Adhyaya 3

Verse 1

श्रीराजोवाच परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम् । मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥

રાજા નિમિ બોલ્યા: હે મહાત્માઓ! અમે પરમેશ્વર શ્રીવિષ્ણુની એવી માયા જાણવા ઇચ્છીએ છીએ, જે મહાયોગીઓને પણ મોહીત કરે છે. કૃપા કરીને આપો અમને આ વિષય કહો।

Verse 2

नानुतृप्ये जुषन्युष्मद्वचोहरिकथामृतम् । संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम् ॥ २ ॥

તમારા વચનોમાં રહેલું હરિકથા-અમૃત હું પી રહ્યો છું, છતાં મારી તરસ સંતોષાતી નથી. કારણ કે હું સંસારતાપથી દગ્ધ મર્ત્ય છું; આ હરિકથા જ તે તાપની સાચી ઔષધિ છે।

Verse 3

श्रीअन्तरीक्ष उवाच एभिर्भूतानि भूतात्मा महाभूतैर्महाभुज । ससर्जोच्चावचान्याद्य: स्वमात्रात्मप्रसिद्धये ॥ ३ ॥

શ્રી અંતરીક્ષ બોલ્યા—હે મહાબાહુ રાજન, મહાભૂતોને પ્રવર્તિત કરીને આદ્ય સર્વભૂતાત્માએ ઊંચી-નીચી યોનિઓમાં જીવોની સૃષ્ટિ કરી, જેથી તેઓ ઇચ્છાનુસાર ભોગ કે મોક્ષનો માર્ગ ગ્રહણ કરે।

Verse 4

एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्ट: पञ्चधातुभि: । एकधा दशधात्मानं विभजन्जुषते गुणान् ॥ ४ ॥

આ રીતે સર્જાયેલા જીવોના દેહોમાં પરમાત્મા પંચધાતુઓ સાથે પ્રવેશ કરીને મન અને ઇન્દ્રિયોને પ્રવર્તિત કરે છે; એક હોવા છતાં આત્માને દશરૂપે વિભાજિત કર્યાની જેમ કરીને જીવોને ગુણોની તરફ દોરી જાય છે।

Verse 5

गुणैर्गुणान्स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितै: प्रभु: । मन्यमान इदं सृष्टमात्मानमिह सज्जते ॥ ५ ॥

પરમાત્મા દ્વારા પ્રબોધિત ઇન્દ્રિયો વડે જીવ ત્રિગુણમય વિષયોનો ભોગ કરવા પ્રયત્ન કરે છે. આમ તે સર્જાયેલ દેહને જ ‘હું’ માની અજન્મા નિત્ય આત્માને દેહમાં આસક્ત કરે છે અને પ્રભુની માયામાં ફસાઈ જાય છે।

Verse 6

कर्माणि कर्मभि: कुर्वन्सनिमित्तानि देहभृत् । तत्तत्कर्मफलं गृह्णन्भ्रमतीह सुखेतरम् ॥ ६ ॥

દેહધારી જીવ ઊંડા વાસનાઓથી પ્રેરિત થઈ ઇન્દ્રિયોને કર્મોમાં લગાવે છે; અને તે કર્મફળ ભોગવતો આ જગતમાં કહેવાતા સુખ-દુઃખ વચ્ચે ભટકતો રહે છે।

Verse 7

इत्थं कर्मगतीर्गच्छन्बह्वभद्रवहा: पुमान् । आभूतसम्प्लवात्सर्गप्रलयावश्न‍ुतेऽवश: ॥ ७ ॥

આ રીતે કર્મગતિઓમાં ચાલતો મનુષ્ય અનેક અમંગળ પરિસ્થિતિઓ વહન કરે છે; અને પોતાના કર્મફળોથી વિવશ બની સૃષ્ટિના આરંભથી મહાપ્રલય સુધી વારંવાર જન્મ-મરણ ભોગવે છે।

Verse 8

धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् । अनादिनिधन: कालो ह्यव्यक्तायापकर्षति ॥ ८ ॥

જ્યારે ભૌતિક તત્ત્વોનો પ્રલય નજીક આવે છે, ત્યારે ભગવાન અનાદિ-અનંત કાળરૂપે સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ ગુણાત્મક વ્યક્ત જગતને સંકોચી અવ્યક્તમાં લીન કરે છે।

