Adhyaya 1
Priyavrata Accepts Kingship by Brahmā’s Instruction; Sapta-dvīpa Formation and Renunciation
પુરાણોમાં વંશપરંપરા અને ધર્મરાજ્યના પ્રસંગમાં પરીક્ષિત પૂછે છે—આત્મસિદ્ધ ભક્ત પ્રિયવ્રત ગૃહસ્થજીવનમાં કેવી રીતે બંધાયો? શુકદેવ કહે છે—ભક્તો બંધનથી પરે હોય છે; છતાં અવરોધો દેખાઈ શકે, ભક્તિ નષ્ટ થતી નથી. નારદ પાસેથી ભક્તિ-જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરેલા પ્રિયવ્રત સ્વાયંભુવ મનુના આગ્રહ છતાં રાજ્ય સ્વીકારવામાં સંકોચે છે. ત્યારે બ્રહ્મા વેદોના સ્વરૂપો સાથે આવી ઉપદેશ આપે છે—પરમેશ્વરની આજ્ઞા કોઈ ટાળી શકતું નથી; ઈર્ષ્યા વિના વર્ણાશ્રમધર્મ કરવો અને અંતરમાં પ્રભુના ચરણકમળનો આશ્રય લેવો. પ્રિયવ્રત રાજ્ય સ્વીકારી પ્રભાવશાળી શાસન કરે છે, બર્હિષ્મતી સાથે લગ્ન કરી સંતાન પામે છે. સૂર્યને અનુસરી તેના રથચક્રની રેખાઓથી સાત સમુદ્ર નિર્ધારિત થાય છે અને ભૂમંડળ સાત દ્વીપ-સમુદ્રોમાં વિભાજિત થાય છે; તે બધું પુત્રોને સોંપે છે. બહારથી ગૃહસ્થાસક્ત જણાય છતાં અંદરથી મુક્ત રહે છે. પછી વૈરાગ્ય જાગે ત્યારે રાજ્ય વહેંચી આસક્તિ ત્યજી શુદ્ધ કૃષ્ણચેતનામાં પરત ફરે છે—સ્કંધ ૫ના ભૂગોળ અને વંશવિસ્તારની ભૂમિકા રચાય છે.
Shlokas
Verse 1
राजोवाच प्रियव्रतो भागवत आत्माराम: कथं मुने । गृहेऽरमत यन्मूल: कर्मबन्ध: पराभव: ॥ १ ॥
રાજાએ કહ્યું—હે મુને, આત્મારામ અને ભગવાનના ભક્ત પ્રિયવ્રત રાજા ગૃહસ્થજીવનમાં કેવી રીતે રમી રહ્યા? કારણ કે ગાર્હસ્થ્ય તો કર્મબંધનનું મૂળ છે અને માનવજીવનના ધ્યેયને પરાજિત કરે છે।
Verse 2
न नूनं मुक्तसङ्गानां तादृशानां द्विजर्षभ । गृहेष्वभिनिवेशोऽयं पुंसां भवितुमर्हति ॥ २ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ભક્તો નિશ્ચયે મુક્ત પુરુષો છે; તેથી તેઓ કુટુંબકાર્યોમાં એવી આસક્તિ રાખી શકે નહીં।
Verse 3
महतां खलु विप्रर्षे उत्तमश्लोकपादयो: । छायानिर्वृतचित्तानां न कुटुम्बे स्पृहामति: ॥ ३ ॥
હે વિપ્રર્ષે, જે મહાત્માઓ ઉત્તમશ્લોક ભગવાનના ચરણકમળનો આશ્રય લે છે, તેઓ તે ચરણોની છાયાથી પૂર્ણ તૃપ્ત થાય છે; તેમની ચેતના કુટુંબમાં આસક્ત થતી નથી।
Verse 4
संशयोऽयं महान् ब्रह्मन् दारागारसुतादिषु । सक्तस्य यत्सिद्धिरभूत्कृष्णे च मतिरच्युता ॥ ४ ॥
રાજાએ કહ્યું—હે મહાબ્રાહ્મણ, આ મારો મોટો સંશય છે. પત્ની, ઘર અને પુત્રાદિમાં આસક્ત પ્રિયવ્રત કેવી રીતે કૃષ્ણચેતનામાં અચ્યુત પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી શક્યો?
Verse 5
श्रीशुक उवाच बाढमुक्तं भगवत उत्तमश्लोकस्य श्रीमच्चरणारविन्दमकरन्दरस आवेशितचेतसो भागवतपरमहंस दयितकथां किञ्चिदन्तरायविहतां स्वां शिवतमां पदवीं न प्रायेण हिन्वन्ति ॥ ५ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—તમે યોગ્ય કહ્યું. ઉત્તમશ્લોક ભગવાનની મહિમા, જે દિવ્ય શ્લોકોથી સ્તુત છે, મહાભક્તો અને મુક્ત પુરુષોને અતિ પ્રિય છે. જેમનું ચિત્ત પ્રભુના ચરણકમળના મકરંદરસમાં લીન છે, તેઓ ક્યારેક અવરોધથી અટક્યા છતાં પોતાની પરમ કલ્યાણકારી પદવી સામાન્ય રીતે છોડતા નથી.
