ્રમના કર્મવિધિના અતિભારરૂપ પર્વત પર ચઢવા પ્રયત્ન કરતો, લોકવ્યસનોથી ખેંચાયેલ મનવાળો જીવ કાંટા-કંકર ભરેલા માર્ગમાં પ્રવેશ કરનારની જેમ દુઃખથી કંટાળી જાય છે।
Verse 19
क्वचिच्च दु:सहेन कायाभ्यन्तरवह्निना गृहीतसार: स्वकुटुम्बाय क्रुध्यति ॥ १९ ॥
ક્યારેક શરીરમાં ઉઠતી અસહ્ય ભૂખ-તરસની આંતરિક આગથી ધીરજ ગુમાવી, તે પોતાના કુટુંબ—પુત્ર, પુત્રી અને પત્ની—પર ક્રોધ કરે છે; અને તેમની પ્રત્યે કઠોર બની વધુ દુઃખ ભોગવે છે।
Verse 20
स एव पुनर्निद्राजगरगृहीतोऽन्धे तमसि मग्न: शून्यारण्य इव शेते नान्यत्किञ्चन वेद शव इवापविद्ध: ॥ २० ॥
એ જ જીવ ફરી નિદ્રારૂપી અજગરથી ગળી લેવાઈ અજ્ઞાનના અંધકારમાં ડૂબી જાય છે; ખાલી જંગલમાં ફેંકાયેલા શવની જેમ પડ્યો રહે છે અને કશું જ જાણતો નથી।
Verse 21
कदाचिद्भग्नमानदंष्ट्रो दुर्जनदन्दशूकैरलब्धनिद्राक्षणो व्यथितहृदयेनानुक्षीयमाणविज्ञानोऽन्धकूपेऽन्धवत्पतति ॥ २१ ॥
ક્યારેક દુર્જનરૂપ દંશૂક—સર્પ વગેરે—તેને દંશે છે, તેનું માનભંગ થાય છે; ચિંતા કારણે ઊંઘનો ક્ષણ પણ મળતો નથી. હૃદય વ્યથિત થતાં તેની બુદ્ધિ-ચેતના ક્ષીણ થાય છે અને તે અજ્ઞાનરૂપ અંધકૂવામાં અંધની જેમ પડી જાય છે।
Verse 22
कर्हि स्म चित्काममधुलवान् विचिन्वन् यदा परदारपरद्रव्याण्यवरुन्धानो राज्ञा स्वामिभिर्वा निहत: पतत्यपारे निरये ॥ २२ ॥
ક્યારેક ઇન્દ્રિયસુખની થોડી મીઠાશ શોધતા તે પરસ્ત્રી અને પરધન હડપ કરે છે; ત્યારે રાજા (સરકાર) અથવા સ્ત્રીના સ્વામી/રક્ષક દ્વારા દંડિત થઈ તે અપાર નરકસ્થિતિમાં પડી જાય છે।
Verse 23
अथ च तस्मादुभयथापि हि कर्मास्मिन्नात्मन: संसारावपनमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥
અતએવ પંડિતો અને તત્ત્વદર્શીઓ આ આત્મા માટે ફળલાલસાવાળો ભૌતિક કર્મમાર્ગ નિંદે છે, કારણ કે એ જ આ લોક અને પરલોકના દુઃખોનું મૂળ અને પ્રજનનસ્થાન છે।
Verse 24
मुक्तस्ततो यदि बन्धाद्देवदत्त उपाच्छिनत्ति तस्मादपि विष्णुमित्र इत्यनवस्थिति: ॥ २४ ॥
બંધાયેલ જીવ કોઈનું ધન ચોરી કે છેતરપિંડીથી લઈ દંડથી બચી પોતાના પાસે રાખે છે; પછી દેવદત્ત નામનો બીજો તેને છેતરી તે ધન લઈ જાય છે; ત્યારબાદ વિષ્ણુમિત્ર નામનો બીજો દેવદત્ત પાસેથી તે ચોરી લઈ જાય છે. આમ ધન ક્યાંય સ્થિર રહેતું નથી, હાથેથી હાથમાં ફરતું રહે છે. અંતે કોઈ તેને ભોગવી શકતું નથી; તે પરમ પુરુષ ભગવાનની જ મિલકત રહે છે।
Verse 25
क्वचिच्च शीतवाताद्यनेकाधिदैविकभौतिकात्मीयानां दशानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तचिन्तया विषण्ण आस्ते ॥ २५ ॥
ક્યારેક ઠંડી પવન વગેરે અનેક આધિદૈવિક, આધિભૌતિક અને આધ્યાત્મિક દુઃખોથી પોતાને બચાવવામાં અસમર્થ બની બંધાયેલ જીવ અપરિમિત ચિંતાથી વિષણ্ণ થઈ વિલાપમય જીવન જીવે છે।
