Adhyaya 10
Rahūgaṇa Meets Jaḍa Bharata: The Shaking Palanquin and the Teaching Beyond Body-Identity
પંચમ સ્કંધના પૂર્વ પ્રસંગને આગળ વધારતાં શુકદેવ કહે છે કે રાજા રહૂગણ કપિલાશ્રમ તરફ જતાં પાલખીમાં મુસાફરી કરે છે. ઇક્ષુમતી નદી પાસે એક વહનકર્તાની અછત થતાં સેવકો જડભરતને બળજબરીથી લઈ આવે છે; તેમના સંતત્વને ન ઓળખી માત્ર દૃઢ દેહ જોઈને. અહિંસાના કારણે જડભરત ચીંટીઓ વગેરેને નુકસાન ન થાય એમ સાવધ પગલાં ભરે છે, તેથી પાલખી હલવા લાગે છે. રજોગુણ અને દેહાભિમાનથી પ્રેરિત રાજા તેમને કઠોર વચનો કહે છે. જડભરત તીક્ષ્ણ આત્મજ્ઞાનથી સમજાવે છે કે ‘વહનકર્તા’ દેહ છે, આત્મા નહીં; જાડાપણું, થાક, સ્વામી-દાસ જેવા ભેદ પ્રકૃતિની ક્ષણભંગુર ઉપાધિઓ છે. તેમની શાંતિ, ક્ષમા અને તર્કથી રાજાનું હૃદયગ્રંથિ ઢીલી પડે છે; રાજા ઉતરી દંડવત પ્રણામ કરે છે, વૈષ્ણવાપરાધ સ્વીકારી ક્ષમા અને ઉપદેશ માગે છે. અંતે રાજાના ગંભીર પ્રશ્નો આગળના અધ્યાયમાં આત્મસાક્ષાત્કાર, ભક્તિ અને સંત-અપરાધના ભય અંગે વિસ્તૃત ઉપદેશની ભૂમિકા રચે છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ सिन्धुसौवीरपते रहूगणस्य व्रजत इक्षुमत्यास्तटे तत्कुलपतिना शिबिकावाहपुरुषान्वेषणसमये दैवेनोपसादित: स द्विजवर उपलब्ध एष पीवा युवा संहननाङ्गो गोखरवद्धुरं वोढुमलमिति पूर्वविष्टिगृहीतै: सह गृहीत: प्रसभमतदर्ह उवाह शिबिकां स महानुभाव: ॥ १ ॥
શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું: રાજા રહૂગણના સેવકોએ ઇક્ષુમતી નદીના કિનારે જડ ભરતને જોયા. તેમને યુવાન અને બળદ જેવા બળવાન જોઈને, સેવકોએ તે મહાપુરુષને પાલખી ઉપાડવા માટે બળજબરીથી પકડી લીધા.
Verse 2
यदा हि द्विजवरस्येषुमात्रावलोकानुगतेर्न समाहिता पुरुषगतिस्तदा विषमगतां स्वशिबिकां रहूगण उपधार्य पुरुषानधिवहत आह हे वोढार: साध्वतिक्रमत किमिति विषममुह्यते यानमिति ॥ २ ॥
અહિંસાના ભાવથી જડભરત દર ત્રણ પગલે આગળ જોઈને ચાલતા, ક્યાંય ચીંટીઓ ન દબાઈ જાય. તેથી તેઓ બીજા વહનકારો સાથે ગતિ મેળવી શક્યા નહીં અને પાલકી ડોલવા લાગી. રાજા રહૂગણે તરત કહ્યું—“હે વહનકારો, ઠીક રીતે ચાલો; પાલકી અસમાન કેમ વહો છો? યોગ્ય રીતે ઉઠાવો.”
Verse 3
अथ त ईश्वरवच: सोपालम्भमुपाकर्ण्योपायतुरीयाच्छङ्कितमनसस्तं विज्ञापयांबभूवु: ॥ ३ ॥
મહારાજ રહૂગણના ઠપકાભર્યા કઠોર વચનો સાંભળીને પાલકીના વહનકારો દંડના ભયથી ગભરાઈ ગયા અને પછી તેમણે રાજાને આ રીતે વિનંતી કરી.