Verse 6
यर्हि वाव ह राजन् स राजपुत्र: प्रियव्रत: परमभागवतो नारदस्य चरणोपसेवयाञ्जसावगतपरमार्थसतत्त्वो ब्रह्मसत्रेण दीक्षिष्यमाण: अवनितलपरिपालनायाम्नातप्रवरगुणगणैकान्तभाजनतया स्वपित्रोपामन्त्रितो भगवति वासुदेव एवाव्यवधानसमाधियोगेन समावेशित-सकलकारकक्रियाकलापो नैवाभ्यनन्दद्यद्यपि तदप्रत्याम्नातव्यं तदधिकरण आत्मनोऽन्यस्माद सतोऽपि पराभवमन्वीक्षमाण: ॥ ६ ॥
શુકદેવ ગોસ્વામી આગળ બોલ્યા—હે રાજન, રાજપુત્ર પ્રિયવ્રત પરમ ભાગવત હતા. ગુરુ નારદના ચરણોની સેવા દ્વારા તેમણે પરમાર્થ સત્તત્વનું યથાર્થ જ્ઞાન મેળવ્યું. બ્રહ્મસત્રમાં દીક્ષા લેવા તૈયાર હતા ત્યારે પિતાએ શાસ્ત્રોક્ત ધર્મ મુજબ પૃથ્વી-પાલનનો ભાર લેવા કહ્યું. પરંતુ પ્રિયવ્રત વાસુદેવના અવિચ્છિન્ન સ્મરણરૂપ સમાધિ-યોગથી સર્વ ઇન્દ્રિયક્રિયાઓ પ્રભુસેવામાં લીન રાખતા; તેથી પિતાની આજ્ઞા નકારી ન શક્યા છતાં, ભક્તિમાં વિઘ્ન પડશે એવી શંકાથી તેમણે તેને આનંદથી સ્વીકારી નહીં.
Verse 7
अथ ह भगवानादिदेव एतस्य गुणविसर्गस्य परिबृंहणानुध्यानव्यवसित सकलजगदभिप्राय आत्मयोनिरखिलनिगमनिजगणपरिवेष्टित: स्वभवनादवततार ॥ ७ ॥
ત્યારે આદિદેવ ભગવાન બ્રહ્મા, જે આ ગુણવિસર્ગ સૃષ્ટિના વિસ્તરણ અને વ્યવસ્થામાં નિમગ્ન છે અને સમગ્ર જગતનો અભિપ્રાય જાણે છે, સ્વયંભૂ થઈ, વ્યક્તવેદમૂર્તિઓ તથા પોતાના ગણોથી ઘેરાયેલા, પોતાના ધામમાંથી અવતર્યા.
Verse 8
स तत्र तत्र गगनतल उडुपतिरिव विमानावलिभिरनुपथममरपरिवृढैरभिपूज्यमान: पथि पथि च वरूथश: सिद्धगन्धर्वसाध्यचारणमुनिगणैरुपगीयमानो गन्धमादनद्रोणीमवभासयन्नुपससर्प ॥ ८ ॥
તેઓ આકાશમંડળમાં માર્ગે માર્ગે દેવતાઓના વિવિધ વિમાનોની પંક્તિઓથી પૂજાતા, તારાઓથી ઘેરાયેલા પૂર્ણચંદ્ર સમા પ્રકાશમાન લાગતા. રસ્તે રસ્તે સિદ્ધ, ગંધર્વ, સાધ્ય, ચારણ અને મુનિગણ ટોળે ટોળે તેમનું ગુણગાન કરતા રહ્યા. આ રીતે ગંધમાદન પર્વતની દ્રોણીને પ્રકાશિત કરતાં તેઓ નજીક આવ્યા.
