Adhyaya 7
Kṛṣṇa’s Impending Departure; Uddhava’s Surrender; King Yadu and the Avadhūta’s Twenty-Four Gurus (Beginnings)
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ઉદ્ધવની સમજને પુષ્ટિ કરે છે કે યાદવવંશનો સંહાર થવાનો છે અને દેવતાઓ તેમના વૈકુંઠપ્રત્યાવર્તન માટે પ્રાર્થના કરે છે. તેઓ કહે છે કે બ્રાહ્મણોના શાપથી યાદવોમાં આંતરિક કલહ થશે, તેથી તેમનો વિનાશ થશે, અને સાત દિવસમાં દ્વારકા જળમગ્ન થશે. કલિયુગના પ્રાબલ્યને જોઈ કૃષ્ણ ઉદ્ધવને આજ્ઞા આપે છે—સ્વજન અને સામાજિક ઓળખની આસક્તિ ત્યજી દો, સમદૃષ્ટિ વિકસાવો અને જગતને માયા તરીકે જુઓ—શુભ-અશુભ દ્વૈતથી ભ્રમિત થઈ પકડાયેલી ક્ષણભંગુર વસ્તુઓ. ઉદ્ધવ દેહાભિમાનના બંધનને સ્વીકારી સરળ વૈરાગ્યનો ઉપાય માગે છે અને એકમાત્ર પૂર્ણ ગુરુ તરીકે શ્રીકૃષ્ણને શરણાગતિ કરે છે. ત્યારબાદ પ્રભુ એક આદર્શ ઉપદેશ શરૂ કરે છે કે ક્યારેક પોતાની તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ જ ગુરુ બની શીખવે છે, અને રાજા યદુની એક અવધૂત બ્રાહ્મણ સાથેની મુલાકાતની કથા તરફ વળે છે. અવધૂત કહે છે કે તેણે પ્રકૃતિ અને સમાજના ચોવીસ ગુરુઓ પાસેથી શીખ્યું—પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ, અગ્નિ, ચંદ્ર, સૂર્ય વગેરે—અને કુટુંબાસક્તિના અતિરેક સામે કબૂતરની દૃષ્ટાંતકથા દ્વારા ચેતવે છે. આ અધ્યાય કૃષ્ણના અંતિમ ઉપદેશ અને અવધૂતના વિસ્તૃત શિક્ષણ વચ્ચે સેતુ રચે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच । यद् āt्था मां महाभाग तच्चिकīर्षितम् एव मे । ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्वर्-वाःसं मे अभिकाङ्क्षिणः ॥ १ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે મહાભાગ ઉદ્ધવ! તું મારા અભિપ્રાયને યથાર્થ રીતે વ્યક્ત કર્યો છે—યદુવંશને ઉપસંહાર કરીને પૃથ્વીનો ભાર ઉતારી મને વૈકુંઠધામમાં પરત નિવાસ કરવો છે; તેથી બ્રહ્મા, ભવ (શિવ) અને લોકપાલો મારા સ્વધામ-નિવાસ માટે પ્રાર્થના કરે છે।
Verse 2
मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषत: । यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थित: ॥ २ ॥
મેં અહીં દેવતાઓનું કાર્ય સંપૂર્ણ રીતે પૂર્ણ કર્યું છે; બ્રહ્માની પ્રાર્થનાથી જે હેતુ માટે હું મારા અંશ (બલદેવ) સાથે અવતર્યો હતો, તે હેતુ હવે સિદ્ધ થયો છે।
Verse 3
कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात् । समुद्र: सप्तमे ह्येनां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ ३ ॥
બ્રાહ્મણોના શાપથી યાદવકુલ નિશ્ચયે પરસ્પર વિગ્રહથી નાશ પામશે; અને આજથી સાતમા દિવસે સમુદ્ર ઊછળી દ્વારકા-પુરીને પ્લાવિત કરશે।
Verse 4
यर्ह्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गल: । भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृत: ॥ ४ ॥
હે સાધુ ઉદ્ધવ! જ્યારે હું આ લોકને ત્યજી દઈશ, ત્યારે આ ધરતી ટૂંક સમયમાં કલિયુગથી આચ્છાદિત થઈ સર્વ મંગળ અને ધર્મથી વંચિત થશે।
Verse 5
न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले । जनोऽभद्ररुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ५ ॥
પ્રિય ઉદ્ધવ! હું આ ધરતીને ત્યજી દઉં પછી તારે અહીં રહેવું નહીં. હે નિષ્પાપ ભક્ત, કલિયુગમાં લોકો પાપકર્મોમાં આસક્ત થશે; તેથી અહીં ન ઠેરવાં।
Verse 6
त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु । मय्यावेश्य मन: सम्यक् समदृग् विचरस्व गाम् ॥ ६ ॥
તું સ્વજન-બંધુઓ પ્રત્યેનો સર્વ સ્નેહ ત્યજી, મનને સમ્યક રીતે મારામાં સ્થિર કર; પછી સમદૃષ્ટિ રાખીને ધરતી પર સર્વત્ર વિચર।
Verse 7
यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभि: । नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ ७ ॥
પ્રિય ઉદ્ધવ! મન, વાણી, આંખો, કાન વગેરે ઇન્દ્રિયો દ્વારા જે જગત ગ્રહણ થાય છે તે માયાજન્ય અને નશ્વર છે એમ જાણ; ઇન્દ્રિયવિષયો સર્વે ક્ષણભંગુર છે।
Verse 8
पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रम: स गुणदोषभाक् । कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ८ ॥