Verse 4
न वयं नरदेव प्रमत्ता भवन्नियमानुपथा: साध्वेव वहाम: । अयमधुनैव नियुक्तोऽपि न द्रुतं व्रजति नानेन सह वोढुमु ह वयं पारयाम इति ॥ ४ ॥
હે નરદેવ! અમે ફરજમાં જરાય બેદરકાર નથી. તમારી આજ્ઞા મુજબ અમે પાલકી યોગ્ય રીતે વહન કરીએ છીએ; પરંતુ આ માણસ, જેને હમણાં જ અમારી સાથે મુકાયો છે, ઝડપથી ચાલતો નથી. તેથી તેની સાથે અમે પાલકી ઠીક રીતે વહન કરી શકતા નથી.
Verse 5
सांसर्गिको दोष एव नूनमेकस्यापि सर्वेषां सांसर्गिकाणां भवितुमर्हतीति निश्चित्य निशम्य कृपणवचो राजा रहूगण उपासितवृद्धोऽपि निसर्गेण बलात्कृत ईषदुत्थितमन्युरविस्पष्टब्रह्मतेजसं जातवेदसमिव रजसाऽऽवृतमतिराह ॥ ५ ॥
દંડના ભયથી કંપતા વહનકારોના શબ્દો સાંભળીને રાજા રહૂગણે સમજી લીધું કે એક જ વ્યક્તિના દોષથી સૌનું વહન અસમાન બન્યું છે. આ બધું નિશ્ચિત કરીને અને તેમની વિનંતી સાંભળીને પણ, રાજનીતિમાં નિપુણ અને અનુભવી હોવા છતાં, રાજસ્વભાવથી તેના મનમાં થોડો ક્રોધ ઊઠ્યો. રજોગુણથી ઢંકાયેલી બુદ્ધિથી તેણે જડભરતને કહ્યું—જેનુ બ્રહ્મતેજ રાખથી ઢંકાયેલી અગ્નિ જેવું સ્પષ્ટ દેખાતું ન હતું।
Verse 6
अहो कष्टं भ्रातर्व्यक्तमुरुपरिश्रान्तो दीर्घमध्वानमेक एव ऊहिवान् सुचिरं नातिपीवा न संहननाङ्गो जरसा चोपद्रुतो भवान् सखे नो एवापर एते सङ्घट्टिन इति बहुविप्रलब्धोऽप्यविद्यया रचितद्रव्यगुणकर्माशयस्वचरमकलेवरेऽवस्तुनि संस्थानविशेषेऽहं ममेत्यनध्यारोपितमिथ्याप्रत्ययो ब्रह्मभूतस्तूष्णीं शिबिकां पूर्ववदुवाह ॥ ६ ॥
રાજા રહૂગણે જડભરતને કહ્યું—“અહો ભાઈ, કેટલું કષ્ટ! તું સ્પષ્ટ રીતે બહુ થાકેલો લાગે છે; લાંબા માર્ગમાં લાંબા સમય સુધી તું એકલો જ પાલકી ઉઠાવી છે. તું બહુ જાડો પણ નથી, શરીર પણ દૃઢ નથી; અને વૃદ્ધાવસ્થાએ પણ તને પીડાવ્યો છે, મિત્ર. શું તારા આ સાથી વહનકારો તને સહાય નથી કરતા?”—આ રીતે ઘણીવાર ભ્રમિત થઈ બોલ્યા છતાં, જડભરત ‘હું-મારું’ જેવી મિથ્યા ભાવનાથી રહિત, દેહને દ્રવ્ય-ગુણ-કર્મથી રચાયેલ અંતિમ આવરણ જાણીને, બ્રહ્મભાવમાં સ્થિત રહી, મૌનથી પહેલાંની જેમ પાલકી વહન કરતો રહ્યો.
