Adhyaya 11
Jaḍa Bharata Instructs King Rahūgaṇa: The Mind as Bondage and the Two Kṣetrajñas
રહૂગણ રાજા જડભરતને અપમાન કર્યા પછી વિનમ્ર બની આધ્યાત્મિક ઉપદેશ માગે છે. જડભરત ‘માલિક-સેવક’ તથા દેહના સુખ-દુઃખ અંગેની ભૌતિક તર્કબદ્ધતા પરમ સત્યથી બાહ્ય કહીને ખંડન કરે છે. તે ત્રિગુણમય મનને અણઘડ હાથી સમાન વર્ણવે છે—જે પુણ્ય-પાપ કર્મ વધારી કર્મબંધન અને અનેક યોનિઓમાં પુનર્જન્મ કરાવે છે. ઇન્દ્રિયો, વિષયો, દેહ-સમાજની ઓળખ અને અહંકાર—આ મનનું ક્ષેત્ર બતાવી, અસંખ્ય વૃત્તિઓ ઊઠે છતાં સર્વનું નિયંત્રણ ભગવાન કરે છે એમ સમજાવે છે. અંતે બે ક્ષેત્રજ્ઞ—જીવ અને પરમાત્મા (નારાયણ/વાસુદેવ)—નો સિદ્ધાંત સ્થાપી, ગુરુસેવા અને ભગવાનના ચરણકમળની ભક્તિ દ્વારા મન જીતવાનો ઉપદેશ આપે છે.
Shlokas
Verse 1
ब्राह्मण उवाच अकोविद: कोविदवादवादान्वदस्यथो नातिविदां वरिष्ठ: । न सूरयो हि व्यवहारमेनंतत्त्वावमर्शेन सहामनन्ति ॥ १ ॥
બ્રાહ્મણ (જડભરત) બોલ્યો—હે રાજા! તું અજાણ હોવા છતાં જાણકારની જેમ વાદ કરે છે; તેથી તું ખરેખર નિષ્ણાત નથી. સાચા જ્ઞાની પરમ તત્ત્વનું ચિંતન કરતાં દાસ‑સ્વામી સંબંધ કે ભૌતિક સુખ‑દુઃખ જેવા બાહ્ય વ્યવહાર વિશે આ રીતે બોલતા નથી।
Verse 2
तथैव राजन्नुरुगार्हमेध-वितानविद्योरुविजृम्भितेषु । न वेदवादेषु हि तत्त्ववाद:प्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधु: ॥ २ ॥
હે રાજન, સ્વામી-સેવક, રાજા-પ્રજા વગેરે સંબંધોની વાતો મોટેભાગે ભૌતિક કર્મની જ ચર્ચા છે. વેદોના કર્મકાંડમાં આસક્ત લોકો યજ્ઞાદિ કર્મોમાં શ્રદ્ધા રાખે છે; એવા લોકોને તત્ત્વજ્ઞાન અને આધ્યાત્મિક પ્રગતિ સામાન્ય રીતે પ્રગટ થતી નથી।
Verse 3
न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद्वरीयसीरपि वाच: समासन् । स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यंन यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥ ३ ॥
તેને તત્ત્વનું પ્રત્યક્ષ ગ્રહણ કરાવવા શ્રેષ્ઠ વેદવાણી પણ પૂરતી નથી. જેમ સ્વપ્ન પોતે જ ખોટું જણાય છે, તેમ ગૃહમેધી સુખ તુચ્છ છે એમ જે સ્વયં સમજે, તેને વેદો પણ સીધું તત્ત્વજ્ઞાન કરાવવામાં અપર્યાપ્ત રહે છે।
Verse 4
यावन्मनो रजसा पूरुषस्यसत्त्वेन वा तमसा वानुरुद्धम् । चेतोभिराकूतिभिरातनोतिनिरङ्कुशं कुशलं चेतरं वा ॥ ४ ॥