Verse 9

शतवर्षा ह्यनावृष्टिर्भविष्यत्युल्बणा भुवि । तत्कालोपचितोष्णार्को लोकांस्त्रीन्प्रतपिष्यति ॥ ९ ॥

પ્રલય નજીક આવતાં પૃથ્વી પર સો વર્ષ ભયંકર અનાવૃષ્ટિ થાય છે. ત્યારે સૂર્યનો તાપ ધીમે ધીમે વધીને ત્રણેય લોકોને દારુણ રીતે તપાવે છે।

Verse 10

पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानल: । दहन्नूर्ध्वशिखो विष्वग्वर्धते वायुनेरित: ॥ १० ॥

પાતાળલોકથી શરૂ કરીને ભગવાન્ સંકર્ષણના મુખમાંથી અગ્નિ પ્રગટે છે. મહાવાયુથી પ્રેરિત તેની ઊર્ધ્વશિખા સર્વ દિશામાં બધું દહન કરતી વિસ્તરે છે।

Verse 11

संवर्तको मेघगणो वर्षति स्म शतं समा: । धाराभिर्हस्तिहस्ताभिर्लीयते सलिले विराट् ॥ ११ ॥

સંવર્તક નામના મેઘસમૂહ સો વર્ષ સુધી વરસે છે. હાથીની સૂંઢ જેટલી લાંબી ધારાઓથી પડતી વરસાદી ધારા સમગ્ર વિરાટ જગતને પાણીમાં ડૂબાડી દે છે।

Verse 12

ततो विराजमुत्सृज्य वैराज: पुरुषो नृप । अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानल: ॥ १२ ॥

પછી, હે રાજા! વિરાટરૂપની આત્મા વૈરાજ પુરુષ (બ્રહ્મા) પોતાનું વિરાટ શરીર ત્યજી, ઇંધણ ખૂટેલી અગ્નિ જેવી રીતે, સૂક્ષ્મ અવ્યક્ત પ્રકૃતિમાં પ્રવેશ કરે છે।

Verse 13

वायुना हृतगन्धा भू: सलिलत्वाय कल्पते । सलिलं तद्‍धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥ १३ ॥

વાયુ ગંધ-ગુણ હરી લે ત્યારે પૃથ્વી જલતત્ત્વ બને છે; અને એ જ વાયુ જલનો રસ-ગુણ હરી લે ત્યારે જલ અગ્નિતત્ત્વમાં લીન થાય છે।

Verse 14

हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योति: प्रलीयते । हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते । कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ॥ १४ ॥

તમસ દ્વારા રૂપ-ગુણ હરી લેવાતાં અગ્નિ વાયુમાં પ્રલીન થાય છે. અવકાશના પ્રભાવથી સ્પર્શ-ગુણ ગુમાવેલો વાયુ આકાશમાં લીન થાય છે. અને કાળરૂપ પરમાત્મા ગુણ હરી લે ત્યારે આકાશ તામસ અહંકારમાં લીન થાય છે।

Verse 15

इन्द्रियाणि मनो बुद्धि: सह वैकारिकैर्नृप । प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैरहमात्मनि ॥ १५ ॥

હે નૃપ! ભૌતિક ઇન્દ્રિયો અને બુદ્ધિ, જેથેથી તે ઉત્પન્ન થઈ, રજોગુણી અહંકારમાં પોતાના-પોતાના ગુણો સાથે પ્રવેશ કરે છે; અને મન દેવતાઓ સાથે સત્ત્વગુણી અહંકારમાં લીન થાય છે. પછી સમગ્ર અહંકાર તેના સર્વ ગુણો સાથે મહત્તત્ત્વમાં વિલીન થાય છે।

Verse 16

एषा माया भगवत: सर्गस्थित्यन्तकारिणी । त्रिवर्णा वर्णितास्माभि: किं भूय: श्रोतुमिच्छसि ॥ १६ ॥

આ ભગવાનની માયા છે, જે સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલય કરાવે છે. ત્રિગુણમય આ માયાનું અમે વર્ણન કર્યું; હવે તું વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?

Verse 17

श्रीराजोवाच यथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभि: । तरन्त्यञ्ज: स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम् ॥ १७ ॥

શ્રીરાજાએ કહ્યું—હે મહર્ષિ! આત્મસંયમ વિનાના લોકો માટે અતિ દુસ્તર એવી પરમેશ્વરની ઐશ્વર્યમય માયાને, સ્થૂલબુદ્ધિ ભૌતિકવાદી પણ કેવી રીતે સહેલાઈથી પાર કરે છે—કૃપા કરીને કહો.