Verse 7
अथ पुन: स्वशिबिकायां विषमगतायां प्रकुपित उवाच रहूगण: किमिदमरे त्वं जीवन्मृतो मां कदर्थीकृत्य भर्तृशासनमतिचरसि प्रमत्तस्य च ते करोमि चिकित्सां दण्डपाणिरिव जनताया यथा प्रकृतिं स्वां भजिष्यस इति ॥ ७ ॥
રાજા રહૂગણે જોયું કે પાલકી હજી પણ હલતી હતી, ત્યારે ક્રોધથી બોલ્યો—અરે દુષ્ટ! શું કરે છે? જીવતો હોવા છતાં મરેલો છે શું? હું તારો સ્વામી છું એ જાણતો નથી? તું મારી આજ્ઞા અવગણે છે; તેથી યમરાજ જેમ પાપીઓને દંડ આપે તેમ હું તને દંડ આપી સુધારીશ, જેથી તું ભાનમાં આવી યોગ્ય રીતે વર્તે।
Verse 8
एवं बह्वबद्धमपि भाषमाणं नरदेवाभिमानं रजसा तमसानुविद्धेन मदेन तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्मभूतसर्वभूतसुहृदात्मा योगेश्वरचर्यायां नातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमान इव विगतस्मय इदमाह ॥ ८ ॥
રજસ્-તમસ્ ગુણોથી આવૃત મદમાં અને દેહાભિમાનમાં રહેલા રાજા રહૂગણે રાજગર્વથી જડ ભરતને અકારણ અને વિરુદ્ધ શબ્દોથી ઠપકો આપ્યો. પરંતુ જડ ભરત ભગવાનના પરમ પ્રિય ભક્ત હતા; તેમના હૃદયમાં સદા ભગવાનનો નિવાસ હતો. તેઓ બ્રહ્મભૂત, સર્વ જીવોના સુહૃદ અને દેહભાવનાથી રહિત હતા. રાજા ભક્તની સ્થિતિ જાણતો ન હતો. જડ ભરતે જાણે સ્મિત કરતાં, પરંતુ અહંકાર વિના, આ વચન કહ્યાં।
Verse 9
ब्राह्मण उवाच त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धं भर्तु: स मे स्याद्यदि वीर भार: । गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वा पीवेति राशौ न विदां प्रवाद: ॥ ९ ॥
બ્રાહ્મણ જડ ભરતે કહ્યું—હે વીરસ્વરૂપ રાજા! તમે વ્યંગ્યથી જે કહ્યું તે સ્પષ્ટ રીતે અસત્ય નથી. જો આ ભાર મારો હોત તો હું જ વહનકર્તા ગણાત; પરંતુ ભાર વહન કરે છે દેહ, આત્મા નહીં. ગંતવ્ય અને માર્ગ જો મારા હોત તો કષ્ટ થાત; પરંતુ તે દેહસંબંધિત છે. ‘જાડું’ ‘પાતળું’ દેહ માટે છે; જ્ઞાની આત્મા વિશે આવું નથી કહેતા।
Verse 10
स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश्च क्षुत्तृड् भयं कलिरिच्छा जरा च । निद्रा रतिर्मन्युरहंमद: शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति ॥ १० ॥
જાડાપણું, પાતળાપણું, રોગો, માનસિક કષ્ટ, ભૂખ-તરસ, ભય, કલહ, ભોગની ઇચ્છા, વૃદ્ધાવસ્થા, નિદ્રા, આસક્તિ, ક્રોધ, શોક, મોહ અને ‘હું’ એવો દેહાભિમાન—આ બધું આત્માને ઢાંકતા ભૌતિક આવરણના વિકાર છે. જે દેહબુદ્ધિમાં ડૂબેલો છે તે આથી પ્રભાવિત થાય છે; પરંતુ હું દેહાભિમાનથી મુક્ત છું, તેથી આ મારા નથી।
Verse 11