Verse 26
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमन्येभ्यो वा काकिणिकामात्रमप्यपहरन् यत्किञ्चिद्वा विद्वेषमेति वित्तशाठ्यात् ॥ २६ ॥
ધનના વ્યવહારમાં જો કોઈ બીજાને કાકિણી જેટલું કે તેથી પણ ઓછું છેતરે, તો તેઓ પરસ્પર શત્રુ બની જાય છે।
Verse 27
अध्वन्यमुष्मिन्निम उपसर्गास्तथा सुखदु:खरागद्वेषभयाभिमानप्रमादोन्मादशोकमोहलोभमात्सर्येर्ष्यावमानक्षुत्पिपासाधिव्याधिजन्मजरामरणादय: ॥ २७ ॥
આ ભૌતિક જીવનમાર્ગમાં, મેં કહ્યું તેમ, અનેક અપરાજેય ઉપદ્રવો છે; ઉપરાંત કહેવાતા સુખ-દુઃખ, રાગ-દ્વેષ, ભય, અભિમાન, પ્રમાદ, ઉન્માદ, શોક, મોહ, લોભ, મત્સર, ઈર્ષ્યા, અપમાન, ભૂખ-તરસ, ચિંતા, રોગ, જન્મ, જરા અને મૃત્યુ વગેરે પણ છે. આ બધું મળીને ભોગલોલુપ બંધાયેલ જીવને માત્ર દુઃખ જ આપે છે।
Verse 28
क्वापि देवमायया स्त्रिया भुजलतोपगूढ: प्रस्कन्नविवेकविज्ञानो यद्विहारगृहारम्भाकुलहृदयस्तदाश्रयावसक्तसुतदुहितृकलत्रभाषितावलोकविचेष्टितापहृतहृदय आत्मानमजितात्मापारेऽन्धे तमसि प्रहिणोति ॥ २८ ॥
ક્યારેક દેવમાયારૂપ સ્ત્રીના આલિંગનમાં મોહીત થઈ જીવનું વિવેક અને જીવનલક્ષ્યનું જ્ઞાન નષ્ટ થાય છે. ત્યારે તે સાધના છોડીને પત્ની/પ્રેયસી અને ઘરગથ્થુ વ્યવસ્થામાં અતિ આસક્ત બને છે; પત્ની-સંતાનના વચન, નજર અને ચેષ્ટાઓથી હૃદય હરી જાય છે અને કૃષ્ણચેતના ગુમાવી ઘોર અંધકારમય સંસારમાં પોતાને ફેંકી દે છે।
Verse 29
कदाचिदीश्वरस्य भगवतो विष्णोश्चक्रात्परमाण्वादिद्विपरार्धापवर्गकालोपलक्षणात्परिवर्तितेन वयसा रंहसा हरत आब्रह्मतृणस्तम्बादीनां भूतानामनिमिषतो मिषतां वित्रस्तहृदयस्तमेवेश्वरं कालचक्रनिजायुधं साक्षाद्भगवन्तं यज्ञपुरुषमनादृत्य पाखण्डदेवता: कङ्कगृध्रबकवटप्राया आर्यसमयपरिहृता: साङ्केत्येनाभिधत्ते ॥ २९ ॥
ભગવાન વિષ્ણુનું ચક્ર—હરિચક્ર—એ જ કાળચક્ર છે; પરમાણુના આરંભથી બ્રહ્માના અંત સુધી વિસ્તરી તે સર્વ ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરે છે અને બ્રહ્માથી તૃણ સુધી સર્વ જીવોની આયુષ્યને હરી લેતાં સતત ફરતું રહે છે. મૃત્યુના ભયથી જીવ રક્ષક શોધે છે, પરંતુ કાળચક્રરૂપ પોતાના આયુધ સાથે સాక్షાત્ યજ્ઞપુરુષ ભગવાનની અવગણના કરીને પાખંડ શાસ્ત્રોના માનવ-ઘડિત દેવતાઓની શરણ લે છે; તેઓ ગિધ-કાગડા સમાન, વેદસંમત નથી અને મૃત્યુના પંજાથી બચાવી શકતા નથી।
Verse 30
यदा पाखण्डिभिरात्मवञ्चितैस्तैरुरु वञ्चितो ब्रह्मकुलं समावसंस्तेषां शीलमुपनयनादिश्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानेन भगवतो यज्ञपुरुषस्याराधनमेव तदरोचयन् शूद्रकुलं भजते निगमाचारेऽशुद्धितो यस्य मिथुनीभाव: कुटुम्बभरणं यथा वानरजाते: ॥ ३० ॥