Verse 18

श्रीप्रबुद्ध उवाच कर्माण्यारभमाणानां दु:खहत्यै सुखाय च । पश्येत् पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ १८ ॥

શ્રીપ્રબુદ્ધે કહ્યું—સ્ત્રી‑પુરુષની ભૂમિકા સ્વીકારી બંધ જીવ કામસંબંધમાં જોડાય છે અને દુઃખ નાશ કરવા તથા સુખ વધારવા સતત કર્મપ્રયત્ન કરે છે; પરંતુ પરિણામ ઉલટું જ થાય છે—સુખ ક્ષીણ થાય છે અને વય વધતાં ભૌતિક કષ્ટ વધે છે।

Verse 19

नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना । गृहापत्याप्तपशुभि: का प्रीति: साधितैश्चलै: ॥ १९ ॥

ધન સદા દુઃખદાયક છે, તેને મેળવવું દુર્લભ છે અને આત્મા માટે જાણે મૃત્યુ સમાન છે. એવા ચંચળ ધનથી પોષાતા ઘર, સંતાન, સગાં અને પશુઓમાં સાચી તૃપ્તિ શું? સ્થાયી સુખ ક્યાંથી મળે?

Verse 20

एवं लोकं परं विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम् । सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ २० ॥

એ જ રીતે પરલોકનું સ્વર્ગ પણ કર્મથી બનેલું નશ્વર છે. ત્યાં સમકક્ષો સાથે સ્પર્ધા, શ્રેષ્ઠો પ્રત્યે ઈર્ષ્યા અને પુણ્ય ક્ષય થતાં સ્વર્ગવાસ નાશ પામશે એવી ભયભીતતા—જેમ શત્રુ રાજાઓના ત્રાસથી રાજાઓને સાચું સુખ મળતું નથી।

Verse 21

तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासु: श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥ २१ ॥

અતએવ પરમ શ્રેય જાણવા ઇચ્છનારએ દીક્ષા લઈને સદ્ગુરુની શરણ લેવી જોઈએ. સાચા ગુરુ તે છે—જે શાસ્ત્રવાણી અને પરતત્ત્વમાં નિષ્ણાત, વિચારથી શાસ્ત્રસિદ્ધાંતને અનુભવી ચૂક્યા છે અને ભગવાનના આશ્રયે રહી ભૌતિક આસક્તિ છોડીને શાંત છે।

Verse 22

तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवत: । अमाययानुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदोहरि: ॥ २२ ॥

ત્યાં શિષ્યે ગુરુને પોતાનો પ્રાણ અને આરાધ્ય દેવ માની ભાગવત‑ધર્મ, એટલે શુદ્ધ ભક્તિસેવા, શીખવી. કપટ વિના શ્રદ્ધાપૂર્વક અનુકૂળ સેવા કરવી, જેથી સર્વાત્મા હરિ પ્રસન્ન થાય; કારણ હરિ તૃપ્ત થઈ પોતાના શુદ્ધ ભક્તને પોતે જ અર્પે છે।

Verse 23

सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु । दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम् ॥ २३ ॥

સાચો શિષ્ય મનને સર્વ ભૌતિક આસક્તિથી અલગ કરવાનું શીખે અને ગુરુ તથા સાધુ-ભક્તોની સંગતિને દૃઢ કરે. નીચલા સ્થિતિવાળાઓ પર દયા, સમસ્તરવાળાઓ સાથે મૈત્રી, અને ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક સ્થિતિવાળાઓની વિનમ્ર સેવા—આ રીતે સર્વ જીવો સાથે યથોચિત વર્તે.

Verse 24

शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयो: ॥ २४ ॥

ગુરુસેવા માટે શિષ્યે શૌચ, તપ, તિતિક્ષા, મૌન, વૈદિક સ્વાધ્યાય, સરળતા, બ્રહ્મચર્ય, અહિંસા અને ઉષ્મા-શીત, સુખ-દુઃખ જેવા દ્વંદ્વોમાં સમત્વ શીખવું જોઈએ.

