Adhyaya 5
Nimi Questions the Yogendras: Varṇāśrama’s Purpose, Ritualism’s Fall, and Yuga-Avatāras with Kali-yuga Saṅkīrtana
રાજા નિમિ યોગેન્દ્રોને પૂછે છે કે જે હરિ-પૂજાની અવગણના કરે છે તેમની ગતિ શું થાય. ચમસ કહે છે કે વર્ણાશ્રમ ભગવાનમાંથી જ ઉત્પન્ન છે; તેમનો અપમાન કરવાથી આધ્યાત્મિક અને કર્મબંધનો પતન થાય છે, ખાસ કરીને જ્યારે વૈદિક કર્મકાંડ શુદ્ધિ માટે નહીં પરંતુ રાગ, અહંકાર, હિંસા અને ગૃહાસક્તિ માટે કરવામાં આવે. ઋષિઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે કામ, માંસ અને મદ્ય વગેરે અંગે શાસ્ત્રીય છૂટ ધીમે ધીમે વૈરાગ્ય તરફ દોરી જવા માટે છે, શોષણને લાયસન્સ આપવા માટે નહીં; ક્રૂરતા અને ખોટી ભક્તિ નરકીય પ્રતિક્રિયાઓમાં બાંધે છે. પછી નિમિ યુગો પ્રમાણે ભગવાનની ઉપાસના કેવી રીતે થાય તે પૂછે છે. કરભાજન સતયુગમાં ધ્યાન, ત્રેતામાં યજ્ઞ, દ્વાપરમાં વૈદિક-તાંત્રિક નિયમોથી અર્ચન, અને કલિયુગમાં સર્વોત્તમ સાધન—કૃષ્ણનામનું સમૂહ સંકીર્તન—વર્ણવીને નામપ્રચાર કરનાર કલિયુગ અવતારનો સંકેત આપે છે. અધ્યાય અંતે કલિયુગની વિશેષ સુલભતા, દક્ષિણ ભારતમાં ભક્તિનો વિસ્તાર, અને મુકુન્દમાં પૂર્ણ શરણાગતિથી અન્ય તમામ ઋણોથી મુક્તિનું સ્તવન કરીને ભક્તિતત્ત્વની આગળની સ્થાપનામાં પ્રવેશ કરાવે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमा: । तेषामशान्तकामानां क निष्ठाविजितात्मनाम् ॥ १ ॥
શ્રીરાજાએ કહ્યું: હે યોગેન્દ્રો, તમે આત્મવિજ્ઞાનમાં પરમ નિપુણ છો; જે મોટાભાગે ભગવાન હરિનું ભજન કરતા નથી, જેમની ઇચ્છાઓ અશાંત છે અને જેમને આત્મસંયમ નથી—તેમની ગતિ શું થાય?
Verse 2
श्रीचमस उवाच मुखबाहूरुपादेभ्य: पुरुषस्याश्रमै: सह । चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर्विप्रादय: पृथक् ॥ २ ॥
શ્રીચમસે કહ્યું: વિરાટ્-પુરુષના મુખ, બાહુ, ઊરુ અને પાદમાંથી—ગુણોના ભિન્ન સંયોગથી—બ્રાહ્મણાદિ ચાર વર્ણો ઉત્પન્ન થયા; અને તેમની સાથે ચાર આશ્રમો પણ પ્રગટ થયા.
Verse 3
य एषां पुरुषं साक्षादात्मप्रभवमीश्वरम् । न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद् भ्रष्टा: पतन्त्यध: ॥ ३ ॥
આ વર્ણો અને આશ્રમોમાં રહેનાર જે કોઈ પોતાના સર્જનના મૂળ સాక్షાત્ ઈશ્વર પુરુષોત્તમનું ભજન નથી કરતો અથવા અવમાનના કરે છે, તે પોતાના સ્થાનથી ભ્રષ્ટ થઈ અધોગતિમાં પડે છે.
Verse 4
दूरे हरिकथा: केचिद् दूरे चाच्युतकीर्तना: । स्त्रिय: शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादृशाम् ॥ ४ ॥
કેટલાક લોકો હરિકથાથી દૂર છે અને અચ્યુતના કીર્તનથી પણ દૂર; સ્ત્રીઓ, શૂદ્રો વગેરે એવા લોકો તમારા જેવા મહાત્માઓની કૃપાને પાત્ર છે.
