Adhyaya 6
Devas in Dvārakā, Brahmā’s Petition, and Uddhava’s Appeal (Prabhāsa Departure Set-Up)
યદુવંશના નિર્ધારિત અંત નજીક આવતાં બ્રહ્મા શિવ, ઇન્દ્ર અને દેવગણ સાથે દ્વારકામાં આવી શ્રીકૃષ્ણના દર્શન કરીને સ્તુતિ કરે છે. દેવો તેમને માયા-ગુણોથી અલિપ્ત અધિષ્ઠાતા, સામાન્ય કર્મકાંડના પુણ્યથી પર એકમાત્ર પાવનકર્તા, અને જેમના ચરણકમળ ભોગતૃષ્ણાને દહન કરે એવા શરણ્ય તરીકે ગાય છે; ત્રિવિક્રમના વિશ્વવ્યાપી પગલાં સ્મરે છે અને સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયને નિયમિત કરતો કાળ તેમની શક્તિ છે એમ માને છે. બ્રહ્મા જણાવે છે કે પૃથ્વીનો ભાર ઉતરી ગયો છે; હવે પ્રભુ સ્વધામે પરત જાય અને સાથે જગત-વ્યવસ્થાનું રક્ષણ પણ કરે. કૃષ્ણ કહે છે—દેવતાઓનું પ્રયોજન પૂર્ણ થયું; યાદવોની અતિશક્તિ જગત પર ભાર ન બને તેથી બ્રાહ્મણ-શાપ દ્વારા તેમની નિવૃત્તિનો ક્રમ પહેલેથી શરૂ કર્યો છે. દેવો ગયા પછી દ્વારકામાં ઉપદ્રવો અને અપશકુન વધે છે; કૃષ્ણ વડીલોને શુદ્ધિકર્મ માટે તરત પ્રભાસક્ષેત્ર જવા આદેશ આપે છે. પ્રસ્થાનની તૈયારીમાં ઉદ્ધવ અશુભ નિમિત્તોથી વ્યાકુળ થઈ એકાંતમાં પ્રભુને મળી સાથે ચાલવાની વિનંતી કરે છે—આગળના ગુહ્ય ઉપદેશની ભૂમિકા અહીં રચાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ ब्रह्मात्मजै: देवै: प्रजेशैरावृतोऽभ्यगात् । भवश्च भूतभव्येशो ययौ भूतगणैर्वृत: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—પછી બ્રહ્મા પોતાના પુત્રો, દેવતાઓ અને મહાન પ્રજાપતિઓથી ઘેરાઈને દ્વારકાની તરફ નીકળ્યા. અને સર્વ ભૂત-ભવ્યના ઈશ્વર, મંગલદાતા ભગવાન શિવ પણ ભૂતગણોથી આવૃત થઈને ગયા.
Verse 2
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
મરુતો સાથે ઇન્દ્ર; આદિત્યો, વસુઓ, અશ્વિનીકુમારો; ઋભુઓ, અંગિરસો, રુદ્રો, વિશ્વેદેવો, સાધ્યો—આ બધા દેવતાઓ; તેમજ ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, નાગો, સિદ્ધો, ચારણો, ગુહ્યકો; ઋષિઓ, પિતરો, વિદ્યાધરો અને કિન્નરો—બધા શ્રીકૃષ્ણના દર્શનની ઇચ્છાથી દ્વારકામાં આવ્યા. પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપથી ભગવાન નરલોકને મોહીત કરે છે અને સર્વ લોકની મલિનતા હરનારું પોતાનું યશ લોકોમાં વિસ્તારે છે.
Verse 3
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
ઇન્દ્ર મરુતો સાથે, આદિત્યો, વસુઓ, અશ્વિનીકુમારો, ઋભુઓ, અંગિરસો, રુદ્રો, વિશ્વેદેવો અને સાધ્ય દેવતાઓ; તેમજ ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, નાગો, સિદ્ધો, ચારણો, ગુહ્યકો, ઋષિઓ, પિતૃઓ, વિદ્યાધરો અને કિન્નરો—બધા શ્રીકૃષ્ણના દર્શનની ઇચ્છાથી દ્વારકામાં આવ્યા. ભગવાન કૃષ્ણના દિવ્ય સ્વરૂપે માનવલોક મોહિત થાય છે; તેમનું યશ સર્વ લોકમાં ફેલાઈ સર્વ જગતની મલિનતા નાશ કરે છે.