Verse 25

सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम् । विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥ २५ ॥

સર્વત્ર પોતાને નિત્ય ચેતન આત્મા અને પ્રભુને સર્વનિયંતારૂપે જોઈ ધ્યાનનો અભ્યાસ કરવો. ધ્યાન વધારવા એકાંતમાં રહેવું અને ઘર-ગૃહસ્થ સામગ્રી પ્રત્યેની મિથ્યા આસક્તિ છોડવી. નશ્વર દેહના શણગાર ત્યજી, ત્યજાયેલાં સ્થળેથી મળેલા ચીંથરાં કે વૃક્ષછાલ વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરી, કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં સંતોષ શીખવો.

Verse 26

श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि । मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ २६ ॥

ભાગવત શાસ્ત્રમાં દૃઢ શ્રદ્ધા રાખવી કે ભગવાનની મહિમા વર્ણવનારા શાસ્ત્રોનું અનુસરણ કરવાથી જ જીવનની સર્વસિદ્ધિ મળે છે. સાથે સાથે અન્ય શાસ્ત્રોની નિંદા ન કરવી. મન, વાણી અને કર્મ પર કઠોર સંયમ રાખવો, સદા સત્ય બોલવું અને શમ-દમ દ્વારા મન તથા ઇન્દ્રિયો પર પૂર્ણ નિયંત્રણ લાવવું.

Verse 27

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥

હરિના અદ્ભુત દિવ્ય કર્મોનું શ્રવણ, કીર્તન અને ધ્યાન કરવું; ખાસ કરીને ભગવાનના અવતાર, લીલા, ગુણ અને નામોમાં લીન થવું. આ પ્રેરણાથી પોતાની દૈનિક તમામ ક્રિયાઓ પ્રભુને અર્પણરૂપે કરવી. યજ્ઞ, દાન, તપ, જપ અને જે કંઈ ધર્મકર્મ તથા પ્રિય વસ્તુ હોય—બધું ભગવાનની તૃપ્તિ માટે નિવેદન કરવું; અહીં સુધી કે પત્ની, સંતાન, ઘર અને પ્રાણ પણ પરમ પુરુષના ચરણકમળે અર્પણ કરવું.

Verse 28

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥

પ્રભુ હરિના અદ્ભુત દિવ્ય કર્મોનું શ્રવણ, કીર્તન અને ધ્યાન કરવું જોઈએ. પરમ પુરુષોત્તમના અવતાર, લીલા, ગુણ અને પવિત્ર નામોમાં વિશેષ રીતે મન લીન કરીને, દૈનિક સર્વ કર્મો પણ તેમને અર્પણભાવથી કરવાં જોઈએ. યજ્ઞ, દાન, તપ અને જપ માત્ર પ્રભુની પ્રસન્નતા માટે જ હોવા જોઈએ; ભગવાનની મહિમા ગાતા મંત્રો જ જપવા જોઈએ. જે કંઈ પ્રિય અને આનંદદાયક લાગે તે તરત પરમેશ્વરને અર્પણ કરવું—પત્ની, સંતાન, ઘર અને પ્રાણ પણ શ્રીભગવાનના ચરણકમળે સમર્પિત કરવા.

Verse 29

एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् । परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ २९ ॥

જે પોતાનું પરમ હિત ઇચ્છે છે, તેણે કૃષ્ણને જીવનના સ્વામી તરીકે સ્વીકારેલા મનુષ્યો સાથે મિત્રતા પોષવી જોઈએ. સાથે સાથે સર્વ જીવો પ્રત્યે સેવા-ભાવ વિકસાવવો જોઈએ. ખાસ કરીને માનવજીવન ધરાવનારને મદદ કરવી અને તેમાં પણ ધર્માચરણના સિદ્ધાંતો સ્વીકારનારને. ધાર્મિકોમાં પણ પરમ પુરુષોત્તમના શુદ્ધ ભક્તોની સેવા વિશેષ રીતે કરવી જોઈએ.

Verse 30

परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यश: । मिथो रतिर्मिथस्तुष्टिर्निवृत्तिर्मिथ आत्मन: ॥ ३० ॥

ભક્તોની સંગતમાં પરસ્પર ભગવાનની યશ-કીર્તિનું અનુકથન કરવું અતિ પાવન છે. આ રીતે પ્રેમભરી મિત્રતા વધે છે, પરસ્પર આનંદ અને સંતોષ થાય છે. એકબીજાને પ્રોત્સાહિત કરતાં તેઓ ઇન્દ્રિયભોગની આસક્તિ છોડે છે—જે સર્વ દુઃખનું કારણ છે.

