Adhyaya 27
Arcana-vidhi: The Method of Deity Worship (Vedic, Tantric, and Mixed)
ઉદ્ધવને દૈનિક જીવનને ભક્તિમાં ફેરવતા વિશ્વસનીય આચારો શીખવતાં ભગવાન હવે સામાન્ય સાધનાથી આગળ વધી અર્ચના (દેવપૂજા)ની સ્પષ્ટ વિધિ સમજાવે છે. ઉદ્ધવ અધિકાર, શાસ્ત્રપ્રમાણ અને પ્રક્રિયા પૂછે છે અને કહે છે કે નારદ-વ્યાસાદિ ઋષિઓ દેવપૂજાને પરમ હિતકારી અને સર્વસુલભ ગણાવે છે. શ્રીકૃષ્ણ નિયમો વિશાળ છે તેથી ક્રમબદ્ધ સંક્ષેપ આપે છે—વૈદિક, તાંત્રિક અથવા મિશ્ર પૂજાની પસંદગી; દેહશુદ્ધિ; પૂજાના સ્થાનો (વિગ્રહ, અગ્નિ, સૂર્ય, જળ, હૃદય); તેમજ મૂર્તિનું દ્રવ્ય અને પ્રતિષ્ઠા (અસ્થાયી/સ્થાયી). પછી તૈયારી, ન્યાસ, પાત્રશુદ્ધિ, આવાહન, પાદ્ય-આચમનીય-અર્ઘ્ય, આયુધ અને પરિષદ-પૂજન, નિત્ય સ્નાન-શૃંગાર-નૈવેદ્ય, ઉત્સવો, ગીત-નૃત્ય-કથા, હોમક્રમ, પ્રાર્થના, પ્રસાદસેવન અને જરૂરી હોય તો વિસર્જન વર્ણવે છે. અંતે મંદિર, ઉદ્યાન, દાન-નિધિ વગેરે દ્વારા પૂજાને આધાર આપવાના ફળ જણાવે છે અને દેવદ્રવ્ય ચોરી સામે કઠોર નિષેધ કરીને નૈતિક સીમા નક્કી કરે છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो । यस्मात्त्वां ये यथार्चन्ति सात्वता: सात्वतर्षभ ॥ १ ॥
શ્રી ઉદ્ધવે કહ્યું—પ્રભુ, ભક્તોના સ્વામી, કૃપા કરીને તમારી વિગ્રહ-આરાધનાનો નિર્ધારિત ક્રિયાયોગ મને સમજાવો. હે સાત્વતશ્રેષ્ઠ, સાત્વત ભક્તો કઈ લાયકાતથી, કયા આધાર પર અને કઈ વિશેષ વિધિથી તમારી અર્ચના કરે છે?
Verse 2
एतद् वदन्ति मुनयो मुहुर्नि:श्रेयसं नृणाम् । नारदो भगवान् व्यास आचार्योऽङ्गिरस: सुत: ॥ २ ॥
મહામુનિઓ વારંવાર કહે છે કે આવી આરાધના માનવજીવનનું પરમ કલ્યાણ કરે છે. આ જ નારદ મુનિનું મત છે, ભગવાન વ્યાસદેવનું મત છે, અને મારા પોતાના આચાર્ય બૃહસ્પતિનું પણ મત છે.
Verse 3
नि:सृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानज: । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भव: ॥ ३ ॥ एतद् वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥
હે માનદ પ્રભુ, અર્ચા-પૂજાની આ રીત સૌપ્રથમ તમારા કમળમુખમાંથી પ્રગટ થઈ. પછી ભગવાન અજ બ્રહ્માએ ભૃગુ વગેરે પુત્રોને તે કહેલી અને ભગવાન શિવે દેવી પાર્વતીને ઉપદેશ આપ્યો. આ પ્રક્રિયા સર્વ વર્ણો અને આશ્રમો માટે સ્વીકાર્ય અને યોગ્ય છે; તેથી સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રો માટે પણ તમારી અર્ચામૂર્તિની ઉપાસના સર્વ સાધનોમાં સર્વોત્તમ કલ્યાણકારી છે એમ હું માનું છું.