માયાથી અયુક્ત ચિત્તવાળો પુરુષ પદાર્થોમાં અનેક અર્થભેદ જુએ છે; ગુણ-દોષની બુદ્ધિમાં બંધાઈ કર્મ, અકર્મ અને વિકર્મનો વિચાર કરતો રહે છે।
Verse 9
तस्माद् युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदम् जगत् । आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ९ ॥
અતએવ ઇન્દ્રિયસમૂહને સંયમમાં રાખી અને ચિત્તને એકાગ્ર કરી, આ સમગ્ર જગત સર્વત્ર વિસ્તૃત આત્મામાં સ્થિત છે એમ જો; અને તે આત્માને પણ મને—પરમ અધિઈશ્વરને—માં સ્થિત જો।
Verse 10
ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूत: शरीरिणाम् । आत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥ १० ॥
વેદોના નિશ્ચિત જ્ઞાન અને તેના પ્રત્યક્ષ અનુભાવથી યુક્ત થઈ, તું શરીરધારીઓના આત્મસ્વરૂપને જાણી શકીશ; આત્માનુભવથી તૃપ્ત ચિત્તવાળો બની કોઈ વિઘ્નથી અવરોધિત નહીં થાશે।
Verse 11
दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते । गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भक: ॥ ११ ॥
જે ગુણ-દોષની દ્વૈતબુદ્ધિથી પરે ગયો છે તે નિષિદ્ધ કર્મોમાં પ્રવૃત્ત થતો નથી; અને ‘ગુણ’ ગણતરીથી વિહિત કર્મ પણ કરતો નથી—નિર્દોષ બાળકની જેમ સ્વાભાવિક રીતે ધર્મમાં ચાલે છે।
Verse 12
सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चय: । पश्यन् मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुन: ॥ १२ ॥
જે સર્વભૂતોનો સુહૃદ, શાંત અને જ્ઞાન-વિજ્ઞાનમાં દૃઢ નિશ્ચયવાળો છે, તે સમગ્ર વિશ્વને મારી જ આત્મરૂપતા તરીકે જુએ છે; એવો ભક્ત ફરી કદી પતિત થતો નથી।
Verse 13
श्रीशुक उवाच इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप । उद्धव: प्रणिपत्याह तत्त्वंजिज्ञासुरच्युतम् ॥ १३ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન! ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પોતાના પરમ ભક્ત ઉદ્ધવને આ રીતે ઉપદેશ આપ્યો. તત્ત્વ જાણવાની ઇચ્છાવાળા ઉદ્ધવે અચ્યુતને પ્રણામ કરીને આ રીતે કહ્યું।
Verse 14
श्रीउद्धव उवाच योगेश योगविन्यास योगात्मन् योगसम्भव । नि:श्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्याग: सन्न्यासलक्षण: ॥ १४ ॥
શ્રીઉદ્ધવ બોલ્યા—હે યોગેશ! હે યોગવિન્યાસના અધિપતિ, યોગાત્મન અને યોગશક્તિના મૂળ! મારા પરમ કલ્યાણ માટે તમે સન્ન્યાસલક્ષણ ત્યાગનો માર્ગ સમજાવ્યો છે।
Verse 15
त्यागोऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभि: । सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मति: ॥ १५ ॥
હે ભૂમન! વિષયોમાં આસક્ત કામી લોકો માટે, અને ખાસ કરીને હે સર્વાત્મન, જે તમારા ભક્ત નથી તેમના માટે આ ત્યાગ અત્યંત દુષ્કર છે—એવું મારું મત છે।
Verse 16
सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढ- स्त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे । तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहं संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥ १६ ॥
હે ભગવન! તમારી માયાથી રચાયેલા આ દેહ અને સંબંધોમાં ડૂબીને હું ‘હું’ અને ‘મારું’ એવા મોહમાં ફસાયેલો મૂઢ છું. તેથી તમે સહજ રીતે કહેલું તત્ત્વ હું કેવી રીતે સિદ્ધ કરું? કૃપા કરીને તમારા દાસને માર્ગદર્શન આપો।
Verse 17
सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे । सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावा: ॥ १७ ॥
હે ઈશ! તમે પરમ સત્ય સ્વરૂપ પરમ પુરુષ છો અને તમારા ભક્તોને તમે સ્વયં પ્રગટ થાઓ છો. તમારા સિવાય મને એવો કોઈ વક્તા દેખાતો નથી જે મને પૂર્ણ જ્ઞાન સમજાવી શકે—દેવતાઓમાં પણ નહીં. બ્રહ્મા આદિ બધા દેહધારી જીવો તમારી માયાથી મોહિત થઈ બાહ્ય પદાર્થોને જ પરમ સત્ય માને છે।
Verse 18
तस्माद् भवन्तमनवद्यमनन्तपारं सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् । निर्विण्णधीरहमु हे वृजिनाभितप्तो नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥
અતએવ હે પ્રભુ, સંસારથી નિર્વિણ્ન અને દુઃખતાપથી પીડિત થઈ હું તમારી શરણાગતિ સ્વીકારું છું. તમે નિર્દોષ, અનંત, સર્વજ્ઞ પરમેશ્વર છો; તમારું વૈકુંઠધામ નિર્વિઘ્ન છે. તમે નારાયણ, સર્વ જીવોના સાચા સખા છો.
