Adhyaya 8
Avadhūta’s Teachers: Python, Ocean, Moth, Bee, Elephant, Deer, Fish—and Piṅgalā’s Song of Detachment
અવધૂત-બ્રાહ્મણ રાજા યદુને ઉપદેશ આપતાં પ્રકૃતિ અને માનવ સમાજમાં મળતા “ગુરુઓ” દ્વારા વૈરાગ્ય શીખવાની રીતને આ અધ્યાયમાં વધુ ઊંડે કરે છે. તે કહે છે કે ભૌતિક સુખ માટે અતિપ્રયત્ન વ્યર્થ છે, કારણ કે સુખ-દુઃખ દૈવાધીન છે; અજગરની જેમ જ્ઞાની ચિંતા વિના જે મળે તે સ્વીકારી જીવન ચલાવે અને ઉપવાસ આવે તો પણ ધીરજ રાખે. પછી સમુદ્ર જેવી ભક્તની સ્થિરતા વર્ણવે—સમૃદ્ધિમાં ન ફૂલવું, ગરીબીમાં ન સૂકાવું. ઇન્દ્રિયપતનના દૃષ્ટાંતો આપે છે: અગ્નિ તરફ આકર્ષિત પતંગનો નાશ (કામ), મધમાખીની શીખ (સાર લો, સંગ્રહ ન કરો), સ્પર્શથી ફસાયેલો હાથી (સ્ત્રી-સંગ), મધુર ધ્વનિથી મોહીત હરણનો વધ (વિષય-શ્રવણ/મનોરંજન), અને સ્વાદથી નાશ પામેલી માછલી (જિહ્વા જીતવી અઘરી). પછી પિંગલા નામની વેશ્યાની કથા આવે છે; મધરાતની નિરાશા તેને દૃઢ વૈરાગ્ય આપે છે, અને તેનું “વૈરાગ્ય-ગીત” આશાને ક્ષણિક પ્રેમીઓથી હટાવી અંતર્યામી ભગવાનમાં સ્થિર કરે છે. આમ ભક્તિ અને વિવેક આધારિત સ્થિર ત્યાગ માટે ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीब्राह्मण उवाच सुखमैन्द्रियकं राजन् स्वर्गे नरक एव च । देहिनां यद् यथा दु:खं तस्मान्नेच्छेत तद् बुध: ॥ १ ॥
શ્રીબ્રાહ્મણે કહ્યું: હે રાજન, દેહધારી જીવ સ્વર્ગમાં હોય કે નરકમાં—પોતાના ભાગ્ય મુજબ દુઃખ આપમેળે ભોગવે છે; તેમ જ સુખ પણ માગ્યા વિના મળે છે. તેથી બુદ્ધિમાન પુરુષ આવા ભૌતિક સુખ માટે પ્રયત્ન કરતો નથી.
Verse 2
ग्रासं सुमृष्टं विरसं महान्तं स्तोकमेव वा । यदृच्छयैवापतितं ग्रसेदाजगरोऽक्रिय: ॥ २ ॥
અજગરના ઉદાહરણ મુજબ ભૌતિક પ્રયત્નો છોડીને, જે અન્ન આપમેળે મળે—સ્વાદિષ્ટ હોય કે નિરસ, વધારે હોય કે ઓછું—તે જ સ્વીકારી જીવનનિર્વાહ કરવો જોઈએ.
Verse 3
शयीताहानि भूरीणि निराहारोऽनुपक्रम: । यदि नोपनयेद् ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक् ॥ ३ ॥
જો ક્યારેક અન્ન ન મળે, તો સાધુ પુરુષ કોઈ પ્રયત્ન કર્યા વિના ઘણા દિવસો ઉપવાસ કરે. તે સમજે કે ભગવાનની વ્યવસ્થાથી જ ઉપવાસ કરવો છે; આમ અજગરની જેમ શાંત અને ધીરજવાળો રહે.