Verse 31

स्मरन्त: स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम् । भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम् ॥ ३१ ॥

ભક્તો પરસ્પર ભગવાન હરિની મહિમાનું સતત વર્ણન કરે છે. આમ તેઓ સતત પ્રભુનું સ્મરણ કરે છે અને એકબીજાને તેમના ગુણ અને લીલાઓનું સ્મરણ કરાવે છે. ભક્તિયોગના સિદ્ધાંતો પ્રત્યેની તેમની ભક્તિથી અશુભનો નાશ કરનાર હરિ પ્રસન્ન થાય છે. સર્વ અવરોધો દૂર થઈ શુદ્ધ પ્રેમ જાગે છે, અને આ જ જગતમાં તેમના દેહમાં રોમાંચ વગેરે પરમાનંદના લક્ષણો પ્રગટ થાય છે.

Verse 32

क्व‍‍चिद् रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्व‍‍चि- द्धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिका: । नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं भवन्ति तूष्णीं परमेत्य निवृता: ॥ ३२ ॥

પ્રેમ પ્રાપ્ત કર્યા પછી ભક્તો ક્યારેક અચ્યૂતના ચિંતનમાં લીન થઈ ઊંચે સ્વરે રડે છે. ક્યારેક હસે છે, આનંદિત થાય છે અને પ્રભુ સાથે અલૌકિક વાણીમાં વાત કરે છે. ક્યારેક નાચે-ગાય છે, અને ક્યારેક અજન્મા પરમેશ્વરની લીલાઓનું અનુશીલન કરીને તેમનું અભિનય કરે છે. અને ક્યારેક તેમના સాక్షાત્ દર્શન પામી, નિવૃત્ત થઈ, શાંત અને મૌન રહે છે.

Verse 33

इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया । नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ॥ ३३ ॥

આ રીતે ભાગવત ધર્મો શીખીને અને ભક્તિપૂર્વક તેનો આચરણ કરીને ભક્ત ભગવાનપ્રેમની અવસ્થાને પામે છે. નારાયણમાં પૂર્ણ શરણાગતિથી તે અત્યંત દુસ્તર માયાને પણ સહેલાઈથી પાર કરે છે.

Verse 34

श्रीराजोवाच नारायणाभिधानस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमा: ॥ ३४ ॥

શ્રીરાજા (નિમિ) બોલ્યા—નારાયણ નામે અભિધાન પામેલા પરબ્રહ્મ, જે સર્વનો પરમાત્મા છે, તેની પરમ સ્થિતિ/નિષ્ઠા અમને કહો. તમે બધા બ્રહ્મતત્ત્વના પરમ વિદ્વાન છો, તેથી કહેવા યોગ્ય તમે જ છો.

Verse 35

श्रीपिप्पलायन उवाच स्थित्युद्भ‍वप्रलयहेतुरहेतुरस्य यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद् बहिश्च । देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तदवेहि परं नरेन्द्र ॥ ३५ ॥

શ્રી પિપ્પલાયન બોલ્યા—પરમ પુરુષ આ જગતની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયનો કારણ છે, છતાં તેને કોઈ પૂર્વકારણ નથી. તે જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ અવસ્થાઓમાં પણ છે અને તેનાથી પર પણ છે. જે પરમાત્મા રૂપે દરેક દેહમાં પ્રવેશ કરીને દેહ, ઇન્દ્રિયો, પ્રાણ અને મનને જીવંત કરે છે—હે નરેન્દ્ર, તેને પરમ ભગવાન તરીકે જાણો.

Verse 36

नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथानलमर्चिष: स्वा: । शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूल- मर्थोक्तमाह यद‍ृते न निषेधसिद्धि: ॥ ३६ ॥

તે પરમ તત્ત્વમાં મન પ્રવેશ કરી શકતું નથી, ન વાણી, ન દૃષ્ટિ, ન બુદ્ધિ, ન પ્રાણ કે ઇન્દ્રિયો—જેમ નાનાં ચિંગારીઓ પોતાના મૂળ અગ્નિને સ્પર્શી શકતી નથી. વેદવાણી પણ તેને શબ્દોમાં સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવી શકતી નથી, કારણ કે વેદ પોતે જ કહે છે કે તે વાણીથી અવર્ણનીય છે. છતાં પરોક્ષ સંકેતથી વૈદિક શબ્દ તે પરમ સત્યનું પ્રમાણ બને છે; તેના વિના વેદના વિધિ-નિષેધોનો પરમ હેતુ સિદ્ધ થતો નથી.