Verse 19
श्रीभगवानुवाच प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणा: । समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥ १९ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—સામાન્ય રીતે જે મનુષ્યો લોકતત્ત્વને કુશળતાથી સમજે છે, તેઓ પોતાની જ બુદ્ધિથી અશુભ ભોગ-આશયમાંથી પોતાને ઉદ્ધારે છે.
Verse 20
आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषत: । यत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥ २० ॥
પુરુષ માટે વિશેષ કરીને તેનો પોતાનો આત્મા જ ગુરુ છે; કારણ કે પ્રત્યક્ષ અનુભવ અને અનુમાન (તર્ક) દ્વારા તે કલ્યાણને શોધી કાઢે છે.
Verse 21
पुरुषत्वे च मां धीरा: साङ्ख्ययोगविशारदा: । आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥ २१ ॥
માનવ દેહમાં જે ધીર, સંયમી અને સાંખ્ય-યોગના વિજ્ઞાનમાં નિપુણ છે, તેઓ મારી સર્વ શક્તિઓથી સમૃદ્ધ દિવ્ય સ્વરૂપને પ્રત્યક્ષ જુએ છે.
Verse 22
एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस्तथापद: । बह्व्य: सन्ति पुर: सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ २२ ॥
આ જગતમાં એક પગવાળા, બે, ત્રણ, ચાર, બહુ પગવાળા તથા પગ વિનાના—એવા અનેક દેહો સર્જાયા છે; પરંતુ તેમાં માનવ દેહ મને વિશેષ પ્રિય છે.
Verse 23
अत्र मां मृगयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम् । गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानत: ॥ २३ ॥
હું પરમેશ્વર સામાન્ય ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યથી કદી પકડાતો નથી; છતાં મનુષ્યો બુદ્ધિ વગેરે સાધનો વડે પ્રત્યક્ષ અને અનુમાન્ય લક્ષણોથી મને શોધી શકે છે।
Verse 24
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजस: ॥ २४ ॥
આ વિષયમાં ઋષિઓ એક પ્રાચીન ઇતિહાસ ઉદાહરે છે—અપર તેજવાળા રાજા યદુ અને એક અવધૂત વચ્ચેનો સંવાદ।
Verse 25
अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम् । कविं निरीक्ष्य तरुणं यदु: पप्रच्छ धर्मवित् ॥ २५ ॥
મહારાજા યદુએ એક નિર્ભય રીતે ફરતો અવધૂત બ્રાહ્મણ જોયો; તે યુવાન અને વિદ્વાન કવિ જેવો લાગતો હતો. ધર્મવિદ રાજાએ તેને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 26
श्रीयदुरुवाच कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तु: सुविशारदा । यामासाद्य भवाल्लोकं विद्वांश्चरति बालवत् ॥ २६ ॥
શ્રી યદુ બોલ્યા: હે બ્રાહ્મણ! તમે કોઈ વ્યવહારિક ધાર્મિક કર્મમાં લાગેલા દેખાતા નથી, છતાં આ લોકના સર્વ વિષયોમાં તમારી બુદ્ધિ અતિ નિપુણ છે. કૃપા કરીને કહો—આ અદભુત બુદ્ધિ તમને કેવી રીતે મળી અને તમે બાળક જેવાં બનીને સ્વતંત્ર કેમ ફરતા રહો છો?