જ્યાં સુધી જીવનું મન રજસ, સત્ત્વ અથવા તમસ—આ ત્રણ ગુણોથી બંધાયેલું રહે છે, ત્યાં સુધી તે અંકુશ વિના હાથીની જેમ ઇન્દ્રિયો અને સંકલ્પો દ્વારા પુણ્ય-પાપ કર્મોનો વિસ્તાર કરે છે. પરિણામે જીવ ભોગ અને દુઃખ ભોગવતો સંસારમાં જ રહે છે।
Verse 5
स वासनात्मा विषयोपरक्तोगुणप्रवाहो विकृत: षोडशात्मा । बिभ्रत्पृथङ्नामभि रूपभेद-मन्तर्बहिष्ट्वं च पुरैस्तनोति ॥ ५ ॥
મન વાસનામય બની વિષયોમાં રંજાય છે અને ગુણપ્રવાહથી વિકૃત થાય છે; સોળ તત્ત્વોમાં મન મુખ્ય છે. તે નામ-રૂપના ભેદથી અંદર-બહારનો ભાવ અને દેહ-નગર રચે છે; તેથી દેવ, મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી વગેરે ઊંચા-નીચા દેહોમાં જન્મ કરાવે છે।
Verse 6
दु:खं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रंकालोपपन्नं फलमाव्यनक्ति । आलिङ्ग्य मायारचितान्तरात्मास्वदेहिनं संसृतिचक्रकूट: ॥ ६ ॥
માયાથી રચાયેલું ભૌતિક મન જીવાત્માને ઢાંકી વિવિધ યોનિઓમાં લઈ જાય છે—આ જ સંસૃતિચક્ર છે. મનના કારણે સમયાનુસાર તીવ્ર સુખ-દુઃખનાં ફળ ભોગવાય છે; મોહમાં મન ફરી પુણ્ય-પાપ કર્મો રચે છે અને આત્મા વધુ બંધાય છે।
Verse 7
तावानयं व्यवहार: सदावि:क्षेत्रज्ञसाक्ष्यो भवति स्थूलसूक्ष्म: । तस्मान्मनो लिङ्गमदो वदन्तिगुणागुणत्वस्य परावरस्य ॥ ७ ॥
આ સંસારવ્યવહાર સદા ક્ષેત્રજ્ઞ (આત્મા)ના સાક્ષીભાવમાં સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ રૂપે ચાલે છે. તેથી વિદ્વાનો કહે છે કે મન જ લિંગ (સૂક્ષ્મ દેહ) છે; ગુણ-અગુણ અનુસાર બંધન અને મોક્ષનું કારણ મન જ છે.
Verse 8
गुणानुरक्तं व्यसनाय जन्तो: क्षेमाय नैर्गुण्यमथो मन: स्यात् । यथा प्रदीपो घृतवर्तिमश्नन् शिखा: सधूमा भजति ह्यन्यदा स्वम् । पदं तथा गुणकर्मानुबद्धं वृत्तीर्मन: श्रयतेऽन्यत्र तत्त्वम् ॥ ८ ॥
મન જ્યારે ગુણોમાં આસક્ત થઈ ઇન્દ્રિયભોગમાં લીન થાય છે, ત્યારે તે જીવ માટે વ્યસન અને દુઃખનું કારણ બને છે; પરંતુ મન નિર્ગુણ બની અનાસક્ત થાય ત્યારે તે જ કલ્યાણ અને મોક્ષનું કારણ બને છે. જેમ દીવામાં ઘી-વાટ યોગ્ય રીતે બળે તો તેજ પ્રકાશ થાય, અને વાટ ખોટી રીતે બળે તો ધુમાડો અને કાળાશ આવે; તેમ મન ભોગાસક્ત હોય તો ક્લેશ, અને ભોગવિરક્ત હોય તો કૃષ્ણચેતનાની મૂળ તેજસ્વિતા પ્રગટે છે.