Verse 5
विप्रो राजन्यवैश्यौ वा हरे: प्राप्ता: पदान्तिकम् । श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्याम्नायवादिन: ॥ ५ ॥
હે રાજન, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય પણ શ્રૌત દીક્ષાથી દ્વિજત્વ પામી હરિના ચરણકમળ સુધી પહોંચ્યા છતાં, આમ્નાયવાદમાં મોહિત થઈ ભૌતિક મતોમાં ભટકી જાય છે।
Verse 6
कर्मण्यकोविदा: स्तब्धा मूर्खा: पण्डितमानिन: । वदन्ति चाटुकान् मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुका: ॥ ६ ॥
કર્મતત્ત્વથી અજાણ, અહંકારથી જડ, મૂર્ખ છતાં પોતાને પંડિત માનનારા—વેદોની મધુર વાણીથી ઉત્સાહિત થઈ દેવતાઓને ચાટુક શબ્દોથી વિનંતી કરે છે।
Verse 7
रजसा घोरसङ्कल्पा: कामुका अहिमन्यव: । दाम्भिका मानिन: पापा विहसन्त्यच्युतप्रियान् ॥ ७ ॥
રજોગુણના પ્રભાવથી તેઓ ઘોર સંકલ્પવાળા, અતિ કામુક અને સાપ જેવી ક્રોધવૃત્તિવાળા બને છે। દંભી, અભિમાની અને પાપી બની અચ્યુતપ્રિય ભક્તોનું ઉપહાસ કરે છે।
Verse 8
वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो गृहेषु मैथुन्यपरेषु चाशिष: । यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विद: ॥ ८ ॥
તેઓ પ્રભુની ઉપાસના છોડીને ઘરમાં પત્નીઓની જ જાણે પૂજા કરે છે, તેથી તેમના ઘરો મૈથુનપરાયણ બની જાય છે. આવા ગૃહસ્થો પરસ્પર એવી જ આશિષો આપે છે. દેહનિર્વાહ માટે યજ્ઞને સાધન માની, અન્નવિતરણ અને દક્ષિણાવિહિન અનધિકૃત યજ્ઞ કરે છે અને પરિણામ અજાણે બકરા વગેરે પશુઓનો નિર્દય વધ કરે છે।
Verse 9
श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा । जातस्मयेनान्धधिय: सहेश्वरान् सतोऽवमन्यन्ति हरिप्रियान् खला: ॥ ९ ॥
ધન, વૈભવ, ઉચ્ચ કુળ, વિદ્યા, ત્યાગ, રૂપ, બળ અને વૈદિક કર્મસફળતા પરથી ઊપજેલા ખોટા ગર્વથી તેમની બુદ્ધિ અંધ બની જાય છે. એ મદમાં તેઓ પરમેશ્વર અને હરિપ્રિય ભક્તોની નિંદા-અવમાનના કરે છે।
Verse 10
सर्वेषु शश्वत्तनुभृत्स्ववस्थितं यथा खमात्मानमभीष्टमीश्वरम् । वेदोपगीतं च न शृण्वतेऽबुधा मनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया ॥ १० ॥
ભગવાન દરેક દેહધારીના હૃદયમાં શાશ્વત રીતે સ્થિત છે, છતાં આકાશની જેમ અસંગ રહી અલગ રહે છે. વેદોમાં તેમનું ગાન છે; પરંતુ અબુદ્ધ લોકો તેને સાંભળતા નથી અને મનગઢંત ભોગવાતોમાં સમય વેડફે છે।
Verse 11
लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्या हि जन्तोर्न हि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञ- सुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा ॥ ११ ॥
આ લોકમાં જીવ સ્વભાવથી વ્યભિચાર, માંસાહાર અને મદ્યસેવા તરફ ઝુકે છે; તેથી શાસ્ત્રો તેનો પ્રોત્સાહન આપતા નથી. લગ્ન, યજ્ઞમાં બલિ અને વિધિપૂર્વક સૂરાગ્રહણ જેવી વ્યવસ્થા અંતે નિવૃત્તિ અને વૈરાગ્ય માટે જ છે।