પાખંડી નકલી સ્વામી-યોગીઓ પોતે જ ભ્રષ્ટ અને છેતરાયેલા છે; તેમની પાસે જનાર પણ છેતરાય છે. આમ છેતરાયેલો જીવ ક્યારેક બ્રાહ્મણો અથવા કૃષ્ણચેતન વૈદિક અનુયાયીઓની શરણ લે છે, જે ઉપનયનાદિ શ્રૌત-સ્માર્ત કર્મોથી યજ્ઞપુરુષ ભગવાનની આરાધના શીખવે છે. પરંતુ આ સિદ્ધાંતોમાં સ્થિર રહી ન શકતાં તે ફરી પડીને કામભોગની વ્યવસ્થામાં નિપુણ શૂદ્રોમાં આશ્રય લે છે; જ્યાં મૈથુન અને કુટુંબભરણ વાનરજાતિ જેવી રીતે પ્રબળ હોય છે।
Verse 31
तत्रापि निरवरोध: स्वैरेण विहरन्नतिकृपणबुद्धिरन्योन्यमुखनिरीक्षणादिना ग्राम्यकर्मणैव विस्मृतकालावधि: ॥ ३१ ॥
ત્યાં પણ તેઓ કોઈ રોકટોક વિના સ્વેચ્છાએ ફરતા રહે છે; અતિ કૃપણ બુદ્ધિથી જીવનલક્ષ્ય જાણતા નથી. એકબીજાના મુખ જોવાથી વગેરે ઇન્દ્રિયભોગની સ્મૃતિ જાગે છે અને તેઓ માત્ર ગ્રામ્યકર્મ—ભૌતિક કાર્યોમાં—લગ્ન રહે છે; તેથી પોતાની અલ્પ આયુષ્યની સીમા સંપૂર્ણ ભૂલી જાય છે।
Verse 32
क्वचिद् द्रुमवदैहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानर: सुतदारवत्सलो व्यवायक्षण: ॥ ३२ ॥
ક્યારેક જીવ દેહિક સ્વાર્થના ઘરોમાં વૃક્ષથી વૃક્ષે કૂદતા વાનર જેવી રીતે રમે છે; પુત્ર-દારા પર અતિ આસક્ત થઈ ક્ષણિક મૈથુનસુખનો દાસ બને છે. જેમ વાનર અંતે શિકારીના બંધનમાં ફસાઈ જાય છે, તેમ આ બદ્ધજીવ એક દેહથી બીજા દેહમાં કૂદતો, ક્ષણિક કામસુખમાં મોહીત થઈ પરિવાર-કારાગારમાં બંધાઈ જાય છે અને ભૌતિક પાશમાંથી બહાર આવી શકતો નથી।
Verse 33
एवमध्वन्यवरुन्धानो मृत्युगजभयात्तमसि गिरिकन्दरप्राये ॥ ३३ ॥
આ ભૌતિક જગતમાં બંધ જીવ પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાન સાથેનો પોતાનો સંબંધ ભૂલીને કૃષ્ણચેતનાની અવગણના કરે છે, ત્યારે તે અનેક પ્રકારનાં પાપ અને દુષ્કર્મોમાં પ્રવર્તે છે. પછી ત્રિવિધ તાપોથી પીડાઈ, મૃત્યુરૂપ ગજના ભયથી, ગિરિકંદર સમા અંધકારમાં પડી જાય છે।
Verse 34
क्वचिच्छीतवाताद्यनेकदैविकभौतिकात्मीयानां दु:खानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तविषयविषण्ण आस्ते ॥ ३४ ॥
ક્યારેક તે કડક ઠંડી, પ્રચંડ પવન વગેરે તથા દૈવિક, ભૌતિક અને આત્મીય કારણોથી થતા અનેક દુઃખોથી પીડાય છે. તેને નિવારવામાં અસમર્થ બની, અતિ દુર્દમ્ય વિષયભોગની લાલસાથી વિષણ্ণ થઈ, તે દુઃખદ સ્થિતિમાં જ રહે છે।
Verse 35
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमुपयाति वित्तशाठ्येन ॥ ३५ ॥
ક્યારેક લોકો પરસ્પર વ્યવહાર કરીને થોડું ધન મેળવે છે; પરંતુ ધનમાં છેતરપિંડીથી સમય જતાં વૈર ઊભું થાય છે. નાનો લાભ હોય તોય મિત્રતા તૂટી જાય છે અને તેઓ શત્રુ બની જાય છે।