Verse 4
ओज:सहोबलयुतं बिभ्रद् देहमकर्मकम् । शयानो वीतनिद्रश्च नेहेतेन्द्रियवानपि ॥ ४ ॥
સાધુ પુરુષ ઓજ, સહનશક્તિ અને બળ હોવા છતાં ઓછા પ્રયત્ને દેહ ધારણ કરી શાંત રહે; ભૌતિક લાભ માટે પ્રવૃત્ત ન થઈ પોતાના સાચા હિતમાં સદા જાગૃત રહે।
Verse 5
मुनि: प्रसन्नगम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्यय: । अनन्तपारो ह्यक्षोभ्य: स्तिमितोद इवार्णव: ॥ ५ ॥
મુનિ બહારના વર્તનમાં પ્રસન્ન અને મનોહર હોય છે, પરંતુ અંદરથી ગંભીર અને વિચારશીલ. તેનું જ્ઞાન અનંત હોવાથી તે કદી અશાંત થતો નથી; તે અગાધ, અતિક્રમણ-અસાધ્ય, શાંત સમુદ્ર સમાન છે।
Verse 6
समृद्धकामोहीनो वा नारायणपरो मुनि: । नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्भिरिव सागर: ॥ ६ ॥
નારાયણપર મুনি ક્યારેક સમૃદ્ધિ પામે કે ક્યારેક અભાવમાં રહે, છતાં તે ન ઉછળે ન સૂકાય; જેમ વરસાદમાં નદીઓ સમુદ્રમાં વધે છતાં સમુદ્ર ફૂલતો નથી અને ઉનાળામાં ઘટે છતાં સમુદ્ર સૂકતો નથી।
Verse 7
दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्भावैरजितेन्द्रिय: । प्रलोभित: पतत्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ७ ॥
જેણે ઇન્દ્રિયો વશમાં નથી કરી, તે સ્ત્રીરૂપ—ભગવાનની માયા—જોતાં જ આકર્ષિત થાય છે. તેના લોભામણા શબ્દો, સ્મિત અને કામોત્તેજક હાવભાવથી મોહિત થઈ તે પતંગિયાની જેમ અંધકારમય ભૌતિક અસ્તિત્વની આગમાં પડી જાય છે।
Verse 8
योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादि- द्रव्येषु मायारचितेषु मूढ: । प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टि: ॥ ८ ॥
સોનાના આભૂષણો, ઉત્તમ વસ્ત્રો વગેરે થી સજેલી કામિનીને જોઈ મૂઢ માણસ તરત લલચાય છે. ભોગબુદ્ધિથી પ્રલોભિત થઈ તેનો વિવેક નષ્ટ થાય છે અને તે પતંગિયાની જેમ અગ્નિમાં પડી નાશ પામે છે।
Verse 9
स्तोकं स्तोकं ग्रसेद् ग्रासं देहो वर्तेत यावता । गृहानहिंसन्नातिष्ठेद् वृत्तिं माधुकरीं मुनि: ॥ ९ ॥
સાધુ પુરુષે દેહ ચાલે એટલું જ અન્ન ગ્રહણ કરવું. ઘરેઘરે જઈ દરેક કુટુંબ પાસેથી થોડું થોડું લઈને મધમાખી જેવી માધુકરી વૃત્તિ કરવી.
Verse 10
अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्य: कुशलो नर: । सर्वत: सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पद: ॥ १० ॥
જેમ મધમાખી નાના-મોટા બધા ફૂલોમાંથી રસ લે છે, તેમ કુશળ બુદ્ધિમાન મનુષ્યે સર્વ શાસ્ત્રોમાંથી સાર ગ્રહણ કરવો જોઈએ.
Verse 11
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम् । पाणिपात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही ॥ ११ ॥
સાધુએ ‘આજ રાત્રે માટે રાખીશ’ કે ‘કાલ માટે બચાવીશ’ એમ ન વિચારવું. ભિક્ષાથી મળેલું અન્ન સંગ્રહ ન કરવું; હાથ જ પાત્ર, ઉદર જ ભંડાર—લોભી મધમાખી જેવી સંગ્રહી ન બનવું.