Verse 12
धनं च धर्मैकफलं यतो वै ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति । गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम् ॥ १२ ॥
ધનનું યોગ્ય ફળ માત્ર ધર્મ છે; તેના આધારેથી જ્ઞાન-વિજ્ઞાન પરિપક્વ થઈ પરમસત્યનું સાક્ષાત્કાર અને શાંતિ આપે છે. પરંતુ ભૌતિકવાદી ધનને ઘર-પરિવારની વૃદ્ધિમાં જ લગાવે છે અને અજય મૃત્યુ ટૂંકમાં આ નબળા દેહને નાશ કરશે તે નથી જોતા।
Verse 13
यद् घ्राणभक्षो विहित: सुराया- स्तथा पशोरालभनं न हिंसा । एवं व्यवाय: प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदु: स्वधर्मम् ॥ १३ ॥
વેદવિધિ અનુસાર યજ્ઞમાં અર્પિત સૂરાનો ઉપભોગ પીવાથી નહીં, માત્ર સુગંધ લેવાથી છે. તેમ જ પશુઆલભન મંજૂર છે, પરંતુ વ્યાપક હિંસા નથી. તેમજ વ્યભિચાર પણ લગ્નમાં પ્રજોત્પત્તિ માટે, રતિભોગ માટે નહીં; છતાં અબુદ્ધ લોકો આ વિશુદ્ધ સ્વધર્મને સમજતા નથી।
Verse 14
ये त्वनेवंविदोऽसन्त: स्तब्धा: सदभिमानिन: । पशून् द्रुह्यन्ति विश्रब्धा: प्रेत्य खादन्ति ते च तान् ॥ १४ ॥
જે પાપી લોકો સાચા ધર્મતત્ત્વને જાણતા નથી, છતાં પોતાને અત્યંત ધર્માત્મા માનીને, વિશ્વાસ રાખતા નિર્દોષ પશુઓ પર નિર્ભય હિંસા કરે છે—પરલોકમાં એ જ પ્રાણીઓ તેમને ભક્ષ કરશે।
Verse 15
द्विषन्त: परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम् । मृतके सानुबन्धेऽस्मिन् बद्धस्नेहा: पतन्त्यध: ॥ १५ ॥
બંધિત જીવો પોતાના શવસમાન દેહ અને તેની સાથે જોડાયેલા સગાં-સંબંધીઓ તથા સાધનસામગ્રીમાં ઘન સ્નેહથી બંધાઈ જાય છે. આવા ગર્વિત મૂઢ ભાવમાં તેઓ અન્ય જીવો અને સર્વહૃદયસ્થ પરમેશ્વર હરિ પ્રત્યે દ્વેષ કરે છે; આ ઈર્ષ્યાપરાધથી તેઓ ધીમે ધીમે નરકમાં પડે છે.
Verse 16
ये कैवल्यमसम्प्राप्ता ये चातीताश्च मूढताम् । त्रैवर्गिका ह्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते ॥ १६ ॥
જે લોકો કૈવલ્ય-જ્ઞાન પ્રાપ્ત નથી કરતા અને ઘોર અજ્ઞાનના અંધકારમાં પણ પૂરેપૂરા ડૂબેલા નથી, તેઓ સામાન્ય રીતે ધર્મ-અર્થ-કામ એવા ત્રિવર્ગના માર્ગને અનુસરે છે. પરમાર્થ પર વિચારવાનો અવકાશ ન હોવાથી તેઓ પોતાની આત્માના ઘાતક બને છે.
Verse 17
एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिन: । सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथा: ॥ १७ ॥
આ આત્મઘાતી લોકો ક્યારેય શાંત રહેતા નથી, કારણ કે અજ્ઞાનથી જ્ઞાનનો અભિમાન રાખીને તેઓ માને છે કે માનવ બુદ્ધિનો હેતુ માત્ર ભૌતિક જીવનનો વિસ્તાર છે. સાચા આધ્યાત્મિક કર્તવ્યોની અવગણના કરીને તેઓ સદા દુઃખી રહે છે; મહાન આશાઓ હોવા છતાં કાળની અવિરત ગતિ તેને નષ્ટ કરે છે.