Verse 4
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
ઇન્દ્ર મરુતો સાથે, આદિત્યો, વસુઓ, અશ્વિનીકુમારો, ઋભુઓ, અંગિરસો, રુદ્રો, વિશ્વેદેવો અને સાધ્ય દેવતાઓ; તેમજ ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, નાગો, સિદ્ધો, ચારણો, ગુહ્યકો, ઋષિઓ, પિતૃઓ, વિદ્યાધરો અને કિન્નરો—બધા શ્રીકૃષ્ણના દર્શનની ઇચ્છાથી દ્વારકામાં આવ્યા. ભગવાન કૃષ્ણના દિવ્ય સ્વરૂપે માનવલોક મોહિત થાય છે; તેમનું યશ સર્વ લોકમાં ફેલાઈ સર્વ જગતની મલિનતા નાશ કરે છે.
Verse 5
तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभि: । व्यचक्षतावितृप्ताक्षा: कृष्णमद्भुतदर्शनम् ॥ ५ ॥
મહાન ઐશ્વર્યોથી સમૃદ્ધ અને તેજસ્વી એવી દ્વારકા નગરીમાં દેવતાઓએ તૃપ્તિ ન થતી આંખોથી શ્રીકૃષ્ણનું અદ્ભુત દર્શન કર્યું.
Verse 6
स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैश्छादयन्तो यदूत्तमम् । गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम् ॥ ६ ॥
દેવતાઓએ સ્વર્ગના ઉપવનોમાંથી લાવેલી પુષ્પમાળાઓથી યદુકુલશ્રેષ્ઠ શ્રીકૃષ્ણને ઢાંકી દીધા અને પછી મનોહર શબ્દો તથા ભાવોથી જગદીશ્વરની સ્તુતિ કરી.
Verse 7
श्रीदेवा ऊचु: नता: स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभि: । यच्चिन्त्यतेऽन्तर्हृदि भावयुक्तै- र्मुमुक्षुभि: कर्ममयोरुपाशात् ॥ ७ ॥
શ્રીદેવતાઓએ કહ્યું— હે નાથ! અમે અમારી બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, પ્રાણ, મન અને વાણી અર્પી તમારા પદારવિંદને નમસ્કાર કરીએ છીએ. કર્મમય બંધનની કઠોર પાશમાંથી મુક્તિ ઇચ્છતા ભાવયુક્ત યોગીઓ હૃદયમાં જેમનું ચિંતન કરે છે, તે તમારા ચરણકમળ છે.
Verse 8
त्वं मायया त्रिगुणयात्मनि दुर्विभाव्यं व्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्गुणस्थ: । नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै यत् स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्य: ॥ ८ ॥
હે અજિત પ્રભુ, તમે ત્રિગુણમયી માયાને તમારા જ આત્મસ્વરૂપમાં નિયોજિત કરીને પ્રગટ જગતની સૃષ્ટિ, પાલન અને લય કરો છો. ગુણોમાં સ્થિત જેવા દેખાતા હોવા છતાં તમે કર્મોથી કદી લિપ્ત થતા નથી, કારણ કે તમે તમારા અવ્યવહિત નિત્ય આધ્યાત્મિક આનંદમાં રત, નિર્દોષ છો.
Verse 9
शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां विद्याश्रुताध्ययनदानतप:क्रियाभि: । सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध- सच्छ्रद्धया श्रवणसम्भृतया यथा स्यात् ॥ ९ ॥
હે પૂજ્ય પ્રભુ, માયાથી મલિન ચિત્ત અને દુરાશા ધરાવનાર મનુષ્યોની શુદ્ધિ માત્ર સામાન્ય પૂજા, વેદાધ્યયન, દાન, તપ અને કર્મકાંડથી થતી નથી. હે ઋષભ, જેમણે તમારા યશનું શ્રવણ કરીને દૃઢ સચ્છ્રદ્ધા વધારી છે, એવા શુદ્ધાત્માઓને જ એવી પવિત્રતા મળે છે જે શ્રદ્ધાહીનને અપ્રાપ્ય છે.