Verse 27
प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवा: । हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशस: श्रिय: ॥ २७ ॥
સામાન્ય રીતે મનુષ્યો ધર્મ, અર્થ, કામ તથા આત્મજ્ઞાન માટે મહેનત કરે છે; તેમનો સામાન્ય હેતુ આયુષ્ય વધારવું, યશ મેળવવું અને ભૌતિક ઐશ્વર્ય ભોગવવું હોય છે।
Verse 28
त्वं तु कल्प: कविर्दक्ष: सुभगोऽमृतभाषण: । न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ २८ ॥
તમે સમર્થ, કવિ, દક્ષ, સુભગ અને અમૃતમય વાણીવાળા છો; છતાં તમે કશું કરતા નથી, કશું ઇચ્છતા નથી—જડ-ઉન્મત્ત પિશાચ જેવા દેખાઓ છો।
Verse 29
जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना । न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भ:स्थ इव द्विप: ॥ २९ ॥
જ્યારે લોકો કામ-લોભની દાવાગ્નિમાં બળી રહ્યા છે, ત્યારે તમે મુક્ત હોવાથી તે અગ્નિથી તપતા નથી. તમે ગંગાજળમાં ઊભેલા હાથીની જેમ દાવાનલથી આશ્રય પામ્યા છો।
Verse 30
त्वं हि न: पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम् । ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवत: केवलात्मन: ॥ ३० ॥
હે બ્રાહ્મણ! અમે দেখি છીએ કે તમે ભૌતિક ભોગના સ્પર્શથી રહિત, કેવળ આત્મામાં સ્થિત, સાથી-કુટુંબ વિના એકલા વિહરો છો. તેથી અમે વિનયપૂર્વક પૂછીએ છીએ—તમારા અંતરમાં જે મહાન આનંદ છે તેનું કારણ કહો।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच यदुनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा । पृष्ट: सभाजित: प्राह प्रश्रयावनतं द्विज: ॥ ३१ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—બ્રાહ્મણોને માન આપનાર બુદ્ધિમાન રાજા યદુએ તે મહાભાગ બ્રાહ્મણને આમ પૂછીને સન્માન કર્યો. રાજાની વિનયભરી નમ્રતા જોઈ પ્રસન્ન થયેલો તે દ્વિજ ઉત્તર આપવા લાગ્યો।
Verse 32
श्रीब्राह्मण उवाच सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपाश्रिता: । यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह तान् शृणु ॥ ३२ ॥
બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે રાજન, મારા ઘણા ગુરુઓ છે; મેં મારી બુદ્ધિથી તેમને આશ્રય કર્યો છે. તેમની પાસેથી પરમ બોધ મેળવી હું મુક્ત અવસ્થામાં પૃથ્વી પર વિહરું છું. હવે તેમની વાત સાંભળો।
Verse 33
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
હે રાજન, મેં ચોવીસ ગુરુઓનો આશ્રય લીધો છે—પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ, અગ્નિ, ચંદ્ર, સૂર્ય, કબૂતર અને અજગર; સમુદ્ર, પતંગિયો, મધમાખી, હાથી અને મધુ-ચોર; હરણ, માછલી, વેશ્યા પિંગલા, કુરર પક્ષી અને બાળક; તેમજ કન્યા, બાણ બનાવનાર, સર્પ, કરોળિયો અને ભમરો. તેમના આચરણથી મેં આત્મવિદ્યા શીખી.
Verse 34
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
હે રાજન, મેં ચોવીસ ગુરુઓનો આશ્રય લીધો છે—પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ, અગ્નિ, ચંદ્ર, સૂર્ય, કબૂતર અને અજગર; સમુદ્ર, પતંગિયો, મધમાખી, હાથી અને મધુ-ચોર; હરણ, માછલી, વેશ્યા પિંગલા, કુરર પક્ષી અને બાળક; તેમજ કન્યા, બાણ બનાવનાર, સર્પ, કરોળિયો અને ભમરો. તેમના આચરણથી મેં આત્મવિદ્યા શીખી.
Verse 35
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
હે રાજન, આ જ મારા આશ્રિત ચોવીસ ગુરુઓ છે. તેમના સ્વભાવ અને આચરણથી મેં અહીં આત્મતત્ત્વનું શિક્ષણ લઈને આત્મવિદ્યા પ્રાપ્ત કરી છે.
Verse 36
यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज । तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६ ॥
હે નહુષાત્મજ, હે પુરુષવ્યાઘ્ર! મેં જે-જે ગુરુ પાસેથી જે-જે શીખ્યું છે, તે યથાવત સાંભળ; હું તને કહી સંભળાવું છું.
Verse 37
भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगै: । तद् विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम् ॥ ३७ ॥
સ્થિરબુદ્ધિ પુરુષ, અન્ય જીવો દ્વારા પીડિત થવા છતાં, આક્રમણકારો ભગવાનના નિયંત્રણ હેઠળ નિરાધાર રીતે વર્તે છે એમ જાણીને, પોતાના માર્ગથી ડગે નહીં. આ વ્રત મેં પૃથ્વી પાસેથી શીખ્યું છે.