Verse 9
एकादशासन्मनसो हि वृत्तय आकूतय: पञ्च धियोऽभिमान: । मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादश वीर भूमी: ॥ ९ ॥
મનની વૃત્તિઓ અગિયાર છે—પાંચ આકૂતિઓ (સંકલ્પપ્રવૃત્તિ), પાંચ ધીઓ (જ્ઞાનઇન્દ્રિયસંબંધિત બુદ્ધિ) અને અહંકાર. હે વીર! શબ્દાદિ વિષયો, કર્મઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ અને દેહ-સમાજાદિ ‘પુર’—આ બધાંને વિદ્વાનો મનવૃત્તિઓનાં કાર્યક્ષેત્ર કહે છે.
Verse 10
गन्धाकृतिस्पर्शरसश्रवांसि विसर्गरत्यर्त्यभिजल्पशिल्पा: । एकादशं स्वीकरणं ममेति शय्यामहं द्वादशमेक आहु: ॥ १० ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ—આ પાંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયોના વિષયો છે. વાણી, ગ્રહણ, ગમન, મલવિસર્જન અને મૈથુન—આ કર્મઇન્દ્રિયોના વિષયો છે. આ સિવાય ‘આ મારું’—આ દેહ મારું, સમાજ મારું, કુટુંબ મારું, દેશ મારું—એવી ધારણા અહંકારની વૃત્તિ છે. કેટલાક તત્ત્વજ્ઞો તેને બારમી વૃત્તિ કહે છે અને તેનું ક્ષેત્ર દેહને માને છે.
Verse 11
द्रव्यस्वभावाशयकर्मकालै- रेकादशामी मनसो विकारा: । सहस्रश: शतश: कोटिशश्च क्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वत: स्यु: ॥ ११ ॥
દ્રવ્ય, સ્વભાવ, આશય (મૂલ કારણ), કર્મ, કાળ વગેરે ભૌતિક કારણોથી મનના આ અગિયાર વિકારો ઉથલપાથલ થાય છે. આ ક્ષોભથી તે સૈકડા, હજારો અને કરોડો રૂપોમાં ફેરવાય છે; પરંતુ આ પરિવર્તન ન તો આપમેળે થાય છે, ન પરસ્પર સંયોગથી. બધું પરમાત્મા—ભગવાનના નિયંત્રણ અને માર્ગદર્શન હેઠળ જ થાય છે.
Verse 12
क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूती- र्जीवस्य मायारचितस्य नित्या: । आविर्हिता: क्वापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तु: ॥ १२ ॥
કૃષ્ણચેતના વિનાના જીવના મનમાં બાહ્ય માયાએ રચેલી અનેક કલ્પનાઓ અને પ્રવૃત્તિઓ અનાદિથી છે. તે ક્યારેક જાગ્રત અને સ્વપ્નમાં પ્રગટ થાય છે, અને ગાઢ નિદ્રા અથવા સમાધિમાં અદૃશ્ય થાય છે; જીવનમુક્ત શુદ્ધ પુરુષ તેને સ્પષ્ટ જુએ છે.
Verse 13
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष: पुराण: साक्षात्स्वयंज्योतिरज: परेश: । नारायणो भगवान् वासुदेव: स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमान: ॥ १३ ॥ यथानिल: स्थावरजङ्गमाना- मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेव: क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट: ॥ १४ ॥
ક્ષેત્રજ્ઞ આત્મા આદિપુરુષ, સ્વયંપ્રકાશ, અજ અને પરમેશ્વર છે. એ જ ભગવાન નારાયણ, વાસુદેવ; પોતાની સ્વશક્તિ (માયા) વડે સર્વ જીવોના હૃદયમાં નિવાસ કરે છે.