जीवन्मृतत्वं नियमेन राजन् आद्यन्तवद्यद्विकृतस्य दृष्टम् । स्वस्वाम्यभावो ध्रुव ईड्य यत्र तर्ह्युच्यतेऽसौ विधिकृत्ययोग: ॥ ११ ॥
હે રાજન! તમે મને જીવતો હોવા છતાં મરેલો કહ્યો—આ તો આદિ અને અંત ધરાવતી વિકારી ભૌતિક વસ્તુઓમાં નિયમરૂપે જ દેખાય છે. અને ‘હું સ્વામી, તું સેવક’ એવો ભાવ પણ સ્થિર નથી; આજે તમે રાજા છો, કાલે સ્થિતિ બદલાઈ શકે. આ બધું વિધિ (દૈવ) દ્વારા રચાયેલ તાત્કાલિક સંયોગ છે।
Verse 12
विशेषबुद्धेर्विवरं मनाक् च पश्याम यन्न व्यवहारतोऽन्यत् । क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्यं तथापि राजन् करवाम किं ते ॥ १२ ॥
હે રાજન, જો તમે હજી પણ માનો છો કે તમે રાજા છો અને હું તમારો સેવક છું, તો મને આજ્ઞા આપો; હું તમારી આજ્ઞાનું પાલન કરીશ. આ ભેદબુદ્ધિ માત્ર વ્યવહાર અને રૂઢિથી વિસ્તરે છે; બીજું કોઈ કારણ મને દેખાતું નથી. તો ત્યાં સ્વામી કોણ અને સેવક કોણ? બધા જ ભૌતિક પ્રકૃતિના નિયમોથી બાંધાયેલા છે; તેથી ન કોઈ સ્વામી છે, ન કોઈ સેવક. છતાં તમે મને સેવક માનો તો હું સ્વીકારું છું—કહો, હું તમારા માટે શું કરું?
Verse 13
उन्मत्तमत्तजडवत्स्वसंस्थां गतस्य मे वीर चिकित्सितेन । अर्थ: कियान् भवता शिक्षितेन स्तब्धप्रमत्तस्य च पिष्टपेष: ॥ १३ ॥
હે વીરસ્વરૂપ રાજન, તમે કહ્યું—“અરે મૂર્ખ, જડ, ઉન્મત્ત! હું તને દંડ આપીશ, પછી તું સુધરી જશે”—આ વિષયે સાંભળો. હું બહારથી જડ, બહેરા-મૂંગા જેવો રહું છું, છતાં હું આત્મતત્ત્વમાં સ્થિત છું. મને દંડ આપવાથી તમને શું લાભ? જો તમારી ગણતરી પ્રમાણે હું ખરેખર પાગલ હોઉં, તો તમારો દંડ પીસેલા ને ફરી પીસવા જેવો—નિષ્ફળ રહેશે. પાગલને દંડ આપવાથી તેની પાગલપન દૂર થતું નથી.
Verse 14
श्रीशुक उवाच एतावदनुवादपरिभाषया प्रत्युदीर्य मुनिवर उपशमशील उपरतानात्म्यनिमित्त उपभोगेन कर्मारब्धं व्यपनयन् राजयानमपि तथोवाह ॥ १४ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે મહારાજ પરીક્ષિત, જ્યારે રાજા રહૂગણે કઠોર શબ્દોથી મહાભક્ત જડભરતને ઠપકો આપ્યો, ત્યારે પણ તે શાંત, સાધુસ્વભાવ મુનિવરે બધું સહન કરી યોગ્ય રીતે ઉત્તર આપ્યો. અજ્ઞાન દેહાત્મબુદ્ધિથી થાય છે; પરંતુ જડભરત આ ખોટી કલ્પનાથી અસ્પર્શિત હતો. સ્વાભાવિક વિનયથી તેણે પોતાને મહાભક્ત માન્યો નહીં અને પૂર્વકર્મના ફળ ભોગવવા પણ સ્વીકાર્યું. સામાન્ય માણસની જેમ તેણે વિચાર્યું કે પાલકી વહન કરીને તે જૂના પાપોની પ્રતિક્રિયાઓ ક્ષય કરી રહ્યો છે, અને તે પહેલાંની જેમ રાજયાન વહન કરવા લાગ્યો.