Verse 12
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुक: । मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति ॥ १२ ॥
ભિક્ષુક સાધુએ એ જ દિવસ કે બીજા દિવસ માટે પણ અન્ન સંગ્રહ ન કરવો. જો તે મધમાખી જેવી રીતે સ્વાદિષ્ટ વસ્તુઓ ભેગી કરે, તો એ જ સંગ્રહ તેને વિનાશ તરફ લઈ જાય છે.
Verse 13
पदापि युवतीं भिक्षुर्न स्पृशेद् दारवीमपि । स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्गसङ्गत: ॥ १३ ॥
ભિક્ષુએ ક્યારેય યુવતીને સ્પર્શ ન કરવો; સ્ત્રી આકારની લાકડાની ગુડિયાને પણ પગથી ન સ્પર્શે. સ્ત્રીના દેહસંગથી તે માયામાં બંધાઈ જાય, જેમ હાથી હથિણીના દેહસ્પર્શના લોભે પકડાય છે.
Verse 14
नाधिगच्छेत् स्त्रियं प्राज्ञ: कर्हिचिन्मृत्युमात्मन: । बलाधिकै: स हन्येत गजैरन्यैर्गजो यथा ॥ १४ ॥
વિવેકી પુરુષે ક્યારેય સ્ત્રીના રૂપનો ઇન્દ્રિયસુખ માટે ઉપભોગ કરવાનો પ્રયત્ન ન કરવો જોઈએ. જેમ હાથીણીનો સંગ ઇચ્છતો હાથી અન્ય બળવાન હાથીઓથી મારાય છે, તેમ સ્ત્રીસંગ ઇચ્છનાર પુરુષ તેના વધુ બળવાન પ્રેમીઓથી ક્યારે પણ મારાઈ શકે છે.
Verse 15
न देयं नोपभोग्यं च लुब्धैर्यद् दु:खसञ्चितम् । भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु ॥ १५ ॥
લોભી માણસ દુઃખ અને પરિશ્રમથી ધન ભેગું કરે છે, પરંતુ તે ન તો દાન આપી શકે છે, ન પોતે ભોગવી શકે છે. જેમ મધમાખી કષ્ટથી મધ ભેગું કરે અને કોઈ ચતુર માણસ તે ચોરીને ભોગવે અથવા વેચે, તેમ લોભીનું સંગ્રહિત ધન પણ બીજાના ભોગમાં જાય છે.
Verse 16
सुदु:खोपार्जितैर्वित्तैराशासानां गृहाशिष: । मधुहेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर्वै गृहमेधिनाम् ॥ १६ ॥
ગૃહસ્થો પરિવારસુખની આશાથી ભારે કષ્ટે ધન કમાય છે; પરંતુ જેમ શિકારી મધમાખીઓએ મહેનતે બનાવેલું મધ આગળથી જ લઈ જાય છે, તેમ બ્રહ્મચારી અને સંન્યાસી જેવા યતિ ગૃહસ્થોના કષ્ટાર્જિત ધનનો અધિકારપૂર્વક સ્વીકાર કરે છે.
Verse 17
ग्राम्यगीतं न शृणुयाद् यतिर्वनचर: क्वचित् । शिक्षेत हरिणाद् बद्धान्मृगयोर्गीतमोहितात् ॥ १७ ॥
વનમાં વસતા યતિએ ક્યારેય ભોગવિલાસ પ્રેરિત કરનાર ગ્રામ્ય ગીતો સાંભળવા ન જોઈએ. શિકારીના મધુર શિંગાના સૂરથી મોહિત થઈ જે હરણ બંધાઈ જાય અને મારાય છે, તેના ઉદાહરણથી શીખ લેવી જોઈએ.
Verse 18
नृत्यवादित्रगीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् । आसां क्रीडनको वश्य ऋष्यशृङ्गो मृगीसुत: ॥ १८ ॥
સુંદર સ્ત્રીઓના લોકિક નૃત્ય, વાદ્ય અને ગીતોમાં આસક્ત થઈ, મૃગીપુત્ર મહર્ષિ ઋષ્યશૃંગ પણ પાળતુ પ્રાણીની જેમ તેમની વશતા હેઠળ આવી ગયો.