Verse 10
स्यान्नस्तवाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतु: क्षेमाय यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमान: । य: सात्वतै: समविभूतय आत्मवद्भि- र्व्यूहेऽर्चित: सवनश: स्वरतिक्रमाय ॥ १० ॥
અમારા કલ્યાણ માટે તમારા ચરણ અશુભ વાસનાઓને ભસ્મ કરનાર અગ્નિશિખા સમાન થાઓ. પ્રેમથી દ્રવિત હૃદય ધરાવતા મુનિઓ તેમને સદા હૃદયમાં ધારણ કરે છે. તેમ જ સંયમી સાત્વત ભક્તો સ્વર્ગીય ભોગને પાર કરીને તમારી સમાન વૈભવ મેળવવાની ઇચ્છાથી પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સાંજે તમારા ચતુર્વ્યૂહ સ્વરૂપમાં તમારા ચરણોની આરાધના કરે છે.
Verse 11
यश्चिन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नौ त्रय्या निरुक्तविधिनेश हविर्गृहीत्वा । अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायां जिज्ञासुभि: परमभागवतै: परीष्ट: ॥ ११ ॥
ઋગ્-યજુર્-સામ વેદોના જણાવેલા વિધાન મુજબ હવિ લઈને યજ્ઞાગ્નિમાં આહુતિ આપવા ઉદ્યત લોકો તમારા ચરણોનું સ્મરણ કરે છે. તેમ જ અધ્યાત્મયોગના યોગીઓ તમારી આત્મમાયાને જાણવા ઇચ્છીને તમારા પાદપદ્મનું ધ્યાન કરે છે; અને પરમ ભાગવત ભક્તો તમારી માયાને પાર કરવા ઇચ્છીને તમારા પાદપદ્મની પૂર્ણ આરાધના કરે છે.
Verse 12
पर्युष्टया तव विभो वनमालयेयं संस्पार्धिनी भगवती प्रतिपत्नीवच्छ्री: । य: सुप्रणीतममुयार्हणमाददन्नो भूयात् सदाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतु: ॥ १२ ॥
હે વિભુ, અમે તમારા વક્ષસ્થળ પર મૂકેલી સુકાઈ ગયેલી વનમાલા પણ તમે સ્વીકારી—આ તમારી કૃપા છે. તમારા દિવ્ય વક્ષ પર શ્રીલક્ષ્મીનું નિત્ય નિવાસ છે; ત્યાં અમારી ભેટ જોઈને તે ઈર્ષ્યાળુ સહપત્ની જેવી વ્યાકુળ થઈ શકે. છતાં તમે દયાળુ બની, જાણે તમારી નિત્ય સહચરી લક્ષ્મીને અવગણીને, અમારી અર્પણને શ્રેષ્ઠ આરાધના માની સ્વીકારો છો. કૃપાનિધિ, તમારા ચરણ સદા અમારા હૃદયની અશુભ વાસનાઓને ભસ્મ કરનાર અગ્નિશિખા બની રહે।
Verse 13
केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको यस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वो: । स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन् पाद: पुनातु भगवन् भजतामघं न: ॥ १३ ॥
હે ભગવન્! ત્રિવિક્રમ અવતારમાં તમે ધ્વજદંડ સમો પગ ઉંચો કરી ત્રણ લોકમાં વિજયપતાકા સમી ત્રિધારા ગંગા વહાવી. તમારાં કમળચરણ અસુરોને ભય અને ભક્તોને અભય આપે છે; અમે ભજન કરીએ છીએ, તેથી અમારા પાપો દૂર કરો.
Verse 14
नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्द्यमाना: । कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयो: परस्य शं नस्तनोतु चरण: पुरुषोत्तमस्य ॥ १४ ॥
બ્રહ્મા વગેરે દેવતાઓ પણ દેહધારી જીવ છે; તમારા કાળતત્ત્વના કડક વશમાં તેઓ પરસ્પર પીડાઈ નાકમાં દોરો બાંધેલા બળદની જેમ ખેંચાય છે. પ્રકૃતિ અને ભોક્તાથી પર એવા પુરુષોત્તમ! તમારા કમળચરણ અમને પરમાનંદ આપો.