Verse 38
शश्वत्परार्थसर्वेह: परार्थैकान्तसम्भव: । साधु: शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्य: परात्मताम् ॥ ३८ ॥
સાધુએ પર્વત પાસેથી આ શીખવું જોઈએ—સદા પરહિતની સેવામાં જ પ્રયત્ન કરવો અને પરના કલ્યાણને જ પોતાના અસ્તિત્વનું એકમાત્ર કારણ માનવું. તેમ જ વૃક્ષના શિષ્યની જેમ પોતાને પરહિતે અર્પણ કરવો.
Verse 39
प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियै: । ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मन: ॥ ३९ ॥
મુનિએ માત્ર પ્રાણધારણ માટે જેટલું જરૂરી હોય તેટલામાં સંતોષ માનવો જોઈએ અને ઇન્દ્રિયસુખોથી તૃપ્તિ શોધવી નહીં. દેહની સંભાળ એવી રાખવી કે જ્ઞાન ન નષ્ટ થાય અને વાણી તથા મન આત્મસાક્ષાત્કારથી ભટકી ન જાય.
Verse 40
विषयेष्वाविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वत: । गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ४० ॥
યોગી અનેક વિષયો અને નાનાં ધર્મોમાં સર્વત્ર પ્રવેશ્યો હોવા છતાં, જે ગુણ-દોષથી પરે ગયો છે તે સંપર્કમાં આવીને પણ ફસાતો નથી; તે વાયુની જેમ નિર્લેપ રહે છે.
Verse 41
पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुणाश्रय: । गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मदृक् ॥ ४१ ॥
આત્મદ્રષ્ટિ યોગી આ જગતમાં વિવિધ પાર્થીવ દેહોમાં રહી તેમના ગુણ-કાર્યોનો અનુભવ કરે છે, છતાં તે ગુણોથી બંધાતો નથી; જેમ વાયુ વિવિધ સુગંધો વહન કરે છે પણ તેમાં મિશ્રિત થતો નથી.
Verse 42
अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन । व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो मुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ४२ ॥
વિચારશીલ મુનિ દેહની અંદર રહેતો હોવા છતાં પોતાને બ્રહ્મસ્વરૂપ શુદ્ધ આત્મા તરીકે જાણે. તે સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવોમાં જીવાત્માનો પ્રવેશ જુએ અને પરમાત્મા—ભગવાન—અંતર્યામી રૂપે સર્વત્ર એકસાથે હાજર છે એમ ભાવ કરે. આકાશ જેમ સર્વવ્યાપી થઈને પણ અસંગ અને અવಿಭાજ્ય રહે છે, તેમ આત્મા અને પરમાત્માના સ્વરૂપનું ચિંતન કરવું.
Verse 43
तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितै: । न स्पृश्यते नभस्तद्वत् कालसृष्टैर्गुणै: पुमान् ॥ ४३ ॥
જેમ પવનથી હંકાયેલા વાદળો અને વાવાઝોડાં આકાશને સ્પર્શતા નથી, તેમ કાળસૃષ્ટ ગુણોના સંસર્ગમાં પણ આત્મા ખરેખર બદલાતી કે લિપ્ત થતી નથી।
Verse 44
स्वच्छ: प्रकृतित: स्निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम् । मुनि: पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनै: ॥ ४४ ॥
હે રાજા, સાધુ પુરુષ પાણી સમાન છે—નિર્મળ, સ્વભાવથી કોમળ અને મધુર વાણીવાળો. તેના દર્શન, સ્પર્શ અથવા તેના કીર્તનનું શ્રવણ માત્રથી જીવ શુદ્ધ થાય છે; તે તીર્થની જેમ સૌને પાવન કરે છે।
Verse 45
तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजन: । सर्वभक्ष्योऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥ ४५ ॥
તપસ્યાથી સાધુઓ તેજસ્વી અને અપરાજેય બને છે; તેઓ ભોગની ઇચ્છા રાખતા નથી. ભાગ્યે મળેલું અન્ન સ્વીકારે છે; ક્યારેક દૂષિત ભોજન પણ થઈ જાય તો અગ્નિ સમાન લિપ્ત થતા નથી।
Verse 46
क्वचिच्छन्न: क्वचित् स्पष्ट उपास्य: श्रेय इच्छताम् । भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन् प्रागुत्तराशुभम् ॥ ४६ ॥
અગ્નિની જેમ સાધુ ક્યારેક છુપાયેલો અને ક્યારેક પ્રગટ દેખાય છે. જે પરમ શ્રેય ઇચ્છે છે તેમના માટે તે ગુરુરૂપે પૂજ્ય બને છે; અર્પણ સ્વીકારી અગ્નિ સમાન ઉપાસકોના ભૂત-ભવિષ્ય પાપફળોને ભસ્મ કરે છે।
Verse 47
स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभु: । प्रविष्ट ईयते तत्तत्स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥ ४७ ॥
પોતાની માયાથી સર્જાયેલા આ સદ્-અસદ્ જગતમાં સર્વશક્તિમાન પરમાત્મા દેહોમાં પ્રવેશ કરીને, જેમ વિવિધ લાકડાંમાં અગ્નિ વિવિધ રીતે પ્રગટે છે, તેમ દરેકમાં તત્તત્ સ્વરૂપે પ્રતીત થાય છે।
Verse 48
विसर्गाद्या: श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मन: । कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ ४८ ॥
જન્મથી લઈને શ્મશાન સુધી જીવનની વિવિધ અવસ્થાઓ દેહના ધર્મ છે, આત્માના નથી. જેમ કાળના અદૃશ્ય માર્ગથી ચંદ્રની કલાઓ વધે-ઘટે દેખાય છે, પણ ચંદ્ર સ્વયં અસ્પૃશ્ય રહે છે.