Verse 4
नि:सृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानज: । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भव: ॥ ३ ॥ एतद् वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥
હે માનદ પ્રભુ, અર્ચા-પૂજાની આ રીત સૌપ્રથમ તમારા કમળમુખમાંથી પ્રગટ થઈ. પછી ભગવાન અજ બ્રહ્માએ ભૃગુ વગેરે પુત્રોને તે કહેલી અને ભગવાન શિવે દેવી પાર્વતીને ઉપદેશ આપ્યો. આ પ્રક્રિયા સર્વ વર્ણો અને આશ્રમો માટે સ્વીકાર્ય અને યોગ્ય છે; તેથી સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રો માટે પણ તમારી અર્ચામૂર્તિની ઉપાસના સર્વ સાધનોમાં સર્વોત્તમ કલ્યાણકારી છે એમ હું માનું છું.
Verse 5
एतत् कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् । भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥ ५ ॥
હે કમલપત્રાક્ષ, હે વિશ્વેશ્વરનાં પણ ઈશ્વર, કર્મબંધનથી મુક્તિ આપનાર આ ઉપાય તમારા ભક્ત અને અનુરક્ત સેવકને કૃપા કરીને યથાવત્ સમજાવો।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच न ह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव । सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावदनुपूर्वश: ॥ ६ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે ઉદ્ધવ, અર્ચા-પૂજાને લગતા વૈદિક કર્મકાંડના નિયમો અનંત અને અપાર છે; તેથી હું તને યથાવત્, ક્રમશઃ, સંક્ષેપમાં વર્ણવીશ।
Verse 7
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मख: । त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चरेत् ॥ ७ ॥
મારા યજ્ઞ-સ્વરૂપને પ્રાપ્ત કરવાની ત્રણ રીતો છે—વૈદિક, તાંત્રીક અને મિશ્ર. આ ત્રણમાંથી જે ઇચ્છિત હોય, તે જ વિધિ અનુસાર મને સાવધાનીથી સમ્યક્ અર્ચન કરવું જોઈએ।
Verse 8
यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुष: । यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन्निबोध मे ॥ ८ ॥
હવે શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળો—વેદવિધિથી દ્વિજત્વ પ્રાપ્ત કરેલો પુરુષ ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી મને કેવી રીતે પૂજે, તે હું સ્પષ્ટ કહું છું।
Verse 9
अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विज: । द्रव्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत् स्वगुरुं माममायया ॥ ९ ॥
દ્વિજે કપટ વિના, ભક્તિયુક્ત થઈ, યોગ્ય દ્રવ્યો અર્પણ કરીને મને—પોતાના આરાધ્ય પ્રભુ અને સ્વગુરુરૂપ—અર્ચન કરવું જોઈએ: અર્ચામૂર્તિમાં, ભૂમિ પર, અગ્નિમાં, સૂર્યમાં, જળમાં અથવા પોતાના હૃદયમાં।
Verse 10
पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये । उभयैरपि च स्नानं मन्त्रैर्मृद्ग्रहणादिना ॥ १० ॥
પ્રથમ દાંત ધોઈને સ્નાન કરીને શરીરશુદ્ધિ કરવી. પછી માટી વગેરે લગાવીને તથા વૈદિક અને તાંત્રિક—બન્ને પ્રકારના મંત્રોનો જપ કરતાં—બીજી શુદ્ધિ કરવી.
Verse 11
सन्ध्योपास्त्यादिकर्माणि वेदेनाचोदितानि मे । पूजां तै: कल्पयेत् सम्यक् सङ्कल्प: कर्मपावनीम् ॥ ११ ॥
મનને મારામાં સ્થિર કરીને, વેદે નિર્ધારિત સંધ્યોપાસના વગેરે કર્તવ્યો દ્વારા મારી પૂજાનો સમ્યક સંકલ્પ કરવો. આ કર્મો ફળાસક્તિજન્ય પ્રતિક્રિયાઓને શુદ્ધ કરે છે.