Verse 15
स चापि पाण्डवेय सिन्धुसौवीरपतिस्तत्त्वजिज्ञासायां सम्यक्श्रद्धयाधिकृताधिकारस्तद्धृदयग्रन्थिमोचनं द्विजवच आश्रुत्य बहुयोगग्रन्थसम्मतं त्वरयावरुह्य शिरसा पादमूलमुपसृत: क्षमापयन् विगतनृपदेवस्मय उवाच ॥ १५ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી આગળ બોલ્યા—હે પાંડવવંશશ્રેષ્ઠ પરીક્ષિત, સિંધુ અને સૌવીર દેશોના રાજા રહૂગણને પરમતત્ત્વની જિજ્ઞાસામાં દૃઢ શ્રદ્ધા હતી; તેથી તે યોગ્ય હતો. જડભરતના દ્વિજવચનો—જે અનેક યોગગ્રંથો દ્વારા સમ્મત અને હૃદયગ્રંથિ ખોલનારા હતા—સાંભળીને તેનો ‘હું રાજા છું’ એવો અહંકાર નાશ પામ્યો. તે તરત જ પાલકીમાંથી ઉતરી ગયો અને જડભરતના ચરણકમળ પાસે શિર મૂકીને દંડવત્ પડ્યો, મહાબ્રાહ્મણ પ્રત્યે કહેલા અપમાનજનક શબ્દો માટે ક્ષમા માગવા. પછી તેણે આ રીતે પ્રાર્થના કરી.
Verse 16
कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानां बिभर्षि सूत्रं कतमोऽवधूत: । कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात् क्षेमाय नश्चेदसि नोत शुक्ल: ॥ १६ ॥
રાજા રહૂગણ બોલ્યો—હે દ્વિજ, તમે આ જગતમાં બહુ ગૂઢ રીતે, અજાણ્યા જેવા ફરી રહ્યા છો; લોકો તમને ઓળખી શકતા નથી. તમે કોણ છો? તમે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ છો કે અવધૂત મહાત્મા? હું જોઉં છું કે તમે યજ્ઞોપવીત ધારણ કર્યું છે; તેથી તમે બ્રાહ્મણ જણાઓ છો. શું તમે દત્તાત્રેય વગેરે જેવા મુક્ત, ઉચ્ચ કક્ષાના સંત છો? તમે કોના શિષ્ય છો, ક્યાંના છો અને ક્યાં વસો છો? તમે અહીં શા માટે આવ્યા છો? શું તમે અમારા કલ્યાણ માટે આવ્યા છો? કૃપા કરીને કહો—તમે ખરેખર કોણ છો?
Verse 17
नाहं विशङ्के सुरराजवज्रा- न्न त्र्यक्षशूलान्न यमस्य दण्डात् । नाग्न्यर्कसोमानिलवित्तपास्त्रा- च्छङ्के भृशं ब्रह्मकुलावमानात् ॥ १७ ॥
હે મહાશય, ઇન્દ્રના વજ્રથી, શિવના ત્રિશૂલથી, યમરાજના દંડથી, અગ્નિ, દાહક સૂર્ય, ચંદ્ર, પવન અથવા કુબેરના અસ્ત્રોથી મને ભય નથી. પરંતુ બ્રાહ્મણનું અપમાન થવાથી હું અત્યંત ભયભીત છું; એ જ મારું મહાભય છે.
Verse 18
तद्ब्रूह्यसङ्गो जडवन्निगूढ- विज्ञानवीर्यो विचरस्यपार: । वचांसि योगग्रथितानि साधो न न: क्षमन्ते मनसापि भेत्तुम् ॥ १८ ॥
કૃપા કરીને કહો—તમે તો અસંગ છો, છતાં જડની જેમ કેમ વિચરો છો? તમારું ગુપ્ત આધ્યાત્મિક બળ અપાર છે. હે સાધુ, યોગથી ગૂંથાયેલા તમારા વચનોને અમે મનથી પણ ભેદી શકતા નથી; કૃપા કરીને સ્પષ્ટ કરો.