Verse 36
क्वचित्क्षीणधन: शय्यासनाशनाद्युपभोगविहीनो यावदप्रतिलब्धमनोरथोपगतादानेऽवसितमतिस्ततस्ततोऽवमानादीनि जनादभिलभते ॥ ३६ ॥
ક્યારેક ધન ક્ષીણ થતાં તેને શય્યા, આસન, ભોજન વગેરે ઉપભોગ પણ મળતા નથી; બેસવાની જગ્યા પણ નથી રહેતી. ઇચ્છાઓ પૂર્ણ ન થતાં, ન્યાય માર્ગે સાધન ન મળતાં, તે બીજાનું ધન અયોગ્ય રીતે ઝૂંટવવાનો નિશ્ચય કરે છે. ઇચ્છિત વસ્તુ ન મળતાં લોકો તરફથી અપમાન વગેરે પામી તે બહુ વિષણ্ণ થાય છે।
Verse 37
एवं वित्तव्यतिषङ्गविवृद्धवैरानुबन्धोऽपि पूर्ववासनया मिथ उद्वहत्यथापवहति ॥ ३७ ॥
આ રીતે ધનાસક્તિથી વધેલી વૈરભાવની કડી હોવા છતાં, પૂર્વવાસનાના કારણે લોકો વારંવાર પરસ્પર લગ્ન કરે છે. પરંતુ દુર્ભાગ્યે આવા લગ્ન લાંબા સમય સુધી ટકતા નથી અને છૂટાછેડા વગેરે દ્વારા તેઓ ફરી અલગ થઈ જાય છે।
Verse 38
एतस्मिन् संसाराध्वनि नानाक्लेशोपसर्गबाधित आपन्नविपन्नो यत्र यस्तमु ह वावेतरस्तत्र विसृज्य जातं जातमुपादाय शोचन्मुह्यन् बिभ्यद्विवदन् क्रदन् संहृष्यन्गायन्नह्यमान: साधुवर्जितो नैवावर्ततेऽद्यापि यत आरब्ध एष नरलोकसार्थो यमध्वन: पारमुपदिशन्ति ॥ ३८ ॥
આ સંસારનો માર્ગ અનેક ક્લેશો અને ઉપદ્રવોથી ભરેલો છે. જીવ ક્યારેક લાભ પામે છે, ક્યારેક હાનિ; ક્યારેક પિતા વગેરેના વિયોગથી દુઃખી થઈ તેમને છોડીને સંતાન વગેરેમાં આસક્ત થાય છે. શોક, મોહ, ભય, રડવું, વાદ, હર્ષ અને ગાનમાં ફસાઈ તે અનાદિ ભગવદ્વિયોગ ભૂલી જાય છે અને યમમાર્ગ સમાન દુર્ગમ પથ પર સુખી થતો નથી. આત્મજ્ઞ લોકો ભગવાનની શરણ લઈ ભક્તિમાર્ગથી જ આ બંધનમાંથી બહાર આવે છે; ભક્તિ વિના મુક્તિ નથી—કૃષ્ણચેતના જ આશ્રય છે।
Verse 39
यदिदं योगानुशासनं न वा एतदवरुन्धते यन्न्यस्तदण्डा मुनय उपशमशीला उपरतात्मान: समवगच्छन्ति ॥ ३९ ॥
આ યોગાનુશાસન તેમને જ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે જેઓ દંડ ત્યજી ચૂક્યા છે, સર્વ જીવોના મિત્ર છે, શમશીલ છે અને ઇન્દ્રિય-મનને વશમાં રાખે છે. શાંતચિત્ત સાધુઓ સરળતાથી મુક્તિનો માર્ગ—ભગવદ્ધામ તરફનો પથ—પામે છે. પરંતુ દુઃખમય ભૌતિક આસક્તિમાં ફસાયેલ દુર્ભાગી વ્યક્તિ તેમનો સંગ મેળવી શકતો નથી।
Verse 40
यदपि दिगिभजयिनो यज्विनो ये वै राजर्षय: किं तु परं मृधे शयीरन्नस्यामेव ममेयमिति कृतवैरानुबन्धायां विसृज्य स्वयमुपसंहृता: ॥ ४० ॥
દિગ્વિજયી અને યજ્ઞોમાં નિપુણ એવા અનેક રાજર્ષિઓ પણ ભગવાનની પ્રેમમય સેવાને પ્રાપ્ત ન કરી શક્યા, કારણ કે ‘હું આ શરીર છું અને આ મારું છે’—આ મિથ્યા અહંકારને તેઓ જીત્યા નહીં. આ દેહાભિમાનથી તેમણે વૈર વધાર્યું, યુદ્ધ કર્યા અને અંતે રણભૂમિમાં પડી જીવનનું સાચું લક્ષ્ય પૂર્ણ કર્યા વિના નષ્ટ થયા।