Verse 15
अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमाना- मव्यक्तजीवमहतामपि कालमाहु: । सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्त: कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम् ॥ १५ ॥
આ જગતની સર્જન, પાલન અને સંહારના કારણ તમે જ છો; તમને જ ‘કાળ’ કહે છે, જે અવ્યક્ત-વ્યક્ત પ્રકૃતિ અને સર્વ જીવોને નિયંત્રિત કરે છે. ત્રિનાભિ કાળચક્રરૂપે તમે અદૃશ્ય ક્રિયાથી સર્વનો ક્ષય કરો છો; તેથી તમે જ ઉત્તમ પુરુષ, પરમેશ્વર છો.
Verse 16
त्वत्त: पुमान् समधिगम्य ययास्य वीर्यं धत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्य: । सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम् ॥ १६ ॥
હે પ્રભુ! આદ્ય પુરુષાવતાર મહાવિષ્ણુ તમારી પાસેથી જ સર્જનશક્તિ મેળવે છે; તે અચ્યૂત શક્તિથી પ્રકૃતિમાં ગર્ભાધાન કરી મહત્તત્ત્વ ઉત્પન્ન કરે છે. પછી તે મહત્તત્ત્વ પ્રભુશક્તિથી યુક્ત થઈ વિવિધ આવરણોથી ઢંકાયેલું સુવર્ણ બ્રહ્માંડ-અંડ સર્જે છે.
Verse 17
तत्तस्थूषश्च जगतश्च भवानधीशो यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान् । अर्थाञ्जुषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो येऽन्ये स्वत: परिहृतादपि बिभ्यति स्म ॥ १७ ॥
હે હૃષીકેશ! ચલ-અચલ સમગ્ર જગતના તમે અધીશ્વર છો. તમારી માયાથી ઉત્પન્ન ગુણવિકારો દ્વારા ઉપસ્થિત વિષયોનું નિરીક્ષણ કરતાં પણ તમે કદી લિપ્ત થતા નથી. પરંતુ અન્ય જીવો—યોગી અને દાર્શનિકો પણ—ત્યાગેલા વિષયોનું સ્મરણ માત્રથી વ્યાકુળ અને ભયભીત થાય છે.
Verse 18
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि- भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डै: । पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै- र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न विभ्व्य: ॥ १८ ॥
હે પ્રભુ, તમે સોળ હજાર અતિ સુંદર અને કુલીન પત્નીઓ સાથે નિવાસ કરો છો. તેમની લાજભરી સ્મિતભરી નજરો અને વાંકી ભ્રૂઓના મીઠા સંકેતો સોરતપ્રેમના સંદેશા મોકલે છે; છતાં કામબાણોથી પણ તેઓ તમારું મન અને ઇન્દ્રિયો હલાવી શકતી નથી।
Verse 19
विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्या: पादावनेजसरित: शमलानि हन्तुम् । आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्घ्रिजमङ्गसङ्गै- स्तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ॥ १९ ॥
પ્રભુ, તમારી અમૃતમય કથાઓના પ્રવાહો અને તમારા કમળચરણોના સ્નાનથી ઉત્પન્ન પવિત્ર નદીઓ—આ બન્ને ત્રિલોકના સર્વ કલ્મષને નાશ કરવા સમર્થ છે. શુદ્ધિ ઇચ્છનારાઓ કાનથી તમારી મહિમા સાંભળી કથાસંગ કરે છે અને સ્નાન કરીને પાદજ નદીઓનું તીર્થસંગ મેળવે છે।
Verse 20
श्रीबादरायणिरुवाच इत्यभिष्टूय विबुधै: सेश: शतधृतिर्हरिम् । अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रित: ॥ २० ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું: આ રીતે બ્રહ્મા, શિવ અને અન્ય દેવતાઓ સાથે ગોવિંદ હરિનું સ્તવન કર્યું. ત્યારબાદ બ્રહ્મા આકાશમાં સ્થિત થઈ, પ્રણામ કરીને, ભગવાન ગોવિંદને આ રીતે સંબોધ્યા।
Verse 21
श्रीब्रह्मोवाच भूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापित: प्रभो । त्वमस्माभिरशेषात्मन्तत्तथैवोपपादितम् ॥ २१ ॥
