Adhyaya 4

Verse 1

श्रीराजोवाच यानि यानीह कर्माणि यैर्यै: स्वच्छन्दजन्मभि: । चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥

શ્રીરાજા નિમિ બોલ્યા: ભગવાન પોતાની આંતરિક શક્તિથી અને પોતાની ઇચ્છા મુજબ આ જગતમાં અવતરે છે. તેથી કૃપા કરીને કહો—હરિએ પોતાના વિવિધ અવતારોમાં ભૂતકાળે, વર્તમાનમાં અને ભવિષ્યમાં અહીં કયા કયા લીલાકર્મ કર્યા છે, કરે છે અને કરશે.

Verse 2

श्रीद्रुमिल उवाच यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ता- ननुक्रमिष्यन् स तु बालबुद्धि: । रजांसि भूमेर्गणयेत् कथञ्चित् कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्न: ॥ २ ॥

શ્રી દ્રુમિલ બોલ્યા: અનંત પ્રભુના અનંત ગુણોને સંપૂર્ણ રીતે ગણવા કે વર્ણવવા ઇચ્છે તે તો બાળબુદ્ધિ ધરાવે છે. કોઈ મહામેધાવી પણ ઘણો સમય પ્રયત્ન કરીને પૃથ્વીની ધૂળના કણો ગણી શકે, તો પણ સર્વશક્તિઓના ધામ એવા ભગવાનના મનોહર ગુણોની ગણતરી કરી શકતો નથી.

Verse 3

भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टै: पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् । स्वांशेन विष्ट: पुरुषाभिधान- मवाप नारायण आदिदेव: ॥ ३ ॥

જ્યારે આદિદેવ નારાયણે પોતામાંથી ઉત્પન્ન થયેલા પંચભૂતોથી વિરાટ્-પુર (વિશ્વદેહ) રચ્યો અને પોતાના સ્વાંશથી તેમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યારે તેઓ ‘પુરુષ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા।

Verse 4

यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो यस्येन्द्रियैस्तनुभृतामुभयेन्द्रियाणि । ज्ञानं स्वत: श्वसनतो बलमोज ईहा सत्त्वादिभि: स्थितिलयोद्भ‍व आदिकर्ता ॥ ४ ॥

જેનાં દેહમાં ત્રિલોકની સમગ્ર રચના સુવ્યવસ્થિત રીતે સ્થિત છે. જેમનાં દિવ્ય ઇન્દ્રિયોથી સર્વ દેહધારીઓની જ્ઞાનઇન્દ્રિયો અને કર્મઇન્દ્રિયો પ્રગટે છે. જેમની ચેતનાથી બંધનયુક્ત જ્ઞાન, અને જેમના શ્વાસથી બળ, ઓજ, ઇન્દ્રિયશક્તિ તથા કર્મપ્રવૃત્તિ ઉત્પન્ન થાય છે. સત્ત્વ-રજ-તમ ગુણોના માધ્યમથી તેઓ જ સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લયના આદિકર્તા છે।

Verse 5

आदावभूच्छतधृती रजसास्य सर्गे विष्णु: स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतु: । रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुष: स आद्य इत्युद्भ‍वस्थितिलया: सततं प्रजासु ॥ ५ ॥

આદિમાં સૃષ્ટિ માટે એ આદ્ય પુરુષે રજોગુણ દ્વારા બ્રહ્મા (શતધૃતિ) રૂપ ધારણ કર્યું. સ્થિતિ માટે તેઓ જ વિષ્ણુ—યજ્ઞોના સ્વામી અને દ્વિજધર્મ-સેતુના રક્ષક—રૂપે પ્રગટ થયા. અને પ્રલયકાળે તમોગુણ દ્વારા એ જ પરમેશ્વર રુદ્રરૂપ ધારણ કરે છે. આમ પ્રજાઓ સદા ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયની શક્તિઓના અધિન રહે છે।

Verse 6

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर ऋषिप्रवर: प्रशान्त: । नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्‍‌घ्रि: ॥ ६ ॥