Verse 49
कालेन ह्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ । नित्यावपि न दृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम् ॥ ४९ ॥
કાળના પ્રચંડ પ્રવાહથી પ્રાણીઓનું ઉત્પન્ન થવું અને નાશ પામવું સતત થાય છે, છતાં દેખાતું નથી—જેમ અગ્નિની જ્વાળાઓ ક્ષણક્ષણ પ્રગટે અને લુપ્ત થાય, પણ સામાન્ય માણસ ધ્યાન ન આપે. તેમ જ કાળની તરંગો અસંખ્ય દેહોના જન્મ-વૃદ્ધિ-મરણ કરાવે છે, અને આત્મા કાળની ક્રિયા સમજી શકતો નથી.
Verse 50
गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति । न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपति: ॥ ५० ॥
યોગી ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયો સ્વીકારે છે અને યોગ્ય સમયે તેમને છોડે છે; છતાં તેમાં બંધાતો નથી. જેમ ગોપાલ ગાયો વચ્ચે રહીને પણ ગાયોથી બંધાતો નથી, તેમ તે ગુણોમાં રહીને પણ અસંગ રહે છે.
Verse 51
बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गत: । लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत् ॥ ५१ ॥
સૂર્ય અનેક પાત્રોમાં પ્રતિબિંબિત થાય તોય તે ન વિભાજિત થાય, ન પ્રતિબિંબમાં લીન થાય; એવું માનવું સ્થૂલ બુદ્ધિનું છે. તેમ જ આત્મા વિવિધ દેહોમાં પ્રતિબિંબિત જણાય તોય તે અવಿಭક્ત અને નિર્લેપ, સૂર્ય સમાન સ્થિત રહે છે.
Verse 52
नातिस्नेह: प्रसङ्गो वा कर्तव्य: क्वापि केनचित् । कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधी: ॥ ५२ ॥
કોઈપણ વ્યક્તિ કે વસ્તુ પ્રત્યે ક્યાંય અતિસ્નેહ અથવા આસક્તિ કરવી નહીં; નહિતર ભારે દુઃખ ભોગવવું પડે. જેમ દીનબુદ્ધિ કબૂતર આસક્તિના કારણે સંતાપ પામે છે, તેમ મનુષ્ય પણ પામે છે.
Verse 53
कपोत: कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ । कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित् समा: ॥ ५३ ॥
એક વખત અરણ્યમાં એક કબૂતરે વૃક્ષમાં માળો બાંધી પોતાની કબૂતરી પત્ની સાથે કેટલાંક વર્ષો ત્યાં વસવાટ કર્યો।
Verse 54
कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणौ । दृष्टिं दृष्ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतु: ॥ ५४ ॥
બંને કબૂતર ગૃહધર્મમાં તત્પર હતા; સ્નેહથી ગૂંથાયેલા હૃદયોથી તેઓ એકબીજાની નજર, દેહલક્ષણ અને મનોભાવમાં આસક્ત થઈ પરસ્પર સંપૂર્ણ બંધાઈ ગયા।
Verse 55
शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम् । मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥ ५५ ॥
ભવિષ્ય પર નિર્દોષ વિશ્વાસ રાખીને, તેઓ પ્રેમી યુગલ બની વનમાં વૃક્ષોની વચ્ચે આરામ, બેસવું, ચાલવું, ઊભા રહેવું, વાતચીત, રમતો, ભોજન વગેરે નિર્ભયપણે કરતા રહ્યા।
Verse 56
यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्यनुकम्पिता । तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेणाप्यजितेन्द्रिय: ॥ ५६ ॥
હે રાજન, તેણી જે કંઈ ઇચ્છે ત્યારે કબૂતરી દયાભાવે લાડ કરીને પતિને મનાવતી; અને ઇન્દ્રિયજિત ન થયેલો કબૂતર ભારે કષ્ટ હોવા છતાં તેની ઇચ્છા પૂરી કરતો।
Verse 57
कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते । अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्यु: सन्निधौ सती ॥ ५७ ॥
પછી કબૂતરીએ પ્રથમ ગર્ભ ધારણ કર્યો; સમય આવતા તે પતિવ્રતા પોતાના પતિની હાજરીમાં માળામાં અનેક ઇંડાં મૂકી ગઈ।