Verse 9
तत्र ह वा एनं देवर्षिर्हंसयानेन पितरं भगवन्तं हिरण्यगर्भमुपलभमान: सहसैवोत्थायार्हणेन सह पितापुत्राभ्यामवहिताञ्जलिरुपतस्थे ॥ ९ ॥
ત્યાં નારદ મુનિએ હંસયાન પર આરુઢ પોતાના પિતા ભગવાન હિરણ્યગર્ભ બ્રહ્માને આવતાં જ ઓળખી લીધા. પછી તેઓ સ્વાયંભુવ મનુ અને તેમના પુત્ર પ્રિયવ્રત સાથે તરત ઊભા થઈ, હાથ જોડીને અત્યંત આદરથી બ્રહ્માજીની આરાધના કરવા લાગ્યા।
Verse 10
भगवानपि भारत तदुपनीतार्हण: सूक्तवाकेनातितरामुदितगुणगणावतारसुजय: प्रियव्रतमादि पुरुषस्तं सदयहासावलोक इति होवाच ॥ १० ॥
હે ભારત, નારદ, પ્રિયવ્રત અને સ્વાયંભુવ મનુએ વૈદિક મર્યાદા મુજબ પૂજાસામગ્રી અર્પણ કરી અને ઉત્તમ સ્તુતિ-વચનોથી બ્રહ્માજીના ગુણગાન કર્યા. ત્યારે આ જગતના આદિપુરુષ ભગવાન બ્રહ્માએ પ્રિયવ્રત પર દયા કરી, સ્મિતભરી નજરે તેને જોઈને આ રીતે કહ્યું।
Verse 11
श्रीभगवानुवाच निबोध तातेदमृतं ब्रवीमि मासूयितुं देवमर्हस्यप्रमेयम् । वयं भवस्ते तत एष महर्षि- र्वहाम सर्वे विवशा यस्य दिष्टम् ॥ ११ ॥
શ્રીભગવાન બ્રહ્મા બોલ્યા—તાત પ્રિયવ્રત, ધ્યાનથી સાંભળ; હું તને કલ્યાણકારી સત્ય કહું છું. જે પરમેશ્વર આપણા માપ-પરખથી પરે છે, તેના પ્રત્યે અસૂયા ન કર. અમે બધા—શિવ, તારો પિતા અને આ મહર્ષિ નારદ—તેની આજ્ઞાને બદ્ધ છીએ; તેની દિશ્ત પ્રમાણે વિવશ થઈને ચાલીએ છીએ।
Verse 12
न तस्य कश्चित्तपसा विद्यया वा न योगवीर्येण मनीषया वा । नैवार्थधर्मै: परत: स्वतो वा कृतं विहन्तुं तनुभृद्विभूयात् ॥ १२ ॥
પરમેશ્વરની આજ્ઞાને કોઈ પણ જીવ ટાળી શકતો નથી—ન તો કઠોર તપથી, ન ઉચ્ચ વિદ્યાથી, ન યોગશક્તિ, શારીરિક પરાક્રમ કે બુદ્ધિબળથી. ધર્મ, ધન-વૈભવ, પોતાનો બળ કે બીજાની મદદ—કોઈ પણ ઉપાયથી પરમ પ્રભુની આજ્ઞાનો ભંગ શક્ય નથી।
Verse 13
भवाय नाशाय च कर्म कर्तुं शोकाय मोहाय सदा भयाय । सुखाय दु:खाय च देहयोग- मव्यक्तदिष्टं जनताङ्ग धत्ते ॥ १३ ॥
હે પ્રિયવ્રત, પરમ પુરુષોત્તમની આજ્ઞાથી જીવોએ જન્મ-મરણ, કર્મ, શોક અને મોહ, સદા ભય, તેમજ સુખ-દુઃખ ભોગવવા માટે વિવિધ દેહ ધારણ કરવા પડે છે. આ બધું અવ્યક્ત દિશ્ત મુજબ જ બને છે।
Verse 14
यद्वाचि तन्त्यां गुणकर्मदामभि: सुदुस्तरैर्वत्स वयं सुयोजिता: । सर्वे वहामो बलिमीश्वराय प्रोता नसीव द्विपदे चतुष्पद: ॥ १४ ॥
વત્સ, ગુણ અને કર્મ અનુસાર વૈદિક વિધિઓએ અમને વર્ણાશ્રમના વિભાગોમાં દોરડાંથી બાંધી દીધા છે; આ વ્યવસ્થા ટાળવી દુષ્કર છે. તેથી ઈશ્વર માટે આપણો વર્ણાશ્રમ-ધર્મ કરવો જોઈએ, જેમ નાકમાં ગાંઠેલા દોરડાંથી હાંકાયેલા બળદ ચાલે છે।
Verse 15
ईशाभिसृष्टं ह्यवरुन्ध्महेऽङ्ग दु:खं सुखं वा गुणकर्मसङ्गात् । आस्थाय तत्तद्यदयुङ्क्त नाथ- श्चक्षुष्मतान्धा इव नीयमाना: ॥ १५ ॥
પ્રિયવ્રત, ગુણ અને કર્મના સંગ અનુસાર ઈશ્વર જ આપણને દેહ તથા સુખ-દુઃખ આપે છે. તેથી જે સ્થિતિમાં રાખ્યા છીએ તેમાં સ્થિર રહી, ભગવાનના માર્ગદર્શન હેઠળ ચાલવું જોઈએ—જેમ આંખોવાળો માણસ અંધને લઈ જાય છે।
Verse 16
मुक्तोऽपि तावद्बिभृयात्स्वदेह- मारब्धमश्नन्नभिमानशून्य: । यथानुभूतं प्रतियातनिद्र: किं त्वन्यदेहाय गुणान्न वृङ्क्ते ॥ १६ ॥