શ્રી બ્રહ્માએ કહ્યું: પ્રભુ, અગાઉ અમે પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા માટે તમને વિનંતી કરી હતી. હે અનંત પરમાત્મા, અમારી તે પ્રાર્થના તમે નિશ્ચયે યથાવત પૂર્ણ કરી છે।
Verse 22
धर्मश्च स्थापित: सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया । कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता सर्वलोकमलापहा ॥ २२ ॥
પ્રભુ, સત્યમાં અડગ રહેનારા સત્પુરુષોમાં તમે ધર્મને ફરી સ્થાપિત કર્યો છે. તમે તમારી કીર્તિને સર્વ દિશાઓમાં ફેલાવી છે; તમારા વિષે શ્રવણ કરવાથી જ સર્વ લોકનો મલ દૂર થાય છે।
Verse 23
अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रद् रूपमनुत्तमम् । कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथा: ॥ २३ ॥
હે પ્રભુ! યદુવંશમાં અવતરીને તમે તમારું અનુત્તમ દિવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને સમગ્ર જગતના હિત માટે મહાન અલૌકિક લીલાઓ કરી।
Verse 24
यानि ते चरितानीश मनुष्या: साधव: कलौ । शृण्वन्त: कीर्तयन्तश्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तम: ॥ २४ ॥
હે ઈશ! કલિયુગમાં જે સાધુભક્તો તમારી લીલાઓ સાંભળે અને કીર્તન કરે છે, તેઓ સહેલાઈથી આ યુગના અંધકારને પાર કરે છે।
Verse 25
यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवत: पुरुषोत्तम । शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो ॥ २५ ॥
હે પ્રભુ પુરુષોત્તમ! યદુવંશમાં અવતરીને તમે તમારા ભક્તો સાથે એકસો પચ્ચીસ શરદઋતુઓ વિતાવ્યાં।
Verse 26
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् । कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६ ॥ तत: स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । सलोकाँल्लोकपालान् न: पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ॥ २७ ॥
હે અખિલાધાર! હવે દેવકાર્ય માટે તમારે કંઈ બાકી નથી; બ્રાહ્મણોના શાપથી આ કુળ પણ લગભગ નષ્ટ થયું છે. તેથી જો તમે ઇચ્છો તો પરમ સ્વધામમાં પ્રવેશ કરો; અને લોકપાલો સહિત અમને—વૈકુંઠના સેવકોને—સદા રક્ષા કરો।
Verse 27
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् । कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६ ॥ तत: स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । सलोकाँल्लोकपालान् न: पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ॥ २७ ॥
હે અખિલાધાર! હવે દેવકાર્ય માટે તમારે કંઈ બાકી નથી; બ્રાહ્મણોના શાપથી આ કુળ પણ લગભગ નષ્ટ થયું છે. તેથી જો તમે ઇચ્છો તો પરમ સ્વધામમાં પ્રવેશ કરો; અને લોકપાલો સહિત અમને—વૈકુંઠના સેવકોને—સદા રક્ષા કરો।
Verse 28
श्रीभगवानुवाच अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर । कृतं व: कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारित: ॥ २८ ॥
શ્રી ભગવાન બોલ્યા: હે દેવોના સ્વામી બ્રહ્મા, મેં તમારી પ્રાર્થના અને વિનંતી સમજી લીધી છે. પૃથ્વીનો ભાર ઉતારીને, મેં તમારા વતી જરૂરી બધું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું છે.
Verse 29
तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् । लोकं जिघृक्षद् रुद्धं मे वेलयेव महार्णव: ॥ २९ ॥
આ યાદવ કુળ, જેમાં હું પ્રગટ થયો છું, તે ઐશ્વર્ય, શક્તિ અને શૌર્યથી અત્યંત ઉન્મત્ત થઈ ગયું છે. તેઓ આખા જગતને ગળી જવા તત્પર હતા, તેથી જેમ કિનારો મહાસાગરને રોકી રાખે છે, તેમ મેં તેમને રોકી રાખ્યા છે.