Verse 19
अहं च योगेश्वरमात्मतत्त्व- विदां मुनीनां परमं गुरुं वै । प्रष्टुं प्रवृत्त: किमिहारणं तत् साक्षाद्धरिं ज्ञानकलावतीर्णम् ॥ १९ ॥
હું તમને યોગેશ્વર, આત્મતત્ત્વ જાણનારા મુનિઓમાં પરમ ગુરુ માનું છું. તમે લોકહિત માટે અવતર્યા છો અને જ્ઞાનકલાના અવતાર સాక్షાત્ હરિ—કપિલદેવ—ના પ્રતિનિધિ છો. તેથી, ગુરુદેવ, આ જગતમાં સૌથી સુરક્ષિત આશ્રય શું છે?
Verse 20
स वै भवाँल्लोकनिरीक्षणार्थ- मव्यक्तलिङ्गो विचरत्यपिस्वित् । योगेश्वराणां गतिमन्धबुद्धि: कथं विचक्षीत गृहानुबन्ध: ॥ २० ॥
શું તમે સాక్షાત્ કપિલ અવતારના પ્રતિનિધિ નથી? લોકોની પરખ કરવા તમે તમારું લક્ષણ છુપાવી બહેરા-મૂંગા જેવો વર્તાવ કરીને જગતમાં વિચરો છો. હું ગૃહાસક્તિમાં બંધાયેલો, આધ્યાત્મિક જ્ઞાનમાં અંધ છું; છતાં તમારી સામે પ્રકાશ માગું છું. હું આધ્યાત્મિક જીવનમાં કેવી રીતે આગળ વધું?
Verse 21
दृष्ट: श्रम: कर्मत आत्मनो वै भर्तुर्गन्तुर्भवतश्चानुमन्ये । यथासतोदानयनाद्यभावात् समूल इष्टो व्यवहारमार्ग: ॥ २१ ॥
તમે કહ્યું, “મને થાક નથી.” આત્મા દેહથી ભિન્ન હોવા છતાં દેહના શ્રમથી થાક થાય છે અને તે આત્માનો થાક જેવો લાગે છે; પાલકી વહન કરવામાં શ્રમ તો થાય જ—આ મારું અનુમાન છે. તમે એ પણ કહ્યું કે સ્વામી-સેવકનો બાહ્ય વ્યવહાર તત્ત્વતઃ સત્ય નથી; છતાં અસત્ય જગતનો વ્યવહારમાર્ગ મૂળসহ માન્ય અને અનુભવાય છે, કારણ કે અસત્ય પ્રપંચના ઉત્પાદ પણ અસર કરે છે. તેથી ભૌતિક કર્મ અનિત્ય હોવા છતાં તેને સર્વથા અસત્ય કહી શકાય નહીં.