Verse 41
कर्मवल्लीमवलम्ब्य तत आपद: कथञ्चिन्नरकाद्विमुक्त: पुनरप्येवं संसाराध्वनि वर्तमानो नरलोकसार्थमुपयाति एवमुपरि गतोऽपि ॥ ४१ ॥
જીવ જ્યારે કર્મરૂપ વેલાનો આશ્રય લે છે, ત્યારે પુણ્યકર્મોથી તે કોઈ રીતે નરકસમાન સ્થિતિમાંથી છૂટીને સ્વર્ગાદિ ઉચ્ચ લોકોમાં ઊંચે ચડે છે; પરંતુ ત્યાં ટકી શકતો નથી. પુણ્યફળ ક્ષીણ થતાં જ તે ફરી નીચે પડે છે. આ રીતે તે સંસારપથ પર સતત ઉપર-નીચે થતો રહે છે।
Verse 42
तस्येदमुपगायन्ति— आर्षभस्येह राजर्षेर्मनसापि महात्मन: । नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मत: ॥ ४२ ॥
જડભરતના ઉપદેશનો સાર કહી શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજર્ષિ પરીક્ષિત! આ મહાત્માએ દર્શાવેલો માર્ગ પ્રભુના વાહન ગરુડના માર્ગ સમાન છે, અને સામાન્ય રાજાઓ માખીઓ સમાન. માખી ગરુડના માર્ગને અનુસરી શકતી નથી; તેમ આજ સુધી મહાન વિજયી રાજાઓ પણ ભક્તિસેવાના આ માર્ગને મનથી પણ અનુસરવા સમર્થ થયા નથી।
Verse 43
यो दुस्त्यजान्दारसुतान् सुहृद्राज्यं हृदिस्पृश: । जहौ युवैव मलवदुत्तमश्लोकलालस: ॥ ४३ ॥
યૌવનમાં જ મહારાજ ભરતે ઉત્તમશ્લોક ભગવાનની સેવાના લાલસાથી પત્ની, પુત્રો, મિત્ર અને વિશાળ રાજ્ય—ત્યજવા દુષ્કર—મળ જેવી તુચ્છ ગણીને ત્યજી દીધાં।
Verse 44
यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतस्वजनार्थदारान्प्रार्थ्यां श्रियं सुरवरै: सदयावलोकाम् । नैच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुद्विट-सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गु: ॥ ४४ ॥
હે રાજન, ભરત મહારાજે રાજ્ય, પત્ની, સ્વજન અને દેવતાઓને પણ ઈર્ષ્યા થાય એવી કરુણાદૃષ્ટિભરી શ્રી—બધું જ—ત્યજી દીધું; કારણ કે મધુદ્વિટ શ્રીકૃષ્ણની સેવામાં આસક્ત મહાત્માઓ માટે ભોગ અને ભવ પણ તુચ્છ છે।
Verse 45
यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाययोगाय साङ्ख्यशिरसे प्रकृतीश्वराय । नारायणाय हरये नम इत्युदारंहास्यन्मृगत्वमपि य: समुदाजहार ॥ ४५ ॥
મૃગદેહમાં પણ ભરત મહારાજ ભગવાનને ભૂલ્યા નહીં; દેહત્યાગ સમયે તેમણે ઊંચે સ્વરે કહ્યું—“યજ્ઞસ્વરૂપ, ધર્મપતિ, વિધિનૈપુણ્ય, યોગસ્વરૂપ, સાંખ્યશિરોમણિ, પ્રકૃતિઈશ્વર, નારાયણ હરિને નમસ્કાર”—અને દેહ ત્યજી દીધો।
Verse 46
य इदं भागवतसभाजितावदातगुणकर्मणो राजर्षेर्भरतस्यानुचरितं स्वस्त्ययनमायुष्यं धन्यं यशस्यं स्वर्ग्यापवर्ग्यं वानुशृणोत्याख्यास्यत्यभिनन्दति च सर्वा एवाशिष आत्मन आशास्ते न काञ्चन परत इति ॥ ४६ ॥