ધર્મ અને દક્ષકન્યા મૂર્તિના ગર્ભથી પરમ શાંત, ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ નર-નારાયણ ઋષિ પ્રગટ થયા। તેમણે એવી ભગવદ્-ભક્તિનો ઉપદેશ આપ્યો કે જેના દ્વારા કર્મબંધન નિવૃત્ત થાય, અને પોતે પણ તેને પૂર્ણ રીતે આચર્યા। તેઓ આજેય વિદ્યમાન છે; મહર્ષિઓ તેમના કમળચરણોની સેવા કરે છે।

Verse 7

इन्द्रो विशङ्‍क्य मम धाम जिघृक्षतीति कामं न्ययुङ्क्त सगणं स बदर्युपाख्यम् । गत्वाप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातै: स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञ: ॥ ७ ॥

ઇન્દ્રને શંકા થઈ કે નર-નારાયણ ઋષિ કઠોર તપથી અત્યંત શક્તિશાળી બની મારી સ્વર્ગધામ છીનવી લેશે. તેથી અવતારની દિવ્ય મહિમા ન જાણીને, તેણે કામદેવને પોતાના ગણો સાથે બદરિકાશ્રમમાં મોકલ્યો. ત્યાં વસંતની સુગંધિત મંદ પવન અને અપ્સરાઓના સમૂહે કામુક વાતાવરણ રચ્યું, અને કામદેવે સુંદર સ્ત્રીઓના અપ્રતિરોધ્ય કટાક્ષ-રૂપ બાણોથી પ્રભુને વિંધવા પ્રયત્ન કર્યો।

Verse 8

विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेव: प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान् । मा भैष्टभो मदन मारुत देववध्वो गृह्णीत नो बलिमशून्यमिमं कुरुध्वम् ॥ ८ ॥

આદિદેવ ભગવાને ઇન્દ્રે કરેલો અપરાધ જાણ્યો છતાં અહંકાર કર્યો નહીં. તેઓ હસતાં હસતાં કંપતા મદન, મારુત અને દેવપત્નીઓને બોલ્યા— “ભય ન રાખો; આ ભેટો સ્વીકારો અને મારી આશ્રમને તમારી ઉપસ્થિતિથી પવિત્ર કરો।”

Verse 9

इत्थं ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवा: सव्रीडनम्रशिरस: सघृणं तमूचु: । नैतद् विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रं स्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे ॥ ९ ॥

હે રાજા નિમિ, નર-નારાયણ ઋષિએ આમ કહી દેવતાઓનો ભય દૂર કર્યો ત્યારે તેઓ શરમથી માથું નમાવી કરુણા માગતા બોલ્યા— “વિભો, તમે પરમ અને અવિકારી છો; અમારા અપરાધ છતાં તમારી નિર્હેતુક દયા અચરજ નથી, કારણ કે અસંખ્ય સ્વારામ ધીર ઋષિઓ પણ તમારા પાદપદ્મે નમે છે।”

Verse 10

त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तराया: स्वौको विलङ्‍घ्य परमं व्रजतां पदं ते । नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददत: स्वभागान् धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ १० ॥

જે લોકો તમારી સેવા કરીને દેવતાઓના અસ્થાયી લોકોને લાંઘી તમારા પરમ ધામે પહોંચવા ઇચ્છે છે, તેમના માર્ગમાં દેવતાઓ અનેક અવરોધ મૂકે છે. પરંતુ જે યજ્ઞમાં દેવતાઓને તેમનો ભાગ આપે છે તેમને આવા વિઘ્ન નથી. છતાં તમે ભક્તના સીધા રક્ષક છો; તેથી ભક્ત તે અવરોધોના મસ્તક પર પગ મૂકી આગળ વધે છે.

Verse 11

क्षुत्तृट्‌त्रिकालगुणमारुतजैह्वशैष्णा- नस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित् । क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गो- र्मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ॥ ११ ॥

કેટલાક લોકો અમારા પ્રભાવ—ભૂખ, તરસ, ગરમી-ઠંડી, સમયના ગુણો, ઇન્દ્રિયોની પવન અને જીભ તથા લૈંગિક અંગોના વેગ જેવી અનંત તરંગો ધરાવતા અપાર સમુદ્ર—ને પાર કરવા કઠોર તપ કરે છે. છતાં તે સમુદ્ર પાર કરીને પણ તેઓ નિષ્ફળ ક્રોધના વશ થઈ ગાયના ખુરાના નિશાન જેટલા નાનાં પાણીમાં ડૂબી જાય છે; આમ તેઓ પોતાની દુષ્કર તપસ્યાનો લાભ વ્યર્થ ગુમાવે છે.