મુક્ત પુરુષ પણ પૂર્વકર્મથી પ્રાપ્ત દેહને તેટલા સમય સુધી ધારણ કરે છે; પરંતુ અહંકારશૂન્ય રહી તે ભોગ-દુઃખને જાગેલા માણસના સ્વપ્ન સમાન માને છે. તે સ્થિર રહે છે અને ત્રિગુણોના વશમાં આવી બીજો ભૌતિક દેહ મેળવવા કર્મ કરતો નથી।
Verse 17
भयं प्रमत्तस्य वनेष्वपि स्याद् यत: स आस्ते सहषट्सपत्न: । जितेन्द्रियस्यात्मरतेर्बुधस्य गृहाश्रम: किं नु करोत्यवद्यम् ॥ १७ ॥
જે આત્મસંયમી નથી, તે વનમાં વનમાં જાય તોય બંધનની ભય રહે છે, કારણ કે તે છ સહ-પત્નીઓ—મન અને જ્ઞાનઇન્દ્રિયો—સાથે રહે છે. પરંતુ ઇન્દ્રિયજિત, આત્મતૃપ્ત અને વિદ્વાન પુરુષને ગૃહાશ્રમ પણ હાનિ કરી શકતો નથી।
Verse 18
य: षट् सपत्नान् विजिगीषमाणो गृहेषु निर्विश्य यतेत पूर्वम् । अत्येति दुर्गाश्रित ऊर्जितारीन् क्षीणेषु कामं विचरेद्विपश्चित् ॥ १८ ॥
જે ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહી મન અને પાંચ ઇન્દ્રિયો—આ છ શત્રુઓને—ક્રમથી જીતવા પ્રયત્ન કરે છે, તે કિલ્લામાં રહેલા રાજા જેમ શક્તિશાળી શત્રુઓને જીતે છે. કામના ક્ષીણ થયા પછી તે વિવેકી પુરુષ નિર્ભય બની સર્વત્ર ફરી શકે છે।
Verse 19
त्वं त्वब्जनाभाङ्घ्रिसरोजकोश- दुर्गाश्रितो निर्जितषट्सपत्न: । भुङ्क्ष्वेह भोगान् पुरुषातिदिष्टान् विमुक्तसङ्ग: प्रकृतिं भजस्व ॥ १९ ॥
શ્રી બ્રહ્માએ કહ્યું—હે પ્રિયવ્રત! કમળનાભ ભગવાનના ચરણકમળના કોષમાં આશ્રય લઈ મન સહિત છ ઇન્દ્રિયો જીત. પ્રભુએ વિશેષ રીતે જે આદેશ આપ્યો છે તે મુજબ અહીં ભોગ સ્વીકાર; આસક્તિથી મુક્ત રહી સ્વધર્મરૂપ પ્રકૃતિનું પાલન કર.
Verse 20
श्रीशुक उवाच इति समभिहितो महाभागवतो भगवतस्त्रिभुवनगुरोरनुशासनमात्मनो लघुतयावनतशिरोधरो बाढमिति सबहुमानमुवाह ॥ २० ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું—ત્રિભુવનગુરુ ભગવાન બ્રહ્માના આ ઉપદેશને સાંભળી મહાભાગવત પ્રિયવ્રતે પોતાને લઘુ માની શિર નમાવ્યું; “એમ જ થશે” કહી મહાન આદરથી આજ્ઞા સ્વીકારી અને તેનું યથાવત પાલન કર્યું.
Verse 21
भगवानपि मनुना यथावदुपकल्पितापचिति: प्रियव्रतनारदयोरविषममभिसमीक्षमाणयोरात्मसमवस्थानमवाङ्मनसं क्षयमव्यवहृतं प्रवर्तयन्नगमत् ॥ २१ ॥
મનુએ યથાશક્તિ વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને ભગવાન બ્રહ્માને સંતોષ્યા. પ્રિયવ્રત અને નારદે પણ કોઈ અસંતોષ વિના બ્રહ્માને નિહાળ્યા. પિતાની વિનંતી સ્વીકારવા પ્રિયવ્રતને પ્રવૃત્ત કરીને બ્રહ્મા પોતાના ધામ સત્યલોકમાં પરત ગયા, જે સામાન્ય મન-વાણીના પ્રયત્નથી અવર્ણનીય છે.
Verse 22
मनुरपि परेणैवं प्रतिसन्धितमनोरथ: सुरर्षिवरानुमतेनात्मजमखिलधरामण्डलस्थितिगुप्तय आस्थाप्य स्वयमतिविषमविषयविषजलाशयाशाया उपरराम ॥ २२ ॥
સ્વાયંભુવ મનુએ ભગવાન બ્રહ્માની સહાયથી આ રીતે પોતાની ઇચ્છા પૂર્ણ કરી. દેવર્ષિ નારદની મંજૂરીથી તેણે પોતાના પુત્રને સમગ્ર લોકમંડળોની વ્યવસ્થા અને રક્ષણની જવાબદારી સોંપી અને વિષય-ઇચ્છાઓના અતિ ભયંકર વિષાળ સમુદ્રથી નિવૃત્તિ મેળવી.