Verse 30
यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् । गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्क्ष्यति ॥ ३० ॥
જો હું આ અહંકારી યાદવોના વિશાળ કુળનો સંહાર કર્યા વિના જતો રહીશ, તો તેમના મર્યાદાહીન વિસ્તરણને કારણે આખું જગત નાશ પામશે.
Verse 31
इदानीं नाश आरब्ध: कुलस्य द्विजशापज: । यास्यामि भवनं ब्रह्मन्नेतदन्ते तवानघ ॥ ३१ ॥
હવે બ્રાહ્મણોના શ્રાપને કારણે મારા કુળનો નાશ શરૂ થઈ ગયો છે. હે નિષ્પાપ બ્રહ્મા, જ્યારે આ વિનાશ પૂર્ણ થશે અને હું વૈકુંઠ જઈશ, ત્યારે હું તમારા ધામની મુલાકાત લઈશ.
Verse 32
श्रीशुक उवाच इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयम्भू: प्रणिपत्य तम् । सह देवगणैर्देव: स्वधाम समपद्यत ॥ ३२ ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: લોકનાથ ભગવાન દ્વારા આ રીતે કહેવામાં આવતા, સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ તેમને પ્રણામ કર્યા. પછી બધા દેવતાઓ સાથે બ્રહ્મા પોતાના ધામમાં પાછા ફર્યા.
Verse 33
अथ तस्यां महोत्पातान् द्वारवत्यां समुत्थितान् । विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान् समागतान् ॥ ३३ ॥
ત્યારબાદ ભગવાને દ્વારકામાં ઊભા થયેલા મહા ઉપદ્રવો જોઈને એકત્ર થયેલા યદુવંશના વડીલોને આ રીતે કહ્યું।
Verse 34
श्रीभगवानुवाच एते वै सुमहोत्पाता व्युत्तिष्ठन्तीह सर्वत: । शापश्च न: कुलस्यासीद् ब्राह्मणेभ्यो दुरत्यय: ॥ ३४ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—અહીં સર્વત્ર આ મહા ઉપદ્રવો ઊઠી રહ્યા છે; કારણ કે અમારા કુળ પર બ્રાહ્મણોનો શાપ પડ્યો છે, જે ટાળવો અશક્ય છે।
Verse 35
न वस्तव्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यका: । प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽद्यैव मा चिरम् ॥ ३५ ॥
હે પૂજ્ય વડીલો, જો આપણે જીવિત રહેવા ઇચ્છીએ તો અહીં હવે રહેવું ન જોઈએ. વિલંબ કર્યા વિના આજેજ મહાપુણ્ય પ્રભાસ ક્ષેત્રે જઈએ।
Verse 36
यत्र स्नात्वा दक्षशापाद् गृहीतो यक्ष्मणोडुराट् । विमुक्त: किल्बिषात् सद्यो भेजे भूय: कलोदयम् ॥ ३६ ॥
જ્યાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં સ્નાન કરતાં, દક્ષના શાપથી ક્ષયરોગગ્રસ્ત ચંદ્રમাও તત્કાળ પાપફળથી મુક્ત થઈ ફરી કલાવૃદ્ધિ પામ્યો।
Verse 37
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन् सुरान् । भोजयित्वोषिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥ तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ॥ ३८ ॥
અમે પણ ત્યાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તૃપ્ત કરીશું, વિવિધ સ્વાદિષ્ટ અન્નથી પૂજ્ય વિપ્રોને ભોજન કરાવીશું, અને યોગ્ય પાત્રોને શ્રદ્ધાપૂર્વક મહાન દાન આપીશું. આવા દાનરૂપ નૌકાઓથી અમે આ ભયંકર આપત્તિઓને એમ જ પાર કરીશું જેમ યોગ્ય નૌકાથી મહાસાગર પાર થાય।
Verse 38
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन् सुरान् । भोजयित्वोषिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥ तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ॥ ३८ ॥