Verse 18
हित्वात्ममायारचिता गृहापत्यसुहृत्स्त्रिय: । तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्मुखा: ॥ १८ ॥
જે લોકો વાસુદેવથી પરાંમુખ છે, તેઓ પ્રભુની માયાશક્તિથી રચાયેલા ઘર, સંતાન, મિત્ર અને સ્ત્રીઓમાં આસક્ત રહે છે. અંતે કાળવશ તેમને આ બધું છોડવું પડે છે અને ઇચ્છા ન હોવા છતાં તેઓ ઘોર અંધકારમય પ્રદેશોમાં પ્રવેશે છે.
Verse 19
श्री राजोवाच कस्मिन् काले स भगवान् किं वर्ण: कीदृशो नृभि: । नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तदिहोच्यताम् ॥ १९ ॥
શ્રી રાજા (નિમિ)એ પૂછ્યું—પ્રત્યેક યુગમાં તે ભગવાન કયા કાળે, કયા વર્ણમાં અને કેવા સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે? અને માનવસમાજમાં તેઓ કયા નામથી તથા કઈ વિધિ-નિયમોથી પૂજાય છે? કૃપા કરીને અહીં કહો.
Verse 20
श्रीकरभाजन उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिरित्येषु केशव: । नानावर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते ॥ २० ॥
શ્રી કરભાજને કહ્યું—કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ—આ ચાર યुगોમાં કેશવ વિવિધ વર્ણ, નામ અને રૂપ ધારણ કરે છે અને વિવિધ વિધિઓથી પૂજાય છે।
Verse 21
कृते शुक्लश्चतुर्बाहुर्जटिलो वल्कलाम्बर: । कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद् दण्डकमण्डलू ॥ २१ ॥
સત્યયુગમાં ભગવાન શ્વેતવર્ણ, ચતુર્ભુજ, જટાધારી અને વલ્કલવસ્ત્રધારી હોય છે. તેઓ કૃષ્ણમૃગચર્મ, યજ્ઞોપવીત, જપમાળા તથા બ્રહ્મચારીનો દંડ અને કમંડળુ ધારણ કરે છે।
Verse 22
मनुष्यास्तु तदा शान्ता निर्वैरा: सुहृद: समा: । यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च ॥ २२ ॥
તે સમયે મનુષ્યો શાંત, નિર્વૈર, સર્વના સુહૃદ અને સમભાવવાળા હોય છે. તેઓ તપ, શમ (મનનિગ્રહ) અને દમ (ઇન્દ્રિયનિગ્રહ) દ્વારા પરમ દેવની ઉપાસના કરે છે।
Verse 23
हंस: सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरोऽमल: । ईश्वर: पुरुषोऽव्यक्त: परमात्मेति गीयते ॥ २३ ॥
સત્યયુગમાં ભગવાનનું ગાન હંસ, સુપર્ણ, વૈકુંઠ, ધર્મ, યોગેશ્વર, અમલ, ઈશ્વર, પુરુષ, અવ્યક્ત અને પરમાત્મા—આ નામોથી થાય છે।
Verse 24
त्रेतायां रक्तवर्णोऽसौ चतुर्बाहुस्त्रिमेखल: । हिरण्यकेशस्त्रय्यात्मा स्रुक्स्रुवाद्युपलक्षण: ॥ २४ ॥
ત્રેતાયુગમાં ભગવાન લાલ વર્ણે પ્રગટ થાય છે. તેઓ ચતુર્ભુજ, સુવર્ણકેશ અને ઋગ્-સામ-યજુર—ત્રણ વેદોની દીક્ષાનું પ્રતીક એવી ત્રિમેખલા ધારણ કરે છે. યજ્ઞકર્મ દ્વારા ઉપાસનાના જ્ઞાનસ્વરૂપ તેમના ચિહ્ન સ્રુક્, સ્રુવા વગેરે યજ્ઞોપકરણો છે।
Verse 25
तं तदा मनुजा देवं सर्वदेवमयं हरिम् । यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिन: ॥ २५ ॥