Verse 23
इति ह वाव स जगतीपतिरीश्वरेच्छयाधिनिवेशितकर्माधिकारोऽखिलजगद्बन्धध्वंसनपरानुभावस्य भगवत आदिपुरुषस्याङ्घ्रियुगलानवरतध्यानानुभावेन परिरन्धितकषायाशयोऽवदातोऽपि मानवर्धनो महतां महीतलमनुशशास ॥ २३ ॥
આ રીતે જગત્પતિ પ્રિયવ્રત મહારાજ ઈશ્વરની ઇચ્છાથી કર્માધિકારમાં નિયુક્ત થયા. સર્વ જગતના બંધનનો નાશ કરનાર મહિમાવાન આદિપુરુષ ભગવાનના ચરણયુગળનું તેઓ અવિરત ધ્યાન કરતા. તે ધ્યાનપ્રભાવથી તેમનું અંતઃકરણ નિર્મળ હતું; છતાં મહાત્માઓની આજ્ઞાનો માન રાખવા તેમણે પૃથ્વીનું શાસન કર્યું.
Verse 24
अथ च दुहितरं प्रजापतेर्विश्वकर्मण उपयेमे बर्हिष्मतीं नाम तस्यामु ह वाव आत्मजानात्मसमानशीलगुणकर्मरूपवीर्योदारान्दश भावयाम्बभूव कन्यां च यवीयसीमूर्जस्वतीं नाम ॥ २४ ॥
ત્યારબાદ મહારાજ પ્રિયવ્રતે પ્રજાપતિ વિશ્વકર્માની પુત્રી બર્હિષ્મતી સાથે વિવાહ કર્યો. તેના ગર્ભથી પ્રિયવ્રત સમાન રૂપ, સ્વભાવ, ગુણ, કર્મ, પરાક્રમ અને ઉદારતા ધરાવતા દસ પુત્રો થયા; તેમજ સૌથી નાની એક પુત્રી પણ થઈ, તેનું નામ ઊર્જસ્વતી હતું.
Verse 25
आग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुमहावीरहिरण्यरेतोघृतपृष्ठसवनमेधातिथिवीतिहोत्रकवय इति सर्व एवाग्निनामान: ॥ २५ ॥
તે દસ પુત્રોના નામ—આગ્નીધ્ર, ઇધ્મજિહ્વ, યજ્ઞબાહુ, મહાવીર, હિરણ્યરેતા, ઘૃતપૃષ્ઠ, સવન, મેધાતિથિ, વીતિહોત્ર અને કવિ—હતા. આ બધાં અગ્નિદેવના નામ પણ છે.
Verse 26
एतेषां कविर्महावीर: सवन इति त्रय आसन्नूर्ध्वरेतसस्त आत्मविद्यायामर्भभावादारभ्य कृतपरिचया: पारमहंस्यमेवाश्रममभजन् ॥ २६ ॥
આ દસમાં કવિ, મહાવીર અને સવન—આ ત્રણ ઊર્ધ્વરેતા, એટલે પૂર્ણ બ્રહ્મચારી હતા. બાળપણથી જ બ્રહ્મચર્ય જીવનમાં તાલીમ પામીને તેઓ આત્મવિદ્યામાં પારંગત બન્યા અને પરમહંસ આશ્રમને જ સ્વીકાર્યો.
Verse 27
तस्मिन्नु ह वा उपशमशीला: परमर्षय: सकलजीवनिकायावासस्य भगवतो वासुदेवस्य भीतानां शरणभूतस्य श्रीमच्चरणारविन्दाविरतस्मरणाविगलितपरमभक्तियोगानुभावेन परिभावितान्तर्हृदयाधिगते भगवति सर्वेषां भूतानामात्मभूते प्रत्यगात्मन्येवा- त्मनस्तादात्म्यमविशेषेण समीयु: ॥ २७ ॥
આ રીતે જીવનના આરંભથી જ સંન્યાસ-આશ્રમમાં સ્થિત તે ત્રણેયે ઇન્દ્રિયક્રિયાઓને સંપૂર્ણ વશમાં રાખી પરમર્ષિ બન્યા. સર્વ જીવસમૂહના આશ્રય અને સંસારભયથી ભીત જનનો એકમાત્ર શરણ—ભગવાન વાસુદેવના શ્રીચરણકમળોનું તેઓ અવિરત સ્મરણ કરતા. આ સતત સ્મરણથી તેમની શુદ્ધ ભક્તિયોગ પરિપક્વ થઈ; ભક્તિના પ્રભાવથી તેમણે હૃદયમાં સ્થિત પરમાત્મા, સર્વભૂતાત્મા ભગવાનને પ્રત્યક્ષ અનુભવી, અને પોતામાં તથા તેમાં ગુણતઃ કોઈ ભેદ નથી એમ જાણ્યું.