Verse 58
प्रजा: पुपुषतु: प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ । शृण्वन्तौ कूजितं तासां निवृतौ कलभाषितै: ॥ ५९ ॥
યોગ્ય સમય આવતા, તે અંડાઓમાંથી પ્રભુની અચિંત્ય શક્તિથી રચાયેલા કોમળ અંગો અને પાંખો ધરાવતાં નાનાં કબૂતરાં જન્મ્યાં।
Verse 59
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
બાળકોના નરમ પાંખોના સ્પર્શ, તેમની મધુર કૂજન, નિર્દોષ ચેષ્ટાઓ અને સામે દોડી આવવાથી માતા-પિતા કબૂતરોએ મહાન આનંદ અનુભવ્યો।
Verse 60
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
બાળકોના નરમ પાંખો, તેમની કૂજન, માળામાં તેમની મોહક નિર્દોષ ચેષ્ટાઓ અને ઉડવા માટે ઉછળવાના પ્રયત્નો જોઈ માતા-પિતા આનંદિત થયા; સંતાન સુખી હોય તો તેઓ પણ સુખી થયા।
Verse 61
स्नेहानुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया । विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतु: प्रजा: ॥ ६१ ॥
સ્નેહથી પરસ્પર બંધાયેલા હૃદયવાળા તે મૂઢ પક્ષીઓ શ્રી વિષ્ણુની માયાથી સંપૂર્ણ મોહીત થઈ, દીન બુદ્ધિથી પોતાના જન્મેલા બચ્ચાંનું પાલન કરતા રહ્યા।
Verse 62
एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ । परित: कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥ ६२ ॥
એક દિવસ તે બંને કુટુંબપ્રમુખ કબૂતરાં બાળકો માટે અન્ન શોધવા નીકળ્યાં; ખવડાવવાની ચિંતા સાથે તે જંગલમાં ચારે તરફ લાંબા સમય સુધી ફર્યા।
Verse 63
दृष्ट्वा तान् लुब्धक: कश्चिद् यदृच्छातो वनेचर: । जगृहे जालमातत्य चरत: स्वालयान्तिके ॥ ६३ ॥
ત્યારે વનમાં ફરતો એક શિકારી અચાનક પોતાના માળા નજીક ફરતા નાનાં કબૂતરોને જોઈ ગયો. તેણે જાળ પાથરીને બધાને પકડી લીધા.
Verse 64
कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ । गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतु: ॥ ६४ ॥
કબૂતર અને કબૂતરી પોતાના સંતાનોના પાલનપોષણ માટે સદા ઉત્સુક રહેતા અને તે માટે વનમાં ફરતા. યોગ્ય આહાર મેળવી હવે તેઓ પોતાના માળા તરફ પરત આવ્યા.
Verse 65
कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान् । तानभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदु:खिता ॥ ६५ ॥
કબૂતરીએ પોતાના બચ્ચાંઓને શિકારીના જાળમાં ફસાયેલા જોયા તો તે અત્યંત દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ. ચીસો પાડતી તે તેમની તરફ દોડી, અને બચ્ચાંઓ પણ તેને પોકારતા રહ્યા.
Verse 66
सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया । स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्यपस्मृति: ॥ ६६ ॥
કબૂતરી ઘનિષ્ઠ ભૌતિક સ્નેહની દોરડીઓથી સદા બંધાયેલી હતી, તેથી તેનું મન દીન થઈ ગયું. ભગવાનની માયાશક્તિના વશમાં આવી તે પોતાને ભૂલી ગઈ અને બાંધેલા બચ્ચાંઓ તરફ દોડી તો તરત જ જાળમાં બંધાઈ ગઈ.
Verse 67
कपोत: स्वात्मजान् बद्धानात्मनोऽप्यधिकान् प्रियान् । भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदु:खित: ॥ ६७ ॥
પોતાના પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય સંતાનોને જાળમાં બંધાયેલા અને પોતાને સમાન માનેલી અત્યંત પ્રિય પત્નીને પણ બંધાયેલી જોઈ તે ગરીબ નર કબૂતર અતિ દુઃખિત થઈ કરુણ વિલાપ કરવા લાગ્યો.