પ્રભાસ-ક્ષેત્રે સ્નાન કરીને, પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ-યજ્ઞથી તૃપ્ત કરીને, વિવિધ સ્વાદિષ્ટ અન્નથી પૂજ્ય બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી અને તેમને દાનના યોગ્ય પાત્ર માની શ્રદ્ધાપૂર્વક મહાદાન આપીને, અમે દાનરૂપ નૌકાથી જેમ મહાસાગર પાર થાય તેમ આ ભયંકર આપત્તિઓને નિશ્ચયે પાર કરીશું।
Verse 39
श्रीशुक उवाच एवं भगवतादिष्टा यादवा: कुरुनन्दन । गन्तुं कृतधियस्तीर्थं स्यन्दनान् समयूयुजन् ॥ ३९ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે કુરુનંદન! ભગવાને આ રીતે આદેશ આપતાં યાદવોએ પ્રભાસ-તીર્થ જવાનો નિશ્ચય કર્યો અને રથોમાં ઘોડા જોડ્યા।
Verse 40
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रत: ॥ ४० ॥ विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥
હે રાજન! સદા શ્રીકૃષ્ણના અનુવર્તી ઉદ્ધવે યાદવોના તાત્કાલિક પ્રસ્થાનને જોઈ, ભગવાનની આજ્ઞા સાંભળી અને ભયંકર અપશકુનો નિહાળી, એકાંત સ્થાને જગતના પરમ નિયંતાને સમીપ જઈ, તેમના ચરણકમળે મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો અને હાથ જોડીને એમ કહ્યું।
Verse 41
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रत: ॥ ४० ॥ विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥
હે રાજન! સદા શ્રીકૃષ્ણના અનુવર્તી ઉદ્ધવે યાદવોના તાત્કાલિક પ્રસ્થાનને જોઈ, ભગવાનની આજ્ઞા સાંભળી અને ભયંકર અપશકુનો નિહાળી, એકાંત સ્થાને જગતના પરમ નિયંતાને સમીપ જઈ, તેમના ચરણકમળે મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો અને હાથ જોડીને એમ કહ્યું।
Verse 42
श्रीउद्धव उवाच देवदेवेश योगेश पुण्यश्रवणकीर्तन । संहृत्यैतत् कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान् । विप्रशापं समर्थोऽपि प्रत्यहन्न यदीश्वर: ॥ ४२ ॥
શ્રીઉદ્ધવ બોલ્યા—હે દેવદેવેશ, હે યોગેશ! તમારી દિવ્ય મહિમાનું શ્રવણ-કીર્તન જ પરમ પુણ્ય છે. પ્રભુ, એવું લાગે છે કે હવે તમે આ વંશને સંહરીને આ લોકમાં તમારી લીલાઓનો અંત કરીને વિદાય લેશો. તમે સર્વેશ્વર અને યોગશક્તિના સ્વામી છો; છતાં બ્રાહ્મણોના શાપને નિવારવા સમર્થ હોવા છતાં તમે તેને અટકાવતા નથી—અતએવ તમારો તિરોભાવ નજીક છે।
Verse 43
नाहं तवाङ्घ्रिकमलं क्षणार्धमपि केशव । त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि ॥ ४३ ॥
હે કેશવ, હે નાથ! ક્ષણમાત્ર પણ તમારા કમળચરણો છોડવા હું સહન કરી શકતો નથી; કૃપા કરીને મને પણ તમારા સ્વધામે લઈ જાઓ.
Verse 44
तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् । कर्णपीयूषमासाद्य त्यजन्त्यन्यस्पृहां जना: ॥ ४४ ॥
હે કૃષ્ણ! તમારી લીલાઓ મનુષ્યો માટે પરમ મંગલમય અને કાન માટે અમૃત સમાન છે; તેનો આસ્વાદ લેતાં લોકો અન્ય ઇચ્છાઓ ત્યજી દે છે.
Verse 45
शय्यासनाटनस्थानस्नानक्रीडाशनादिषु । कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेमहि ॥ ४५ ॥
શય્યા, આસન, ચાલવું, ઊભા રહેવું, સ્નાન, ક્રીડા, ભોજન વગેરેમાં—હે પ્રિય પરમાત્મા! અમે ભક્તો તમને કેવી રીતે ત્યજી શકીએ?