Verse 28
अन्यस्यामपि जायायां त्रय: पुत्रा आसन्नुत्तमस्तामसो रैवत इति मन्वन्तराधिपतय: ॥ २८ ॥
તેમની બીજી પત્નીથી પણ ઉત્તમ, તામસ અને રૈવત નામે ત્રણ પુત્રો થયા. આગળ ચાલીને તેઓ મન્વંતરોના અધિપતિ (મનુ) બન્યા.
Verse 29
एवमुपशमायनेषु स्वतनयेष्वथ जगतीपतिर्जगतीमर्बुदान्येकादश परिवत्सराणामव्याहताखिलपुरुषकारसारसम्भृतदोर्दण्डयुगलापीडितमौर्वीगुणस्तनितविरमितधर्मप्रतिपक्षो बर्हिष्मत्याश्चानुदिनमेधमानप्रमोदप्रसरणयौषिण्यव्रीडाप्रमुषितहासावलोकरुचिरक्ष्वेल्यादिभि: पराभूयमानविवेक इवानवबुध्यमान इव महामना बुभुजे ॥ २९ ॥
કવિ, મહાવીર અને સવન વગેરે પુત્રો પરમહંસ આશ્રમમાં સંપૂર્ણ રીતે તાલીમ પામ્યા પછી જગત્પતિ મહારાજ પ્રિયવ્રતે અગિયાર અર્બુદ વર્ષો સુધી સમગ્ર જગતનું શાસન કર્યું. જ્યારે તેઓ પોતાની બે પ્રબળ ભુજાઓથી ધનુષ્યની દોરી પર બાણ સ્થિર કરવા દૃઢ નિશ્ચય કરતા, ત્યારે ધર્મનિયમોના વિરોધી બધા પ્રતિપક્ષીઓ તેમના અપ્રતિમ શાસન-પરાક્રમથી ભયભીત થઈને ભાગી જતા. તેઓ પોતાની પ્રિય પત્ની બર્હિષ્મતીને અત્યંત પ્રેમ કરતા; દિવસો વધતાં તેમ તેમ તેમનો દાંપત્ય-આનંદ પણ વધતો ગયો. રાણીના વસ્ત્રાલંકાર, ચાલ, ઊઠવું, સ્મિત, હાસ્ય, નજર અને ક્રીડા જેવી સ્ત્રીસુલભ ભાવભંગિમાઓથી તેમની ઊર્જા વધતી; તેથી મહાત્મા હોવા છતાં તેઓ જાણે સામાન્ય પુરુષની જેમ તેના સ્ત્રીસ્વભાવમાં મગ્ન દેખાતા, પરંતુ વાસ્તવમાં તેઓ મહાન આત્મા જ હતા.
Verse 30
यावदवभासयति सुरगिरिमनुपरिक्रामन् भगवानादित्यो वसुधातलमर्धेनैव प्रतपत्यर्धेनावच्छादयति तदा हि भगवदुपासनोपचितातिपुरुषप्रभावस्तदनभिनन्दन् समजवेन रथेन ज्योतिर्मयेन रजनीमपि दिनं करिष्यामीति सप्तकृत्वस्तरणिमनुपर्यक्रामद् द्वितीय इव पतङ्ग: ॥ ३० ॥
ભગવાન આદિત્ય સુમેરુ પર્વતની પરિક્રમા કરતાં પૃથ્વીતલને અર્ધ ભાગમાં જ પ્રકાશિત કરે અને અર્ધ ભાગને અંધકારથી ઢાંકી દે; ત્યારે ભગવાનની ઉપાસનાથી પ્રાપ્ત અતિમાનવી પ્રભાવ ધરાવતા પ્રિયવ્રતને આ સ્થિતિ ગમી નહીં. તેણે નક્કી કર્યું—“જ્યાં રાત્રિ છે ત્યાં પણ હું દિવસ કરી દઈશ.” પછી તે જ્યોતિર્મય, સમવેગ રથ પર આરૂઢ થઈ સૂર્યદેવના માર્ગનું અનુસરણ કરતાં સાત વખત પરિક્રમા કરવા લાગ્યો, જાણે બીજો સૂર્ય જ હોય।
Verse 31
ये वा उ ह तद्रथचरणनेमिकृतपरिखातास्ते सप्त सिन्धव आसन् यत एव कृता: सप्त भुवो द्वीपा: ॥ ३१ ॥
પ્રિયવ્રતે સૂર્યના પાછળ રથ દોડાવ્યો ત્યારે રથચક્રની નેમીએ જે ખાઈ જેવી રેખાઓ પાડી, તે જ પછી સાત સમુદ્ર બની; અને એ જ કારણે ભૂમંડળ સાત દ્વીપોમાં વહેંચાયું.