Verse 14
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष: पुराण: साक्षात्स्वयंज्योतिरज: परेश: । नारायणो भगवान् वासुदेव: स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमान: ॥ १३ ॥ यथानिल: स्थावरजङ्गमाना- मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेव: क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट: ॥ १४ ॥
જેમ વાયુ સ્થાવર-જંગમ સર્વ દેહોમાં પોતાના સ્વરૂપે પ્રવેશીને તેમને ચલાવે અને નિયંત્રિત કરે છે, તેમ પરમ ભગવાન વાસુદેવ ક્ષેત્રજ્ઞ-આત્મા રૂપે સર્વ શરીરોમાં પ્રવેશ કરીને તેમનું શાસન કરે છે.
Verse 15
न यावदेतां तनुभृन्नरेन्द्र विधूय मायां वयुनोदयेन । विमुक्तसङ्गो जितषट्सपत्नो वेदात्मतत्त्वं भ्रमतीह तावत् ॥ १५ ॥
હે નરેન્દ્ર રાહૂગણ! જ્યાં સુધી દેહધારી વિવેક-જ્ઞાનના ઉદયથી માયાને ઝાડી નાંખી આસક્તિથી મુક્ત ન થાય, છ શત્રુઓને જીતે નહીં અને આત્મતત્ત્વને ન જાણે, ત્યાં સુધી તે આ સંસારમાં વિવિધ યોનિ અને સ્થાનોમાં ભટકતો રહે છે.
Verse 16
न यावदेतन्मन आत्मलिङ्गं संसारतापावपनं जनस्य । यच्छोकमोहामयरागलोभ- वैरानुबन्धं ममतां विधत्ते ॥ १६ ॥
મન જ જીવનું આત્મલિંગ (ઉપાધિ) છે અને સંસારતાપનું મૂળ કારણ છે. જ્યાં સુધી જીવ આ સત્યને ન જાણે, ત્યાં સુધી તે દેહદુઃખ ભોગવી વિવિધ સ્થિતિઓમાં ભટકે છે; કારણ કે મન શોક, મોહ, વ્યાધિ, રાગ, લોભ અને વૈરથી ગ્રસ્ત થઈ બંધન અને ખોટી મમતા ઊભી કરે છે.
Verse 17
भ्रातृव्यमेनं तददभ्रवीर्य- मुपेक्षयाध्येधितमप्रमत्त: । गुरोर्हरेश्चरणोपासनास्त्रो जहि व्यलीकं स्वयमात्ममोषम् ॥ १७ ॥
આ અણિયંત્રિત મન જીવનો મહાન શત્રુ છે. તેને અવગણો કે તક આપો તો તે વધુ બળવાન બની વિજયી થાય છે; અસત્ય હોવા છતાં પ્રબળ છે અને આત્માનું સ્વરૂપ ઢાંકી દે છે. હે રાજન, ગુરુ અને શ્રીહરિના ચરણકમળની સેવા-રૂપ શસ્ત્રથી સાવધાનીપૂર્વક મનને જીતો।
Frequently Asked Questions
He rejects it because such roles are grounded in bodily designation and social convention, not in ātma-tattva. From the standpoint of the Absolute Truth, pain/pleasure and hierarchy belong to the field of guṇa and karma; the realized person speaks from the level of the self and Bhagavān’s presence, not from temporary material relations.
When the mind is attached to sense enjoyment and shaped by lust and anger, it manufactures karma and compels the jīva into repeated bodies. When the same mind becomes detached from enjoyment and aligned with Kṛṣṇa consciousness—through devotion and disciplined attention—it ceases producing binding desires and becomes an instrument for realization, thus functioning as the cause of liberation.
They are (1) the individual living entity (jīva), the knower of a particular body/field, and (2) the Supreme Personality of Godhead as Paramātmā/Nārāyaṇa/Vāsudeva, the all-pervading knower and controller present within all bodies. The chapter stresses the Lord’s self-effulgence, freedom from material change, and governance of all beings.
Jaḍa Bharata prescribes conquering the mind by the ‘weapon’ of service to the lotus feet of the spiritual master and the Supreme Personality of Godhead. The emphasis is careful, sustained guru-bhakti: devotion that disciplines attention, dissolves false ego, and reorients desire away from sense objects toward Bhagavān.