Verse 46
त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिता: । उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ॥ ४६ ॥
તમે ઉપભોગ કરેલા હાર, સુગંધ, વસ્ત્રો અને આભૂષણો ધારણ કરીને તથા તમારા ઉચ્છિષ્ટ પ્રસાદને ગ્રહણ કરીને અમે દાસો નિશ્ચયે તમારી માયાને જીતશું.
Verse 47
वातवसना य ऋषय: श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिन: । ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ता: सन्न्यासीनोऽमला: ॥ ४७ ॥
દિગંબર ઋષિઓ, તપસ્વી શ્રમણો, ઊર્ધ્વરેતા, શાંત અને નિર્મળ સંન્યાસીઓ—તેઓ ‘બ્રહ્મ’ કહેવાતા તમારા ધામને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 48
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्त: कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तम: ॥ ४८ ॥ स्मरन्त: कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥ ४९ ॥
હે મહાયોગિન! અમે કર્મમાર્ગે ભટકતા બંધજીવો હોવા છતાં, તમારા ભક્તોના સંગમાં તમારી વાર્તા સાંભળીને આ દુસ્તર સંસાર-અંધકારને નિશ્ચયે પાર કરીશું।
Verse 49
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्त: कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तम: ॥ ४८ ॥ स्मरन्त: कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥ ४९ ॥
અમે તમારા અદ્ભુત કર્મો અને મધુર વચનોનું સ્મરણ કરીને કીર્તન કરીએ છીએ; તેમજ તમારા ગુપ્ત પ્રિય સહચારિણીებთან તમારી રસમય લીલાઓ—તમારી ગતિ, નિર્ભય સ્મિત, દૃષ્ટિ અને ક્રીડા—માનવીય વર્તન જેવી લાગતાં હોવા છતાં ભક્તોને પરમાનંદમાં મોહી લે છે।
Verse 50
श्रीशुक उवाच एवं विज्ञापितो राजन् भगवान् देवकीसुत: । एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं समभाषत ॥ ५० ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: હે રાજા પરીક્ષિત! આ રીતે વિનંતી થતાં દેવકીનંદન ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પોતાના પ્રિય, એકનિષ્ઠ સેવક ઉદ્ધવને ગુપ્ત રીતે ઉત્તર આપવાનું શરૂ કર્યું।
Frequently Asked Questions
They come to directly behold the Lord and to formally conclude the cosmic mandate for His descent: the removal of the earth’s burden and the reestablishment of dharma. Their prayers also articulate siddhānta—Kṛṣṇa as the transcendental āśraya who controls māyā and kāla yet remains untouched—thereby making the impending withdrawal of His manifest līlā intelligible as divine arrangement rather than material compulsion.
They state that worship, Vedic study, charity, austerity, and ritual alone cannot fully cleanse consciousness polluted by illusion unless they mature into transcendental faith (śraddhā) in the Lord’s glories. Hearing and glorifying Kṛṣṇa (īśānukathā) is presented as uniquely potent because it directly connects the jīva to the āśraya, burning anarthas like fire at the Lord’s lotus feet.
Kṛṣṇa explains a governance principle: the Yādavas had become so empowered that, if left unchecked, their pride and expansion could devastate the world. The brāhmaṇa curse becomes the instrument of nirodha (withdrawal), ensuring cosmic balance. The Lord is fully capable of counteracting it, but chooses not to, demonstrating that His līlā follows purposeful divine orchestration rather than reactive necessity.
Prabhāsa is presented as a tīrtha where bathing and associated rites—sacrifice for devas and pitṛs, feeding brāhmaṇas, and dāna—help one cross danger like a boat across an ocean. Narratively, it moves the Yādavas out of Dvārakā and sets the stage for the culminating events of the Lord’s manifest departure, while thematically reinforcing purification (śuddhi) and the inevitability of kāla under divine supervision.
Uddhava is Kṛṣṇa’s intimate devotee and counsel-bearing associate, characterized by unwavering fidelity and deep spiritual aptitude. His private approach signals a shift from public, cosmic concerns (devas’ petitions; dynastic decisions) to the inner transmission of liberating instruction. This confidentiality frames Uddhava as the qualified recipient of teachings meant to guide devotees after the Lord’s visible līlā concludes.