Verse 32
जम्बूप्लक्षशाल्मलिकुशक्रौञ्चशाकपुष्करसंज्ञास्तेषां परिमाणं पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो यथासंख्यं द्विगुणमानेन बहि: समन्तत उपक्लृप्ता: ॥ ३२ ॥
દ્વીપોના નામ જંબૂ, પ્લક્ષ, શાલ્મલી, કુશ, ક્રૌંચ, શાક અને પુષ્કર છે. દરેક દ્વીપ પોતાના પૂર્વવર્તી દ્વીપ કરતાં ક્રમે દ્વિગુણો મોટો છે; અને દરેકની આસપાસ એક દ્રવ પદાર્થ છે, જેના પાર આગળનો દ્વીપ આવેલો છે.
Verse 33
क्षारोदेक्षुरसोदसुरोदघृतोदक्षीरोददधिमण्डोदशुद्धोदा: सप्त जलधय: सप्त द्वीपपरिखा इवाभ्यन्तरद्वीपसमाना एकैकश्येन यथानुपूर्वं सप्तस्वपि बहिर्द्वीपेषु पृथक्परित उपकल्पितास्तेषु जम्ब्वादिषु बर्हिष्मतीपतिरनुव्रतानात्मजानाग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुहिरण्यरेतोघृतपृष्ठमेधातिथिवीतिहोत्रसंज्ञान् यथा संख्येनैकैकस्मिन्नेकमेवाधिपतिं विदधे ॥ ३३ ॥
સાત સમુદ્રોમાં ક્રમે ખારું પાણી, ઈખરસ, સુરા, ઘી, દૂધ, દધિમંડ (દહીંનો સાર/મઠ્ઠું) અને શુદ્ધ મીઠું પીવાનું પાણી છે. આ સાતેય સમુદ્રો સાત દ્વીપોને પરીખા જેવી રીતે ચારેય તરફથી ઘેરી રાખે છે, અને દરેક સમુદ્રની પહોળાઈ તે જે દ્વીપને ઘેરે છે તેની સમાન છે. રાણી બર્હિષ્મતીના પતિ મહારાજ પ્રિયવ્રતે જંબૂ વગેરે દ્વીપોનું રાજ્ય પોતાના પુત્રો—આગ્નીધ્ર, ઇધ્મજિહ્વ, યજ્ઞબાહુ, હિરણ્યરેતા, ઘૃતપૃષ્ઠ, મેધાતિથિ અને વીતિહોત્ર—ને ક્રમશઃ એક-એક દ્વીપના અધિપતિ બનાવી સોંપ્યું.
Verse 34
दुहितरं चोर्जस्वतीं नामोशनसे प्रायच्छद्यस्यामासीद् देवयानी नाम काव्यसुता ॥ ३४ ॥
પછી રાજા પ્રિયવ્રતે પોતાની પુત્રી ઊર્જસ્વતીને ઉશનસ્ (શુક્રાચાર્ય)ને વિવાહમાં આપી. તેના ગર્ભથી કાવ્યસુતા દેવયાની નામની પુત્રી જન્મી.
Verse 35
नैवंविध: पुरुषकार उरुक्रमस्यपुंसां तदङ्घ्रिरजसा जितषड्गुणानाम् । चित्रं विदूरविगत: सकृदाददीतयन्नामधेयमधुना स जहाति बन्धम् ॥ ३५ ॥
હે રાજન! જે ઉરુક્રમ ભગવાનના કમળચરણોની ધૂળનો આશ્રય લે છે, તે ભૂખ, તરસ, શોક, મોહ, વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુ—આ છ તરંગોને પાર કરીને મન અને પાંચ ઇન્દ્રિયોને જીતે છે. પરંતુ શુદ્ધ ભક્ત માટે આ અચરજ નથી; કારણ કે ચાંડાલ પણ એકવાર ભગવાનનું નામ ઉચ્ચારે તો તરત બંધનથી મુક્ત થાય છે.
Verse 36
स एवमपरिमितबलपराक्रम एकदा तु देवर्षिचरणानुशयनानुपतितगुणविसर्गसंसर्गेणानिर्वृतमिवात्मानं मन्यमान आत्मनिर्वेद इदमाह ॥ ३६ ॥
અપરિમિત બળ અને પરાક્રમ ધરાવતા મહારાજ પ્રિયવ્રતે એક વખત વિચાર્યું કે દેવર્ષિ નારદના ચરણોમાં શરણ ગયા છતાં અને કૃષ્ણચેતનાના માર્ગ પર હોવા છતાં, ગુણપ્રવાહના સંગથી હું ફરી ભૌતિક કાર્યોમાં ગૂંથાઈ ગયો છું. તેથી મન અશાંત બન્યું અને વૈરાગ્યભાવથી તેઓ બોલવા લાગ્યા.