Verse 12

इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्भुरतदर्शना: । दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिता: कुर्वतीर्विभु: ॥ १२ ॥

દેવતાઓ જ્યારે આ રીતે પરમ પ્રભુની સ્તુતિ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે સર્વશક્તિમાન પ્રભુએ અચાનક તેમની આંખો સામે અનેક સ્ત્રીઓને પ્રગટ કરી—અતિ અદ્ભુત સૌંદર્યવાળી, ઉત્તમ વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી સજ્જ, અને ભક્તિપૂર્વક પ્રભુસેવામાં લીન।

Verse 13

ते देवानुचरा द‍ृष्ट्वा स्त्रिय: श्रीरिव रूपिणी: । गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रिय: ॥ १३ ॥

દેવોના અનુચરો શ્રીલક્ષ્મી જેવી રૂપવતી સ્ત્રીઓને જોઈ અને તેમના દેહની સુગંધથી મોહીત થયા. તેમના રૂપ-ઔદાર્ય સામે પોતાનું વૈભવ ફિક્કું પડી ગયું.

Verse 14

तानाह देवदेवेश: प्रणतान् प्रहसन्निव । आसामेकतमां वृङ्‍ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम् ॥ १४ ॥

દેવોના દેવેશ્વરે નમ્રતાથી નમેલા સ્વર્ગદૂતોને હળવી સ્મિત સાથે કહ્યું— “આમાંથી જે તમને યોગ્ય લાગે તે એકને પસંદ કરો; તે સ્વર્ગલોકનું ભૂષણ બનશે.”

Verse 15

ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिन: । उर्वशीमप्सर:श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययु: ॥ १५ ॥

‘ઓમ’ કહી આજ્ઞા સ્વીકારી દેવદૂતોએ તેમને નમસ્કાર કર્યો. પછી અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠ ઉર્વશીને પસંદ કરી, સન્માનપૂર્વક આગળ રાખીને તેઓ સ્વર્ગે પરત ગયા.

Verse 16

इन्द्रायानम्य सदसि श‍ृण्वतां त्रिदिवौकसाम् । ऊचुर्नारायणबलं शक्रस्तत्रास विस्मित: ॥ १६ ॥

તેઓ ઇન્દ્રની સભામાં પહોંચ્યા અને ત્રિદિવવાસીઓ સાંભળતા હોય તેમ નારાયણના પરમ બળનું વર્ણન કર્યું. નર-નારાયણ ઋષિ વિશે સાંભળી અને પોતાનો અપરાધ જાણીને શક્ર ઇન્દ્ર ભયભીત તથા વિસ્મિત થયો.

Verse 17

हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं दत्त: कुमार ऋषभो भगवान् पिता न: । विष्णु: शिवाय जगतां कलयावतीर्ण- स्तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयोहयास्ये ॥ १७ ॥

અચ્યુત પરમેશ્વર વિષ્ણુ હંસરূপ, દત્તાત્રેય, ચાર કુમાર અને અમારા પિતા ભગવાન ઋષભદેવ વગેરે કલાવતાર રૂપે જગતના કલ્યાણ માટે અવતર્યા છે અને આત્મયોગનું જ્ઞાન શીખવે છે. હયગ્રીવ રૂપે મધુનો વધ કરી પાતાળમાંથી વેદોને પાછા લાવ્યા.

Verse 18

गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्ये क्रौडे हतो दितिज उद्धरताम्भस: क्ष्माम् । कौर्मे धृतोऽद्रिरमृतोन्मथने स्वपृष्ठे ग्राहात् प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम् ॥ १८ ॥

મત્સ્ય અવતારમાં ભગવાને સત્યવ્રત મનુ, પૃથ્વી અને દિવ્ય ઔષધિઓને પ્રલયના જળથી રક્ષ્યા. વરાહરૂપે તેમણે દિતિપુત્ર હિરણ્યાક્ષનો વધ કરી જળમાંથી પૃથ્વીનો ઉદ્ધાર કર્યો. કૂર્મ અવતારમાં મન્દર પર્વતને પીઠ પર ધારણ કરી સમુદ્રમંથનથી અમૃત પ્રગટ કરાવ્યું. અને ગ્રાહના પાશમાં પીડિત શરણાગત ગજેન્દ્રરાજને તેમણે મુક્ત કર્યો.