Verse 19
जिह्वयातिप्रमाथिन्या जनो रसविमोहित: । मृत्युमृच्छत्यसद्बुद्धिर्मीनस्तु बडिशैर्यथा ॥ १९ ॥
જેમ જિહ્વાના રસના લોભથી ઉશ્કેરાયેલી માછલી માછીમારના કાંટે ફસાઈ મરી જાય છે, તેમ જિહ્વાની અતિ ઉથલપાથલ કરનારી વૃત્તિઓથી મોહિત મૂઢ મનુષ્ય વિનાશને પામે છે।
Verse 20
इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिण: । वर्जयित्वा तु रसनं तन्निरन्नस्य वर्धते ॥ २० ॥
નિરાહાર રહેનારા વિદ્વાનો અન્ય ઇન્દ્રિયો ઝડપથી જીતી લે છે; પરંતુ જિહ્વાને છોડીને, અન્નત્યાગ કરનારામાં સ્વાદની તૃષ્ણા વધુ વધે છે।
Verse 21
तावज्जितेन्द्रियो न स्याद् विजितान्येन्द्रिय: पुमान् । न जयेद् रसनं यावज्जितं सर्वं जिते रसे ॥ २१ ॥
બીજી ઇન્દ્રિયો જીતેલી હોવા છતાં, જ્યાં સુધી જિહ્વા જીતાતી નથી ત્યાં સુધી તેને જિતેન્દ્રિય કહેવાય નહીં; પરંતુ રસ જીતાય તો સર્વ ઇન્દ્રિયો જીતાય છે।
Verse 22
पिङ्गला नाम वेश्यासीद् विदेहनगरे पुरा । तस्या मे शिक्षितं किञ्चिन्निबोध नृपनन्दन ॥ २२ ॥
હે નૃપનંદન! પૂર્વે વિદેહ નગરમાં પિંગલા નામની એક વેશ્યા હતી. તે સ્ત્રી પાસેથી મેં જે કંઈ શીખ્યું છે તે હવે સાંભળ।
Verse 23
सा स्वैरिण्येकदा कान्तं सङ्केत उपनेष्यती । अभूत् काले बहिर्द्वारे बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥ २३ ॥
એક વખત તે સ્વૈરિણી પ્રિયતમને સંકેતસ્થળે બોલાવી ઘરમાં લાવવા ઇચ્છીને, રાત્રે બહારના દ્વારે પોતાના ઉત્તમ રૂપનું પ્રદર્શન કરતી ઊભી રહી।
Verse 24
मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषर्षभ । तान् शुल्कदान् वित्तवत: कान्तान् मेनेऽर्थकामुकी ॥ २४ ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! ધનની લાલસાથી વ્યાકુળ તે વેશ્યા રાત્રે માર્ગ પર ઊભી રહી આવતાં-જતાં પુરુષોને જોઈને વિચારતી—“આ ધનવાન છે, મૂલ્ય આપશે અને મારા સંગનો આનંદ પણ લેશે.”
Verse 25
आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी । अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिद: ॥ २५ ॥ एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती । निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥ २६ ॥
આવતાં-જતાં લોકો વચ્ચે, વેશ્યાવૃત્તિથી જ જીવતી તે વિચારતી—“કદાચ કોઈ બીજો ધનવાન મને મળશે, જે ઘણું આપશે.” આવી વ્યર્થ આશાથી તેની ઊંઘ ઉડી ગઈ; તે દ્વાર પર ટેક લઈને ક્યારેક બહાર નીકળતી, ક્યારેક અંદર પ્રવેશતી રહી—અને ધીમે ધીમે મધરાત આવી ગઈ.