Verse 22
स्थाल्यग्नितापात्पयसोऽभिताप- स्तत्तापतस्तण्डुलगर्भरन्धि: । देहेन्द्रियास्वाशयसन्निकर्षात् तत्संसृति: पुरुषस्यानुरोधात् ॥ २२ ॥
રહૂગણ બોલ્યો—હે મહાભાગ! સ્થૂલતા‑કૃશતા વગેરે આત્માના લક્ષણ નથી એમ તમે કહ્યું, તે યોગ્ય નથી; કારણ કે સુખ‑દુઃખનો અનુભવ તો જીવાત્મા જ કરે છે. જેમ અગ્નિ પર રાખેલી હાંડીમાં પહેલાં દૂધ ગરમ થાય અને તેના તાપથી ચોખા પણ ગરમ થાય, તેમ દેહના સુખ‑દુઃખથી ઇન્દ્રિયો, મન અને અંતઃકરણ પ્રભાવિત થાય છે; દેહસંબંધના અનુસંધાનથી પુરુષની સંસારગતિ ચાલતી રહે છે।
Verse 23
शास्ताभिगोप्ता नृपति: प्रजानांय: किङ्करो वै न पिनष्टि पिष्टम् । स्वधर्ममाराधनमच्युतस्ययदीहमानो विजहात्यघौघम् ॥ २३ ॥
હે મહાભાગ! રાજા પ્રજાનો શાસ્તા અને રક્ષક છે; તે સેવક હોવા છતાં ‘પીસેલું ફરી પીસતો નથી’, એટલે નિષ્ફળ કર્મ કરતો નથી. રાજા‑પ્રજા કે સ્વામી‑સેવક સંબંધ અનિત્ય હોવા છતાં, જે પોતાનો સ્વધર્મ પાળી અચ્યુત ભગવાનની આરાધના કરે છે, તે અહીં જ પાપસમૂહ છોડે છે. તેથી બળપૂર્વક પણ કર્તવ્યમાં લગાડવામાં આવે તો ધર્માચરણથી પાપક્ષય થાય છે।
Verse 24
तन्मे भवान्नरदेवाभिमान-मदेन तुच्छीकृतसत्तमस्य । कृषीष्ट मैत्रीदृशमार्तबन्धोयथा तरे सदवध्यानमंह: ॥ २४ ॥
તમારી વાતો મને પરસ્પર વિરોધી લાગે છે. હે આર્તબંધી! રાજદેહના ખોટા ગૌરવ‑મદથી મેં તમને તુચ્છ ગણીને મહા અપરાધ કર્યો છે. તેથી હું પ્રાર્થના કરું છું—કૃપાવશાત્ મને મૈત્રીદૃષ્ટિથી જુઓ; એમ કરશો તો તમારા અપમાનથી ઉત્પન્ન પાપરૂપ સંકટમાંથી હું પાર થઈ જઈશ।
Verse 25
न विक्रिया विश्वसुहृत्सखस्यसाम्येन वीताभिमतेस्तवापि । महद्विमानात् स्वकृताद्धि मादृङ्नङ्क्ष्यत्यदूरादपि शूलपाणि: ॥ २५ ॥
હે પ્રભુ! તમે સર્વજીવોના સુહૃદ એવા પરમ પુરુષોત્તમના મિત્ર છો; તેથી તમે સર્વ પ્રત્યે સમ અને દેહાભિમાનથી રહિત છો. મારા અપમાનથી તમને ન લાભ ન હાનિ; તમે નિશ્ચયમાં સ્થિર છો. પરંતુ મારા આ મહા અપરાધથી, હું શૂલપાણિ શિવ સમાન બળવાન હોવા છતાં, વૈષ્ણવના ચરણનો અપરાધ કરવાથી ટૂંક સમયમાં નાશ પામીશ।
Frequently Asked Questions
He practiced ahiṁsā with extreme care, watching his steps to avoid crushing ants. This compassionate restraint disrupted the synchronized pace of the other carriers, making the palanquin shake. The episode contrasts saintly nonviolence and inner absorption with society’s demand for efficiency, exposing how worldly roles misread realized persons.
Jaḍa Bharata distinguishes the self (ātman) from the body: fatigue, strength, fatness, and thinness belong to the material covering and its transformations, not to the spirit soul. He also points out that master/servant identities are temporary conventions shaped by providence and material nature, not ultimate realities.
Rahūgaṇa is the ruler of Sindhu and Sauvīra traveling to Kapilāśrama. His transformation begins when Jaḍa Bharata’s calm, śāstra-aligned reasoning breaks his royal pride and bodily conception. He recognizes his offense, offers obeisances, and seeks instruction—shifting from coercive authority to submissive inquiry.
Because brāhmaṇa/vaiṣṇava-aparādha obstructs spiritual progress and invites severe karmic consequence. Rahūgaṇa realizes that worldly dangers (weapons, death) affect the body, but offense to a saint damages one’s dharma and bhakti, which are the true assets for liberation.