Verse 68
अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मते: । अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिकोहत: ॥ ६८ ॥
અરે! મારા દુર્ભાગ્યને તો જુઓ! હું મંદબુદ્ધિ અને અલ્પ પુણ્યશાળી છું. હું અતૃપ્ત અને અકૃતાર્થ છું, ત્યાં જ મારો ત્રિવર્ગ સાધક સંસાર નાશ પામ્યો છે.
Verse 69
अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता । शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रै: स्वर्याति साधुभि: ॥ ६९ ॥
મારી પત્ની મને અનુરૂપ અને અનુકૂળ હતી, તે મને જ દેવ માનતી હતી. હવે તે મને સૂના ઘરમાં છોડીને સાધુ સ્વભાવના પુત્રો સાથે સ્વર્ગે સિધાવી છે.
Verse 70
सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रज: । जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दु:खजीवित: ॥ ७० ॥
હવે હું આ સૂના ઘરમાં દીનહીન થઈને પડ્યો છું. મારી પત્ની અને બાળકો મૃત્યુ પામ્યા છે. હવે હું વિધુર થઈને આ દુઃખી જીવન શા માટે જીવવા ઈચ્છું?
Verse 71
तांस्तथैवावृतान् शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान् विचेष्टत: । स्वयं च कृपण: शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥ ७१ ॥
જાળમાં ફસાયેલા અને મૃત્યુના મુખમાં પડેલા પોતાના બાળકોને તરફડતા જોઈને, તે કબૂતર પોતે પણ મૂઢ થઈને જાળમાં જઈ પડ્યો.
Verse 72
तं लब्ध्वा लुब्धक: क्रूर: कपोतं गृहमेधिनम् । कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थ: प्रययौ गृहम् ॥ ७२ ॥
તે ક્રૂર શિકારીએ ગૃહસ્થ કબૂતર, કબૂતરી અને તેમના બચ્ચાઓને પકડી લીધા અને પોતાનો મનોરથ સિદ્ધ કરીને પોતાના ઘર તરફ પ્રયાણ કર્યું.
Verse 73
एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वाराम: पतत्रिवत् । पुष्णन् कुटुम्बं कृपण: सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ७३ ॥
આ રીતે કુટુંબમાં અતિ આસક્ત મનુષ્યનું હૃદય અશાંત રહે છે. કબૂતરની જેમ દ્વંદ્વોમાં રમી ઇન્દ્રિયસુખ શોધે છે; કુટુંબ પોષવામાં વ્યસ્ત કૃપણ જન સગાંસહિત ભારે દુઃખ ભોગવે છે.
Verse 74
य: प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खगवत् सक्तस्तमारूढच्युतं विदु: ॥ ७४ ॥
જેને માનવલોક પ્રાપ્ત થયો છે, તેના માટે મુક્તિનું દ્વાર ખુલ્લું છે. પરંતુ જે આ કથાના મૂર્ખ પક્ષી જેવી રીતે ઘરમાં જ આસક્ત રહે છે, તેને ઊંચે ચઢીને લપસી પડેલો માનવો જોઈએ.
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa indicates that after His disappearance Kali-yuga will overwhelm society, and people will become addicted to sinful life. Although Uddhava is personally sinless, remaining amid pervasive Kali influences would distract his realization and service. Therefore the Lord instructs him to renounce social attachments, maintain equal vision, and wander with exclusive remembrance of Bhagavān—preserving Poṣaṇa (divine protection) through obedience to the Lord’s final directive.
The Lord explains that a human being capable of sober analysis and sound logic can discern the miseries and instability of sense gratification and thereby rise beyond it. This does not replace śāstra and sādhus; rather, it describes buddhi refined by experience, scriptural principles, and self-control, which can instruct one inwardly to abandon inauspicious habits and seek the Supreme through direct and indirect symptoms.
The avadhūta is a liberated brāhmaṇa mendicant encountered by King Yadu. His method is distinctive because he presents ‘nature and ordinary beings’ as instructors—twenty-four gurus—extracting spiritual axioms from their behaviors. This frames Vedic wisdom as universally legible: the world itself becomes a classroom when viewed through viveka (discernment) and detachment.
The list establishes a structured curriculum of realization: endurance and non-retaliation (earth), non-entanglement (wind/sky), purity and beneficence (water), austerity and transformative power (fire), non-identification amid change (moon/time), and so on. It also signals that the avadhūta’s discourse will unfold progressively across following verses/chapters, making 11.7 the narrative gateway to one of the Bhāgavata’s most cited renunciation and wisdom sections.
The pigeon allegory warns against excessive affection and identity-absorption in spouse and offspring, which produces blindness to mortality and leads to ruin when inevitable loss arrives. The teaching is not a blanket condemnation of household life; rather, it critiques gṛhastha-āsakti (possessive attachment) that eclipses dharma and self-realization. The ‘doors of liberation’ are open in human life, but they close experientially when one lives only for maintenance and sensual bonding.