Verse 26
आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी । अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिद: ॥ २५ ॥ एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती । निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥ २६ ॥
આવતાં-જતાં લોકો વચ્ચે, વેશ્યાવૃત્તિથી જ જીવતી તે વિચારતી—“કદાચ કોઈ બીજો ધનવાન મને મળશે, જે ઘણું આપશે.” આવી વ્યર્થ આશાથી તેની ઊંઘ ઉડી ગઈ; તે દ્વાર પર ટેક લઈને ક્યારેક બહાર નીકળતી, ક્યારેક અંદર પ્રવેશતી રહી—અને ધીમે ધીમે મધરાત આવી ગઈ.
Verse 27
तस्या वित्ताशया शुष्यद्वक्त्राया दीनचेतस: । निर्वेद: परमो जज्ञे चिन्ताहेतु: सुखावह: ॥ २७ ॥
ધનની આશાથી તેનું મુખ સૂકાઈ ગયું અને મન દીન બન્યું. ધનચિંતાના કારણે જ તેના અંદર પરમ નિર્વેદ (વૈરાગ્ય) જાગ્યો, અને એ જ તેના ચિત્તમાં સુખ લાવ્યો.
Verse 28
तस्या निर्विण्णचित्ताया गीतं शृणु यथा मम । निर्वेद आशापाशानां पुरुषस्य यथा ह्यसि: ॥ २८ ॥
તેનું ચિત્ત વૈરાગ્યથી ભરાયું હતું; હવે મારી પાસેથી તેનું ગાન સાંભળો. આશા-રૂપ પાશોના જાળને કાપવામાં વૈરાગ્ય મનુષ્ય માટે તલવાર સમાન છે.
Verse 29
न ह्यङ्गाजातनिर्वेदो देहबन्धं जिहासति । यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप ॥ २९ ॥
હે રાજન, જેમ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન વિનાનો મનુષ્ય અનેક ભૌતિક વસ્તુઓ ઉપરની મમતા છોડવા ઇચ્છતો નથી, તેમ વૈરાગ્ય વિનાનો દેહબંધન છોડવા ઇચ્છતો નથી।
Verse 30
पिङ्गलोवाच अहो मे मोहविततिं पश्यताविजितात्मन: । या कान्तादसत: कामं कामये येन बालिशा ॥ ३० ॥
પિંગલા બોલી—અહો, મારી મોહની વ્યાપ્તિ જુઓ! મનને જીત ન શકવાથી હું મૂર્ખની જેમ એક તુચ્છ પુરુષ પાસેથી કામસુખ ઇચ્છું છું।
Verse 31
सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदं वित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय । अकामदं दु:खभयाधिशोक- मोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा ॥ ३१ ॥
હું કેટલી અજ્ઞ! હૃદયમાં નિત્ય નજીક રહેનારા, મને અતિ પ્રિય, સાચો પ્રેમ-સુખ અને સમૃદ્ધિ આપનારા જગદીશ્વરને છોડીને મેં તુચ્છ પુરુષોની સેવા કરી; તેઓ ઇચ્છા પૂરી કરતા નથી, ફક્ત દુઃખ, ભય, ચિંતા, શોક અને મોહ આપે છે।
Verse 32
अहो मयात्मा परितापितो वृथा साङ्केत्यवृत्त्यातिविगर्ह्यवार्तया । स्त्रैणान्नराद् यार्थतृषोऽनुशोच्यात् क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती ॥ ३२ ॥
અહો, મેં વ્યર્થ જ મારા આત્માને પીડાવ્યો! અત્યંત નિંદનીય વેશ્યાવૃત્તિથી, કામી-લોભી પુરુષોને દેહ વેચીને હું ધન અને રતિસુખની આશા રાખતી હતી; હવે હું પસ્તાવું છું।
Verse 33
यदस्थिभिर्निर्मितवंशवंश्य- स्थूणं त्वचा रोमनखै: पिनद्धम् । क्षरन्नवद्वारमगारमेतद् विण्मूत्रपूर्णं मदुपैति कान्या ॥ ३३ ॥
આ દેહ એક ઘર જેવો છે—રીઢ, પાંજરાં, હાથ-પગની હાડકાં તેની કડીઓ અને સ્તંભો છે; ચામડી, વાળ અને નખથી ઢાંકાયેલો છે; નવ દ્વારોથી સતત અપવિત્ર સ્રાવ વહે છે અને અંદર વિણ-મૂત્રથી ભરેલો છે. મને છોડીને કઈ સ્ત્રી એટલી મૂર્ખ હશે કે તેમાં સુખ-પ્રેમ શોધીને આ દેહને ભજે?