ત્રેતા-યુગમાં ધર્મનિષ્ઠ અને પરમ તત્ત્વની જિજ્ઞાસા ધરાવતા મનુષ્યો ત્રિવેદોમાં કહેલા યજ્ઞવિધિઓ દ્વારા, સર્વ દેવતાઓને પોતાના અંદર ધરાવતા ભગવાન હરિની ઉપાસના કરે છે।
Verse 26
विष्णुर्यज्ञ: पृश्निगर्भ: सर्वदेव उरुक्रम: । वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इतीर्यते ॥ २६ ॥
ત્રેતા-યુગમાં પ્રભુનું કીર્તન વિષ્ણુ, યજ્ઞ, પૃશ્નિગર્ભ, સર્વદેવ, ઉરુક્રમ, વૃષાકપિ, જયંત અને ઉરुगાય—આ નામોથી થાય છે।
Verse 27
द्वापरे भगवाञ्श्याम: पीतवासा निजायुध: । श्रीवत्सादिभिरङ्कैश्च लक्षणैरुपलक्षित: ॥ २७ ॥
દ્વાપર-યુગમાં પરમેશ્વર શ્યામવર્ણે પ્રગટ થાય છે, પીતવસ્ત્ર ધારણ કરે છે; શ્રીવત્સ વગેરે ચિહ્નો અને વિશિષ્ટ અલંકાર-લક્ષણોથી તેમનું દિવ્ય શરીર ઓળખાય છે અને તેઓ પોતાના આયુધો પ્રદર્શિત કરે છે।
Verse 28
तं तदा पुरुषं मर्त्या महाराजोपलक्षणम् । यजन्ति वेदतन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप ॥ २८ ॥
હે રાજન! દ્વાપર-યુગમાં પરમ પુરુષને જાણવા ઇચ્છતા મનુષ્યો તેમને મહારાજ સમાન માન-ભાવથી, વેદ અને તંત્ર—બન્નેના વિધાન મુજબ પૂજે છે।
Verse 29
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ २९ ॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नम: ॥ ३० ॥
હે વાસુદેવ, તમને નમસ્કાર; હે સંકર્ષણ, તમને નમસ્કાર; હે પ્રદ્યુમ્ન, હે અનિરુદ્ધ, હે ભગવન—તમને પ્રણામ. હે નારાયણ ઋષિ, હે મહાત્મા પુરુષ, હે વિશ્વેશ્વર, હે વિશ્વસ્વરૂપ, હે સર્વભૂતના અંતર્યામી—તમને નમસ્કાર।
Verse 30
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ २९ ॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नम: ॥ ३० ॥
હે પરમેશ્વર વાસુદેવ! તમને નમસ્કાર; તેમજ તમારા સ્વરૂપો સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધને પણ નમસ્કાર. હે ભગવાન, તમને વારંવાર પ્રણામ. હે નારાયણ ઋષિ, હે મહાપુરુષ, હે વિશ્વેશ્વર, હે વિશ્વરૂપ, હે સર્વભૂતના અંતર્યામી—તમને નમઃ।
Verse 31
इति द्वापर उर्वीश स्तुवन्ति जगदीश्वरम् । नानातन्त्रविधानेन कलावपि तथा शृणु ॥ ३१ ॥
હે ઉર્વીશ રાજન! આ રીતે દ્વાપરયુગમાં લોકો જગદીશ્વરની સ્તુતિ કરતા. અને કલિયુગમાં પણ વિવિધ શાસ્ત્રીય તંત્રવિધાન અનુસાર લોકો ભગવાનની ઉપાસના કરે છે—હવે આ મારી પાસેથી સાંભળો.
Verse 32
कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्रपार्षदम् । यज्ञै: सङ्कीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधस: ॥ ३२ ॥
કલિયુગમાં સુમેધાવી લોકો મુખ્યત્વે સંકીર્તન-યજ્ઞ દ્વારા તે અવતારની ઉપાસના કરે છે, જે સતત કૃષ્ણનામનું ગાન કરે છે. તે કૃષ્ણવર્ણ છે, પરંતુ તેની કાંતિ શ્યામ નથી; તે સ્વયં કૃષ્ણ જ છે. તે અંગ-ઉપાંગ, અસ્ત્ર અને પારષદો સહિત પ્રગટ થાય છે.