Verse 37
अहो असाध्वनुष्ठितं यदभिनिवेशितोऽहमिन्द्रियैरविद्यारचितविषमविषयान्धकूपे तदलमलममुष्या वनिताया विनोदमृगं मां धिग्धिगिति गर्हयाञ्चकार ॥ ३७ ॥
ત્યારે રાજાએ પોતાને ધિક્કારતાં કહ્યું—અહો! મેં કેટલું અસાધુ આચરણ કર્યું; ઇન્દ્રિયોના વશમાં પડીને અવિદ્યાએ રચેલા વિષમ વિષયોના અંધકૂવામાં હું પડી ગયો છું. બસ, બહુ થયું! હવે ભોગ નહીં. જુઓ, હું પત્નીના હાથમાં રમકડું બની નાચતા વાંદરા જેવો થયો છું; મને ધિક્કાર છે.
Verse 38
परदेवताप्रसादाधिगतात्मप्रत्यवमर्शेनानुप्रवृत्तेभ्य: पुत्रेभ्य इमां यथादायं विभज्य भुक्तभोगां च महिषीं मृतकमिव सह महाविभूतिमपहाय स्वयं निहितनिर्वेदो हृदि गृहीतहरिविहारानुभावो भगवतो नारदस्य पदवीं पुनरेवानुससार ॥ ३८ ॥
પરમદેવ ભગવાનની કૃપાથી મહારાજ પ્રિયવ્રતની ચેતના ફરી જાગી. તેમણે આજ્ઞાકારી પુત્રોમાં યથોચિત રીતે ધરતીની સર્વ સંપત્તિ વહેંચી દીધી. જેમની સાથે તેમણે ઘણો ભોગ કર્યો હતો તે મહિષીને પણ અને મહાવૈભવયુક્ત રાજ્યને પણ, જાણે મૃતદેહ ત્યજી દે તેમ પરિત્યાગ કર્યો. હૃદયમાં વૈરાગ્ય સ્થિર કરીને અને હરિના વિહારના અનુભાવથી હૃદય શુદ્ધ કરીને, તેઓ ફરી ભગવદ्भક્ત નારદની પ્રાપ્ત પદવીના માર્ગે ચાલ્યા.
Verse 39
तस्य ह वा एते श्लोका:— प्रियव्रतकृतं कर्म को नु कुर्याद्विनेश्वरम् । यो नेमिनिम्नैरकरोच्छायां घ्नन् सप्त वारिधीन् ॥ ३९ ॥
તેણા વિષે આ પ્રસિદ્ધ શ્લોકો છે— ઈશ્વરની શક્તિ વિના મહારાજ પ્રિયવ્રતનું એવું કર્મ કોણ કરી શકે? જેમણે રથચક્રની રેખાઓથી જાણે છાયા દૂર કરતાં સાત સમુદ્રોની મર્યાદા પ્રગટ કરી।
Verse 40
भूसंस्थानं कृतं येन सरिद्गिरिवनादिभि: । सीमा च भूतनिर्वृत्यै द्वीपे द्वीपे विभागश: ॥ ४० ॥
જેણે નદીઓ, પર્વતો અને વનો વગેરે દ્વારા ધરતીનું બંધારણ ગોઠવ્યું, અને પ્રજાની શાંતિ માટે દ્વીપે દ્વીપે વિભાગ કરીને સીમાઓ પણ સ્થાપી।
Verse 41
भौमं दिव्यं मानुषं च महित्वं कर्मयोगजम् । यश्चक्रे निरयौपम्यं पुरुषानुजनप्रिय: ॥ ४१ ॥
ભૌમ, દિવ્ય અને માનુષ— કર્મયોગથી પ્રાપ્ત થયેલી જે મહિમા હતી, નારદમુનિના પ્રિય ભક્ત મહારાજ પ્રિયવ્રતે તેને નરકસમાન ગણાવી; છતાં યશસ્વી ધર્મકર્મ કર્યું।
Frequently Asked Questions
Because Brahmā establishes that the Supreme Lord’s order is unavoidable for all beings—from Brahmā to an ant. Priyavrata accepted rulership not from personal desire but as service to the divine plan and to his superiors (Manu, Brahmā), while keeping his consciousness sheltered at the Lord’s lotus feet. This preserves bhakti while fulfilling dharma.
The chapter distinguishes uncontrolled wandering from controlled household discipline: the true danger is the unconquered mind and senses (the ‘six co-wives’). A self-satisfied, learned person who systematically conquers the mind and senses can live as a gṛhastha without being harmed, treating karmic happiness and distress like a dream—without generating new bondage.
They are Jambū, Plakṣa, Śālmali, Kuśa, Krauñca, Śāka, and Puṣkara, each surrounded by corresponding oceans of salt water, sugarcane juice, liquor, ghee, milk, yogurt, and sweet water. They are narrated to show the cosmic-scale effects of a devotee-king acting under divine empowerment, and to transition Canto 5 into its broader cosmographical exposition.
Because resistance to one’s prescribed duty can subtly become envy toward the Lord’s governance—treating divine arrangement as negotiable. Brahmā reframes duty as alignment with the Supreme will: obedience without ego preserves devotion, whereas refusal can mask personal preference as spirituality.