Verse 34
विदेहानां पुरे ह्यस्मिन्नहमेकैव मूढधी: । यान्यमिच्छन्त्यसत्यस्मादात्मदात् काममच्युतात् ॥ ३४ ॥
નિશ્ચયે આ વિદેહ નગરીમાં હું એકલી જ સંપૂર્ણ મૂઢબુદ્ધિ હતી. બધું આપનાર, અહીં સુધી કે પોતાનું સ્વરૂપ આપનાર અચ્યુત ભગવાનને અવગણીને મેં અનેક પુરુષો સાથે ઇન્દ્રિયભોગ ઇચ્છ્યો.
Verse 35
सुहृत् प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् । तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा ॥ ३५ ॥
ભગવાન જ સર્વ જીવનો પરમ પ્રિય સુહૃદ અને નાથ છે; તેઓ જ હૃદયમાં સ્થિત પરમાત્મા છે. તેથી હવે હું પૂર્ણ શરણાગતિનું મૂલ્ય ચૂકવીને, જાણે તેમને ખરીદી, લક્ષ્મીદેવીની જેમ તેમની સાથે રમિશ.
Verse 36
कियत् प्रियं ते व्यभजन् कामा ये कामदा नरा: । आद्यन्तवन्तो भार्याया देवा वा कालविद्रुता: ॥ ३६ ॥
સ્ત્રીઓને પુરુષો ઇન્દ્રિયસુખ આપે છે; પરંતુ એ પુરુષો—અને સ્વર્ગના દેવતાઓ પણ—બધા આદિ-અંતવાળા છે, કાળ તેમને ખેંચી લઈ જાય છે. તો આવા ક્ષણભંગુરો પોતાની પત્નીઓને કેટલું સાચું સુખ આપી શકે?
Verse 37
नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णु: केनापि कर्मणा । निर्वेदोऽयं दुराशाया यन्मे जात: सुखावह: ॥ ३७ ॥
કોઈ ને કોઈ કર્મથી ભગવાન વિષ્ણુ મારી ઉપર પ્રસન્ન થયા છે. ભૌતિક ભોગની દુરાશા હોવા છતાં મારા હૃદયમાં વૈરાગ્ય જાગ્યું છે અને એ જ મને સુખ આપે છે.
Verse 38
मैवं स्युर्मन्दभाग्याया: क्लेशा निर्वेदहेतव: । येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुष: शममृच्छति ॥ ३८ ॥
વૈરાગ્યનું કારણ બનતા કષ્ટો માત્ર મંદભાગ્યાવાળાને જ થાય—એવું નથી. જે દુઃખ આસક્તિનો બંધ તોડી પુરુષને શાંતિ સુધી પહોંચાડે, તે પણ કલ્યાણકારી છે. મારા મહાદુઃખથી વૈરાગ્ય જાગ્યું; તો હું અભાગી કેવી રીતે? આ તો પ્રભુની કૃપા છે—તે મારી ઉપર પ્રસન્ન છે.
Verse 39
तेनोपकृतमादाय शिरसा ग्राम्यसङ्गता: । त्यक्त्वा दुराशा: शरणं व्रजामि तमधीश्वरम् ॥ ३९ ॥
પ્રભુએ મારા પર કરેલો મહાન ઉપકાર હું ભક્તિપૂર્વક શિરસે ધારણ કરું છું. ઇન્દ્રિયભોગની ગ્રામ્ય દુર્આશાઓ ત્યજી હવે હું તે પરમેશ્વર, પરમ પુરુષના શરણે જાઉં છું.