Verse 37

सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम् । ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयो: परं यत् ॥ ३७ ॥

આદિમાં એક જ બ્રહ્મ સત્ત્વ, રજ અને તમ—આ ત્રણ ગુણરૂપે ઓળખાય છે. તે જ પોતાની શક્તિ વિસ્તારીને સૂત્ર, મહત્ અને અહંકાર રૂપે પ્રગટ થઈ બંધિત જીવની આવરણસ્થિતિનો આધાર બને છે. જ્ઞાન, ક્રિયા, વિષય અને ફળ—આ રૂપે તેની બહુશક્તિ પ્રકાશે છે: જ્ઞાનમૂર્તિ દેવતાઓ, ઇન્દ્રિયો, તેમના વિષયો અને કર્મફળરૂપ સુખ-દુઃખ. આ રીતે જગત સૂક્ષ્મ કારણ અને સ્થૂલ કાર્ય—બન્ને રૂપે પ્રગટે છે; છતાં બ્રહ્મ તેમનો સ્ત્રોત બનીને પણ તેમાથી પર, પરિપૂર્ણ પરમ સત્ય છે.

Verse 38

नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ न क्षीयते सवनविद् व्यभिचारिणां हि । सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत् ॥ ३८ ॥

બ્રહ્મસ્વરૂપ આત્મા ક્યારેય જન્મતો નથી, ક્યારેય મરતો નથી; તે વધતો નથી, ક્ષીણ પણ થતો નથી. દેહના બાળ્ય, યુવન, જરા અને મરણનો તે સాక్షી-જ્ઞાતા છે. તે સર્વત્ર સર્વકાળે શુદ્ધ ચૈતન્યમાત્ર અને અવિનાશી છે. જેમ એક જ પ્રાણ ઇન્દ્રિયોના સંપર્કથી અનેક રૂપે દેખાય છે, તેમ એક આત્મા દેહસંબંધથી અનેક ઉપાધિઓ ધારણ કરતો હોય તેમ લાગે છે.

Verse 39

अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र । सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिर्न: ॥ ३९ ॥

અંડજ, જરાયુજ, ઉદ્ભિજ્જ અને સ્વેદજ—આ બધાં યોનિઓમાં પ્રાણ જીવને અનુસરી ત્યાં ત્યાં જાય છે. પ્રાણ અવિકાર રહે છે; દેહ બદલાય તોય તે બદલાતો નથી. તેમ જ આત્મા પણ નિત્ય એકસરખી છે. આ અનુભવથી સિદ્ધ છે—ઘેરી નિદ્રામાં ઇન્દ્રિયો, મન અને અહંકાર સુપ્ત થઈ લય પામે છે; છતાં જાગ્યા પછી યાદ આવે છે—‘હું સુખથી સૂતો હતો’, કારણ કે કૂટસ્થ આત્મા અંતરમાં સ્થિર રહે છે.

Verse 40

यर्ह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्या चेतोमलानि विधमेद् गुणकर्मजानि । तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वं साक्षाद् यथामलद‍ृशो: सवितृप्रकाश: ॥ ४० ॥

જ્યારે કોઈ ગંભીરતાથી પદ્મનાભ શ્રીકૃષ્ણના કમળચરણોને જીવનનું એકમાત્ર લક્ષ્ય માની મહાભક્તિથી હૃદયમાં સ્થિર કરે છે, ત્યારે ગુણ-કર્મજન્ય ચિત્તમલ—અસંખ્ય અશુદ્ધ ઇચ્છાઓ—ઝડપે નાશ પામે છે. હૃદય વિશુદ્ધ થતાં પરમાત્મા અને પોતાનું આત્મતત્ત્વ પ્રત્યક્ષ અનુભવે છે, જેમ નિર્મળ દૃષ્ટિથી સૂર્યપ્રકાશ સીધો અનુભવાય છે.