Verse 33
ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहं तीर्थास्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम् । भृत्यार्तिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोतं वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३३ ॥
હે પ્રભુ! તમે મહાપુરુષ છો; હું તમારા ચરણારવિંદોને વંદન કરું છું—એ જ સદા ધ્યાનયોગ્ય છે. તે ભૌતિક જીવનના અપમાન અને ક્લેશને નાશ કરે છે અને જીવની પરમ ઇચ્છા—શુદ્ધ પ્રેમભક્તિ—દાન કરે છે. તે સર્વ તીર્થોના આશ્રય, ભક્તિમાર્ગના મહાત્માઓના આધાર, અને શિવ તથા બ્રહ્મા જેવા દેવો દ્વારા નમસ્કૃત છે. તમે શરણાગતનું રક્ષણ કરો છો, સેવકોની પીડા હરો છો; તમારા ચરણ જન્મ-મૃત્યુના સાગર પાર કરાવતી નૌકા છે.
Verse 34
त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम् । मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद् वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३४ ॥
હે મહાપુરુષ! હું તમારા ચરણારવિંદોને વંદન કરું છું. તમે તે રાજ્યલક્ષ્મી અને વૈભવ ત્યાગ્યા, જેને છોડવું અતિ દુષ્કર છે અને જેને દેવતાઓ પણ ઇચ્છે છે. ધર્મમાં અડગ રહી, આર્ય (બ્રાહ્મણ) વચન/શાપનું પાલન કરીને તમે અરણ્યમાં ગયા. કરુણાવશ તમે માયામૃગ પાછળ દોડતા પતિત જીવોનું અનુસરણ કર્યું, અને સાથે સાથે તમારા પ્રિય અભિલષિત—શ્યામસુંદર—ની શોધમાં પણ લાગ્યા.
Verse 35
एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युगवर्तिभि: । मनुजैरिज्यते राजन् श्रेयसामीश्वरोहरि: ॥ ३५ ॥
હે રાજન, યુગ પ્રમાણે ભગવાન હરિ વિવિધ નામ-રૂપે પ્રગટ થાય છે; બુદ્ધિશાળી મનુષ્યો તે યુગાનુરૂપ નામ-રૂપથી જ તેમની ઉપાસના કરે છે, કારણ કે તેઓ સર્વ શ્રેયના દાતા છે।
Verse 36
कलिं सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञा: सारभागिन: । यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वस्वार्थोऽभिलभ्यते ॥ ३६ ॥
ગુણજ્ઞ અને સારગ્રાહી આર્યજન કલિયુગને માન આપે છે; કારણ કે આ યુગમાં માત્ર સંકીર્તનથી જ જીવનનો સર્વોચ્ચ હેતુ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 37
न ह्यत: परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह । यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृति: ॥ ३७ ॥
આ જગતમાં ભટકતા દેહધારીઓ માટે આથી મોટો લાભ નથી—ભગવાનનું સંકીર્તન; તેનાથી પરમ શાંતિ મળે છે અને જન્મ-મરણનો સંસાર નાશ પામે છે।
Verse 38
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
હે રાજન, કૃતાદિ યુગોની પ્રજા કલિયુગમાં જન્મ ઇચ્છે છે; કારણ કે કલિમાં નારાયણપરાયણ ભક્તો થશે—તેઓ અનેક સ્થળે હશે, પરંતુ દ્રવિડ દેશમાં વિશેષ કરીને બહુ હશે।
Verse 39
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
જ્યાં તામ્રપર્ણી, કૃતમાળા, પયસ્વિની, મહાપુણ્ય કાવેરી અને પ્રતીચી મહાનદી વહે છે।
Verse 40
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
હે રાજન, કૃતયુગ વગેરે યુગોના લોકો કલિયુગમાં જન્મ લેવા ઇચ્છે છે, કારણ કે કલિયુગમાં નારાયણપરાયણ અનેક ભક્તો થશે, ખાસ કરીને દ્રવિડદેશમાં. તામ્રપર્ણી, કૃતમાળા, પયસ્વિની, મહાપુણ્ય કાવેરી અને પ્રતીચી મહાનદી જેવી પવિત્ર નદીઓનું જળ પીવનારા મનુષ્યો પ્રાયઃ વાસુદેવના નિર્મળહૃદય ભક્ત બને છે।