Verse 40
सन्तुष्टा श्रद्दधत्येतद्यथालाभेन जीवती । विहराम्यमुनैवाहमात्मना रमणेन वै ॥ ४० ॥
હવે હું સંપૂર્ણ સંતોષમાં છું અને પ્રભુની કૃપામાં મારી પૂર્ણ શ્રદ્ધા છે. તેથી જે સ્વયં પ્રાપ્ત થાય તેનાથી જ હું જીવન નિર્વાહ કરીશ. પ્રેમ અને આનંદનો સાચો સ્ત્રોત પ્રભુ જ હોવાથી હું માત્ર પ્રભુ સાથે જ જીવનનો આનંદ માણીશ.
Verse 41
संसारकूपे पतितं विषयैर्मुषितेक्षणम् । ग्रस्तं कालाहिनात्मानं कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वर: ॥ ४१ ॥
ઇન્દ્રિયભોગની પ્રવૃત્તિઓથી જીવની બુદ્ધિ છીનવાઈ જાય છે અને તે સંસારરૂપ અંધ કૂવામાં પડી જાય છે. તે કૂવામાં કાળરૂપ ઘાતક સર્પ તેને ગ્રસી લે છે. આવી નિરાશાજનક સ્થિતિમાંથી પરમેશ્વર સિવાય બીજો કોણ તે દીન જીવને બચાવી શકે?
Verse 42
आत्मैव ह्यात्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात् । अप्रमत्त इदं पश्येद् ग्रस्तं कालाहिना जगत् ॥ ४२ ॥
જ્યારે જીવ જુએ છે કે આખું જગત કાળરૂપ સર્પ દ્વારા ગ્રસાયેલું છે, ત્યારે તે સાવધાન બની સર્વ ઇન્દ્રિયભોગથી વૈરાગ્ય પામે છે. એવી સ્થિતિમાં જીવ પોતે જ પોતાનો રક્ષક બનવા યોગ્ય થાય છે.
Verse 43
श्रीब्राह्मण उवाच एवं व्यवसितमतिर्दुराशां कान्ततर्षजाम् । छित्त्वोपशममास्थाय शय्यामुपविवेश सा ॥ ४३ ॥
શ્રીબ્રાહ્મણે કહ્યું—આ રીતે મન દૃઢ કરીને પિંગલાએ પ્રિયકો સાથે કામસુખ ભોગવવાની પાપમય દુર્આશા કાપી નાખી અને પરમ શાંતિમાં સ્થિત થઈ. પછી તે પોતાની શય્યા પર બેસી ગઈ.
Verse 44
आशा हि परमं दु:खं नैराश्यं परमं सुखम् । यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला ॥ ४४ ॥
આશા પરમ દુઃખ છે અને નિરાશા (વૈરાગ્ય) પરમ સુખ છે. પિંગલાએ કહેવાતા પ્રેમીઓની ઇચ્છા કાપી નાખી અને આનંદથી સૂઈ ગઈ।
Frequently Asked Questions
The python symbolizes freedom from anxious material endeavor: since happiness and distress arise by providence, the wise do not exhaust themselves chasing sense-based outcomes. The saint maintains the body with what comes naturally, fasting without agitation when nothing comes, cultivating nirodha (withdrawal) and trust in the Lord’s arrangement.
Piṅgalā is a prostitute of Videha whose intense disappointment becomes the catalyst for genuine detachment. The Avadhūta cites her to show that vairāgya can arise from clear insight into the futility of material hopes; when desire collapses, the heart can turn to the Supreme Lord (āśraya), producing peace and real happiness.
It teaches that the tongue’s urge (taste and the habit of indulgence) is especially persistent: even when other senses are restrained, craving for taste can intensify. Conquering the tongue is presented as a practical keystone for indriya-nigraha, enabling broader mastery over the senses and steadiness in sādhana.
The honeybee lesson is twofold: (1) take small amounts from many places without burdening anyone, and (2) do not hoard, because accumulation breeds dependence, fear, and downfall. It supports a minimal-contact, non-possessive mendicant lifestyle rather than social exploitation or total avoidance without purpose.