Verse 41

श्रीराजोवाच कर्मयोगं वदत न: पुरुषो येन संस्कृत: । विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम् ॥ ४१ ॥

શ્રીરાજાએ કહ્યું—હે મહર્ષિઓ, અમને કર્મયોગ કહો, જેના દ્વારા પુરુષ શુદ્ધ અને સંસ્કૃત બને. આ યોગથી તે આ જીવનમાં જ ઝડપથી સર્વ ભૌતિક કર્મબંધન ઝાડી પરમ નૈષ્કર્મ્ય પ્રાપ્ત કરે છે અને શુદ્ધ આધ્યાત્મિક જીવનમાં સ્થિત થાય છે.

Verse 42

एवं प्रश्न‍मृषीन् पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके । नाब्रुवन् ब्रह्मण: पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ ४२ ॥

આવો જ પ્રશ્ન મેં અગાઉ મારા પિતા મહારાજ ઇક્ષ્વાકુની હાજરીમાં બ્રહ્માના ચાર પુત્ર મહર્ષિઓને પૂછ્યો હતો. પરંતુ તેમણે મારા પ્રશ્નનો ઉત્તર આપ્યો નહીં. કૃપા કરીને કહો—તેઓ મૌન કેમ રહ્યા, તેનું કારણ શું હતું?

Verse 43

श्रीआविर्होत्र उवाच कर्माकर्मविकर्मेति वेदवादो न लौकिक: । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरय: ॥ ४३ ॥

શ્રી આવિર્હોત્ર બોલ્યા—કર્મ, અકર્મ અને વિકર્મનો નિર્ણય માત્ર વેદપ્રમાણથી જ સમજાય; લોકિક તર્ક-કલ્પનાથી આ વિષય સમજાતો નથી. વેદ સ્વયં ભગવાનનો શબ્દાવતાર છે, તેથી વૈદિક જ્ઞાન પરિપૂર્ણ છે; વેદાધિકાર અવગણતાં મહાપંડિતો પણ કર્મતત્ત્વમાં મોહ પામે છે.

Verse 44

परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥ ४४ ॥

આ વેદ પરોક્ષ રીતે ઉપદેશ આપે છે, કારણ કે તે બાળબુદ્ધિ લોકોનું અનુશાસન છે. કર્મબંધનથી મુક્તિ માટે જ વેદ પહેલા ફળાકાંક્ષી કર્મોનું વિધાન કરે છે—જેમ દવા પીવડાવવા પિતા બાળકને મીઠાઈનું લાલચ આપે છે.

Verse 45

नाचरेद् यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रिय: । विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति स: ॥ ४५ ॥

અજ્ઞાની અને ઇન્દ્રિયોને ન જીતનાર માણસ જો વેદોક્ત આચરણ ન કરે, તો તે નિશ્ચિત રીતે વિકર્મ અને અધર્મમાં પ્રવૃત્ત થાય છે; તેથી તેને ‘મૃત્યુ પર મૃત્યુ’—વારંવાર જન્મ-મરણ—ભોગવવું પડે છે.

Verse 46

वेदोक्तमेव कुर्वाणो नि:सङ्गोऽर्पितमीश्वरे । नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुति: ॥ ४६ ॥

વેદોક્ત નિયત કર્મો આસક્તિ વિના કરીને અને તેનું ફળ ઈશ્વરને અર્પણ કરવાથી મનુષ્ય નૈષ્કર્મ્ય-સિદ્ધિ—કર્મબંધનથી મુક્તિ—પામે છે. શાસ્ત્રોમાં કહેવાતી ફલશ્રુતિ માત્ર રસ જગાવવા માટે છે; એ જ વેદજ્ઞાનનો પરમ હેતુ નથી.

Verse 47

य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीर्षु: परात्मन: । विधिनोपचरेद् देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम् ॥ ४७ ॥

જે પરાત્માને બાંધતી હૃદય-ગ્રંથિ—અહંકારનું બંધન—ઝડપથી કાપવા ઇચ્છે છે, તેણે તંત્રાદિ વૈદિક ગ્રંથોમાં કહેલા નિયમવિધિ મુજબ કેશવ દેવની ઉપાસના કરવી જોઈએ.