જે ભક્ત ભાગવત-સભામાં રાજર્ષિ ભરતના શુદ્ધ ગુણકર્મનું આ મંગલમય ચરિત્ર શ્રદ્ધાથી સાંભળે, કીર્તન કરે અને પ્રશંસા કરે, તેને આયુષ્ય, ઐશ્વર્ય, યશ, સ્વર્ગપ્રાપ્તિ અથવા મોક્ષ—બધું મળે; બીજા કોઈ પાસે માંગવું ન પડે।
Frequently Asked Questions
It is an allegorical model of saṁsāra where the conditioned soul, driven by greed and bodily identification, enters for profit and becomes lost under māyā. The ‘forest’ represents unpredictable dangers—sense agitation, social entanglement, fear, punishment, and time—showing how karma and guṇa keep the jīva wandering through repeated bodies until he takes shelter of devotees and bhakti.
Because indriyas divert resources meant for dharma and spiritual progress into unnecessary consumption—seeing, tasting, touching, hearing, and desiring—thereby ‘stealing’ one’s wealth, time, and clarity. The teaching highlights that without regulation and higher taste (bhakti-rasa), the senses naturally extract tribute from the jīva.
Hari-cakra is the Lord’s disc identified here with kāla, the inexorable wheel of time. It governs change from atom to Brahmā’s lifespan and ‘spends’ the lives of all beings. The chapter stresses that death cannot be avoided by man-made gods; only surrender to the Supreme Lord, the master of time, is meaningful.
Household life is depicted as a potent arena of karma where desire-seeds regenerate unless burned by detachment and devotion. The text does not deny gṛhastha duties, but warns that attachment to wealth, sex, and possessiveness turns family life into wildfire—lamentation, conflict, and bondage—unless centered on service to Viṣṇu and guided by sādhu-saṅga.
Because such paths lack śāstric grounding and do not lead to surrender to the Supreme Personality of Godhead. They cannot protect one from the fundamental problem—kāla (death/time)—and instead intensify delusion, keeping the jīva within the forest rather than guiding him to authentic bhakti and Vedic discipline.
Bharata’s life proves that attraction to Kṛṣṇa’s qualities enables true renunciation, and that remembrance of the Lord is decisive even across births. Hearing and chanting about Bharata is presented as spiritually potent (śravaṇa-kīrtana), capable of granting both worldly uplift and ultimate liberation, with bhakti as the highest result.