Verse 41
देवर्षिभूताप्तनृणां पितृणां न किङ्करो नायमृणी च राजन् । सर्वात्मना य: शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम् ॥ ४१ ॥
હે રાજન, જેણે સર્વ ભૌતિક કર્તવ્યો ત્યજી સર્વશરણ્ય મુકુન્દના ચરણકમળોમાં પૂર્ણ શરણ લીધું છે, તે દેવતાઓ, મહર્ષિઓ, જીવજંતુઓ, સગા-સંબંધીઓ, માનવસમાજ કે પિતૃઓનો ન દાસ છે ન ઋણી. કારણ કે આ બધાં પરમેશ્વરના અંશ છે; તેથી પ્રભુસેવામાં સમર્પિતને તેમને અલગથી સેવવાની જરૂર નથી।
Verse 42
स्वपादमूलं भजत: प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरि: परेश: । विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्ट: ॥ ४२ ॥
જે અન્ય તમામ આસક્તિઓ ત્યજી પ્રિય ભક્તની જેમ પરમેશ્વર હરિના ચરણમૂળનું ભજન કરે છે, તે પ્રભુને અત્યંત પ્રિય છે. એવો શરણાગત ક્યારેક અજાણતાં કોઈ પાપકર્મ કરી બેસે તો પણ, સર્વના હૃદયમાં નિવાસ કરનાર ભગવાન તરત જ તે પાપની પ્રતિક્રિયા દૂર કરી દે છે।
Verse 43
श्रीनारद उवाच धर्मान् भागवतानित्थं श्रुत्वाथ मिथिलेश्वर: । जायन्तेयान् मुनीन् प्रीत: सोपाध्यायो ह्यपूजयत् ॥ ४३ ॥
શ્રી નારદ મુનિએ કહ્યું—આ રીતે ભાગવત ધર્મનું તત્ત્વ સાંભળી મિથિલાના રાજા નિમિ અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને યજ્ઞના આચાર્યો સાથે જયંતીના પુત્ર મુનિઓનું વિધિપૂર્વક પૂજન કર્યું।
Verse 44
ततोऽन्तर्दधिरे सिद्धा: सर्वलोकस्य पश्यत: । राजा धर्मानुपातिष्ठन्नवाप परमां गतिम् ॥ ४४ ॥
પછી તે સિદ્ધ મુનિઓ સર્વ લોકો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ અંતર્ધાન થઈ ગયા. રાજા નિમિએ તેમની પાસેથી શીખેલા ધર્મસિદ્ધાંતોને શ્રદ્ધાપૂર્વક આચર્યા અને આ રીતે પરમ ગતિ—ભગવત્પ્રાપ્તિ—પ્રાપ્ત કરી।
Verse 45
त्वमप्येतान् महाभाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान् । आस्थित: श्रद्धया युक्तो नि:सङ्गो यास्यसे परम् ॥ ४५ ॥
હે મહાભાગ વસુદેવ, તું સાંભળેલા ભાગવત ધર્મોને શ્રદ્ધાથી આચર; નિઃસંગ બની પરમ પદને પામશે।
Verse 46
युवयो: खलु दम्पत्योर्यशसा पूरितं जगत् । पुत्रतामगमद् यद् वां भगवानीश्वरोहरि: ॥ ४६ ॥
તમારા દંપતિના યશથી ખરેખર જગત ભરાઈ ગયું છે, કારણ કે ભગવાન ઈશ્વર હરિ તમારા પુત્રરૂપે પ્રગટ થયા છે।
Verse 47
दर्शनालिङ्गनालापै: शयनासनभोजनै: । आत्मा वां पावित: कृष्णे पुत्रस्नेहं प्रकुर्वतो: ॥ ४७ ॥
કૃષ્ણને પુત્ર માની તમે બંનેએ જે પુત્રસ્નેહ દર્શાવ્યો—દર્શન, આલિંગન, સંવાદ, સાથે શયન-આસન અને ભોજન—આ સ્નેહભર્યા સાન્નિધ્યથી તમારા હૃદયો સંપૂર્ણ પવિત્ર થયા છે; તમે સિદ્ધ છો।
Verse 48
वैरेण यं नृपतय: शिशुपालपौण्ड्र- शाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यै: । ध्यायन्त आकृतधिय: शयनासनादौ तत्साम्यमापुरनुरक्तधियां पुन: किम् ॥ ४८ ॥
શિશુપાલ, પૌન્ડ્રક, શાલ્વ વગેરે વૈરી રાજાઓ પણ શયન-આસનાદિ સમયે કૃષ્ણની ગતિ, ક્રીડા, ભક્તો પર પ્રેમદૃષ્ટિ વગેરેનું ઈર્ષ્યાથી ધ્યાન કરતા; આમ સતત કૃષ્ણમાં લીન રહી તેઓ પણ પ્રભુના ધામમાં મુક્તિ પામ્યા. તો પછી અનુકૂળ પ્રેમભાવથી સદા કૃષ્ણમાં મન સ્થિર કરનારને મળતા આશીર્વાદોનું શું કહેવું!