Verse 48

लब्ध्वानुग्रह आचार्यात् तेन सन्दर्शितागम: । महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याभिमतयात्मन: ॥ ४८ ॥

આચાર્યની કૃપા મેળવી અને તેમના દ્વારા દર્શાવેલ શાસ્ત્રવિધિ જાણીને, ભક્તે પોતાના મનને પ્રિય એવા સ્વરૂપમાં પરમપુરુષ ભગવાનની આરાધના કરવી જોઈએ।

Verse 49

शुचि: सम्मुखमासीन: प्राणसंयमनादिभि: । पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षोऽर्चयेद्धरिम् ॥ ४९ ॥

શુદ્ધ થઈ દેવમૂર્તિ સામે બેસીને, પ્રાણાયામ વગેરે દ્વારા દેહ શુદ્ધ કરી અને રક્ષણાર્થે તિલક ધારણ કરીને શ્રીહરીની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 50

अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥

અર્ચન માટે ઉપલબ્ધ ઉપચાર એકત્ર કરીને, દ્રવ્ય, સ્થાન, મન અને દેવમૂર્તિને તૈયાર કરી; આસન પર જળ છાંટી શુદ્ધ કરી અને પાદ્ય વગેરે સામગ્રી ગોઠવવી। પછી દેવતાને યોગ્ય સ્થાને સ્થાપી, મન એકાગ્ર કરીને, હૃદય વગેરે અંગોમાં ન્યાસ/તિલક કરી, મૂળમંત્રથી આરાધના કરવી।

Verse 51

अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥

અર્ચન માટે ઉપલબ્ધ ઉપચાર એકત્ર કરીને, દ્રવ્ય, સ્થાન, મન અને દેવમૂર્તિને તૈયાર કરી; આસન પર જળ છાંટી શુદ્ધ કરી અને પાદ્ય વગેરે સામગ્રી ગોઠવવી। પછી દેવતાને યોગ્ય સ્થાને સ્થાપી, મન એકાગ્ર કરીને, હૃદય વગેરે અંગોમાં ન્યાસ/તિલક કરી, મૂળમંત્રથી આરાધના કરવી।

Verse 52

साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्न‍ानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥

પ્રભુની તે તે મૂર્તિને, તેમના અંગ-ઉપાંગ, આયુધો (સુદર્શન ચક્ર વગેરે) અને પારષદો સહિત, પોતાના-પોતાના મંત્રથી પૂજવી; પાદ્ય, અર્ઘ્ય, આચમનીય, સ્નાન, વસ્ત્ર, આભૂષણ, ગંધ, માળા, અક્ષત, પુષ્પહાર, ધૂપ, દીપ અને નૈવેદ્ય વગેરે અર્પણ કરવું। આ રીતે વિધિપૂર્વક સર્વાંગી પૂજા કરીને, સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરી અને શ્રીહરીને નમસ્કાર કરવો।

Verse 53

साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्न‍ानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥

ભગવાન હરિની મૂર્તિને તેમના અંગોપાંગ, આયુધો અને પારષદો સહિત, દરેકને પોતાના મંત્રથી પૂજવી જોઈએ. પાદ્ય, અર્ઘ્ય, આચમન, સ્નાન, વસ્ત્ર, આભૂષણ, ગંધ, માળા, અક્ષત, પુષ્પહાર, ધૂપ-દીપ વગેરે અર્પણ કરીને વિધિપૂર્વક સર્વાંગી પૂજા પૂર્ણ કરી સ્તવોથી સ્તુતિ કરીને દંડવત્ પ્રણામ કરવો.

Verse 54

आत्मानम् तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेद्धरे: । शेषामाधाय शिरसा स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम् ॥ ५४ ॥

પોતાને પ્રભુના તન્મય શાશ્વત સેવક તરીકે ધ્યાન કરતાં હરીની મૂર્તિની સંપૂર્ણ પૂજા કરવી, અને એ દેવતા હૃદયમાં પણ સ્થિત છે એમ સ્મરવું. પછી ફૂલમાળા વગેરે શેષ પ્રસાદને શિર પર ધારણ કરીને, આદરપૂર્વક દેવતાને તેમના સ્વસ્થાને સ્થાપિત કરી પૂજા પૂર્ણ કરવી.

Verse 55

एवमग्‍न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च य: । यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि स: ॥ ५५ ॥

જે આ રીતે અગ્નિ, સૂર્ય, જળ વગેરેમાં, ઘેર આવેલા અતિથિના હૃદયમાં અને પોતાના હૃદયમાં પણ સર્વવ્યાપી ઈશ્વરને ઓળખીને પૂજા કરે છે, તે અચિરেই મુક્તિ પામે છે.