Verse 19

संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणानृषींश्च शक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् । देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे ॥ १९ ॥

વાળખિલ્ય નામના નાનકડા તપસ્વી ઋષિઓ ગાયના ખુરાના નિશાનના પાણીમાં પડી ગયા ત્યારે ઇન્દ્ર તેમનો ઉપહાસ કરતો હતો; ત્યારે ભગવાને તેમને ઉગાર્યા. પછી વૃત્રાસુરવધના પાપપ્રતિક્રિયાથી અંધકારમાં ઢંકાયેલા ઇન્દ્રને પણ તેમણે બચાવ્યો. અસુરોના મહેલમાં બંધ, આશ્રયહીન દેવપત્નીઓને પણ ભગવાને મુક્ત કર્યા. અને નૃસિંહ અવતારમાં સત્ભક્તોને નિર્ભય કરવા અસુરેન્દ્ર હિરણ્યકશિપુનો વધ કર્યો.

Verse 20

देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे हत्वान्तरेषु भुवनान्यदधात् कलाभि: । भूत्वाथ वामन इमामहरद् बले: क्ष्मां याच्ञाच्छलेन समदाददिते: सुतेभ्य: ॥ २० ॥

દેવ-અસુર યુદ્ધોમાં ભગવાન દેવતાઓના હિત માટે દૈત્યપતિઓનો સંહાર કરે છે અને દરેક મન્વંતરમાં પોતાની વિવિધ કલાઓ સાથે અવતરીને લોકોની રક્ષા કરે છે. પછી વામનરૂપે તેમણે બલી મહારાજ પાસે ત્રણ પગલાં જેટલી ભૂમિ ભિક્ષામાં માગી, યાચનાના છલથી સમગ્ર પૃથ્વી લઈ લીધી અને ત્યારબાદ આખું જગત અદિતિના પુત્રોને પરત આપ્યું.

Verse 21

नि:क्षत्रियामकृत गां च त्रि:सप्तकृत्वो रामस्तु हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्नि: । सोऽब्धिं बबन्ध दशवक्त्रमहन् सलङ्कं सीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्ति: ॥ २१ ॥

ભૃગુવંશમાં પરશુરામ અગ્નિ સમાન પ્રગટ થઈ હૈહય વંશને ભસ્મ કરી દીધો; આ રીતે તેમણે એકવીસ વાર પૃથ્વીને ક્ષત્રિયવિહિન કરી. એ જ પ્રભુ સીતાપતિ રામચંદ્ર બની સમુદ્ર પર સેતુ બાંધે છે અને લંકાસહ દશમુખ રાવણનો વધ કરે છે. જેની કીર્તિ લોકમલ નાશ કરે છે, તે શ્રીરામ સદા વિજયી રહે.

Verse 22

भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्मा जात: करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि । वादैर्विमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान् शूद्रान् कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते ॥ २२ ॥

પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા અજનમા ભગવાન યદુવંશમાં જન્મ લઈ દેવતાઓને પણ દુષ્કર એવા કાર્યો કરશે. બુદ્ધરૂપે તેઓ વાદવિવાદ દ્વારા અયોગ્ય યજ્ઞકર્તાઓને મોહમાં નાખશે. અને કલિયુગના અંતે કલ્કિરૂપે રાજા બની બેઠેલા શૂદ્રસ્વભાવના અધમ શાસકોનો સંહાર કરશે.

Verse 23

एवंविधानि कर्माणि जन्मानि च जगत्पते: । भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ॥ २३ ॥

હે મહાબાહુ રાજન, જગત્પતિ ભગવાનના આવા જ અસંખ્ય અવતારો અને લીલાઓ છે; તેમની અનંત કીર્તિ અપરિમિત છે.