Verse 49
मापत्यबुद्धिमकृथा: कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे । मायामनुष्यभावेन गूढैश्वर्ये परेऽव्यये ॥ ४९ ॥
કૃષ્ણને સામાન્ય બાળક માનશો નહીં; તેઓ સર્વાત્મા, અક્ષય, પરમેશ્વર ભગવાન છે. માયાથી મનુષ્યભાવ ધારણ કરીને તેમણે પોતાનું અચિંત્ય ઐશ્વર્ય ગુપ્ત રાખ્યું છે।
Verse 50
भूभारासुरराजन्यहन्तवे गुप्तये सताम् । अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते ॥ ५० ॥
પૃથ્વી પર ભાર બનેલા અસુર સ્વભાવ રાજાઓનો સંહાર કરવા અને સાધુ ભક્તોની રક્ષા કરવા ભગવાન અવતર્યા. તેમની કૃપાથી દુષ્ટ અને ભક્ત—બન્નેને મુક્તિ મળે છે; તેથી તેમનું દિવ્ય યશ સર્વ લોકોમાં પ્રસરી ગયું છે.
Verse 51
श्रीशुक उवाच एतच्छ्रुत्वा महाभागो वसुदेवोऽतिविस्मित: । देवकी च महाभागा जहतुर्मोहमात्मन: ॥ ५१ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—આ વાત સાંભળીને મહાભાગ્યશાળી વસુદેવ અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયા. અને મહાભાગ્યા દેવકી સાથે બંનેએ હૃદયમાં પ્રવેશેલો મોહ તથા ચિંતા ત્યજી દીધી.
Verse 52
इतिहासमिमं पुण्यं धारयेद् य: समाहित: । स विधूयेह शमलं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५२ ॥
જે કોઈ એકાગ્રચિત્તે આ પુણ્ય ઇતિહાસને મનમાં ધારણ કરી મનન કરે છે, તે આ જ જીવનમાં સર્વ કલ્મષ ધોઈને શુદ્ધ થાય છે અને પરબ્રહ્મ-સિદ્ધિ માટે યોગ્ય બને છે.
Frequently Asked Questions
Because the chapter targets karma-kāṇḍa pursued under rajas for pride, lust, and violence—where sacrifice becomes a tool for sense-gratification and demigod-appeasement rather than a purification meant to culminate in Hari-bhakti. The Vedic allowances (marriage, sacrificial meat, ritual wine) are framed as regulated concessions designed to lead to renunciation (nivṛtti) and devotion, not as independent goals.
It presents a yuga-wise progression: Satya-yuga emphasizes meditation and sense-control with the Lord described as white and ascetic; Tretā-yuga emphasizes yajña taught in the three Vedas with the Lord described as red and sacrificially equipped; Dvāpara-yuga emphasizes regulated arcana honoring the Lord as a royal person, integrating Vedic and tantric prescriptions with the Lord described as dark-blue with ornaments and weapons; Kali-yuga emphasizes saṅkīrtana—congregational chanting of Kṛṣṇa’s names—as the most accessible means to perfection.
The verse describes an incarnation who promotes congregational chanting of Kṛṣṇa’s names, is Kṛṣṇa Himself though not blackish in complexion, and is accompanied by associates and confidential companions. In the Gauḍīya Vaiṣṇava reading, this is understood as Śrī Caitanya Mahāprabhu, the yuga-avatāra who inaugurates the saṅkīrtana movement.
It means that when one takes exclusive shelter of Mukunda and serves Him directly, one fulfills the ultimate obligation to all beings because all are parts of the Supreme. Thus separate, independent servicing of demigods, forefathers, or social claims is no longer binding as a debt; devotion to the Lord becomes the integrating fulfillment of duties.