Verse 12
शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती । मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥ १२ ॥
પ્રભુની પ્રતિમા આઠ પ્રકારની કહેવાય છે—પથ્થરની, લાકડાની, ધાતુની, માટીની, લેપિત (રંગ/લેપ) સ્વરૂપ, લખિત/ચિત્રિત, રેતીની, મનમાં ધારેલી અથવા રત્નમયી।
Verse 13
चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् । उद्वासावाहने न स्त: स्थिरायामुद्धवार्चने ॥ १३ ॥
સર્વ જીવનો આશ્રય એવા ભગવાનની દેવમૂર્તિની પ્રતિષ્ઠા બે પ્રકારની છે—ચલ (અસ્થાયી) અને અચલ (સ્થાયી)। હે ઉદ્ધવ, સ્થાયી રીતે આવાહિત દેવતાને કદી વિદાય કરાતી નથી।
Verse 14
अस्थिरायां विकल्प: स्यात् स्थण्डिले तु भवेद् द्वयम् । स्नपनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम् ॥ १४ ॥
અસ્થાયી પ્રતિષ્ઠામાં આવાહન અને ઉદ્વાસન વૈકલ્પિક છે; પરંતુ જમીન પર આંકેલી દેવતા માટે આ બન્ને ક્રિયા અવશ્ય કરવી. સ્નાન પાણીથી જ કરવું; પરંતુ માટી, રંગ અથવા લાકડાની મૂર્તિમાં પાણી ન વાપરી માત્ર સારી રીતે પરિમાર્જન (સફાઈ) કરવી વિધિ છે।
Verse 15
द्रव्यै: प्रसिद्धैर्मद्याग: प्रतिमादिष्वमायिन: । भक्तस्य च यथालब्धैर्हृदि भावेन चैव हि ॥ १५ ॥
મારી પ્રતિમા વગેરે રૂપોમાં પ્રસિદ્ધ અને ઉત્તમ દ્રવ્યો વડે નિષ્કપટપણે મારી પૂજા કરવી જોઈએ. પરંતુ જે ભક્ત ભૌતિક ઇચ્છાઓથી મુક્ત છે, તે જે કંઈ પ્રાપ્ત થાય તેનાથી મારી આરાધના કરી શકે છે, અને હૃદયમાં ભાવપૂર્વક માનસિક ઉપચારોથી પણ મારી પૂજા કરી શકે છે।
Verse 16
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हवि: ॥ १६ ॥ सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभि: । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥
હે ઉદ્ધવ, મંદિરની અર્ચામૂર્તિની પૂજામાં સ્નાન અને અલંકાર મને સર્વाधिक પ્રિય છે. પવિત્ર ભૂમિ પર આંકેલી દેવતા માટે તત્ત્વ-વિન્યાસ અત્યંત પ્રિય છે. અગ્નિમાં ઘીથી ભીંજવેલ તલ-યવ હવિષ્ય પ્રિય છે. સૂર્યપૂજામાં ઉપસ્થાન અને અર્ઘ્ય વગેરે પ્રિય છે. જલરૂપે મારી પૂજા જલથી જ કરવી. ખરેખર ભક્ત શ્રદ્ધાથી જે કંઈ અર્પે—થોડું પાણી પણ—તે મને અતિ પ્રિય છે।
Verse 17
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हवि: ॥ १६ ॥ सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभि: । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥
હે ઉદ્ધવ, મંદિરની અર્ચામૂર્તિની પૂજામાં સ્નાન અને અલંકાર મને સર્વाधिक પ્રિય છે. પવિત્ર ભૂમિ પર આંકેલી દેવતા માટે તત્ત્વ-વિન્યાસ અત્યંત પ્રિય છે. અગ્નિમાં ઘીથી ભીંજવેલ તલ-યવ હવિષ્ય પ્રિય છે. સૂર્યપૂજામાં ઉપસ્થાન અને અર્ઘ્ય વગેરે પ્રિય છે. જલરૂપે મારી પૂજા જલથી જ કરવી. ખરેખર ભક્ત શ્રદ્ધાથી જે કંઈ અર્પે—થોડું પાણી પણ—તે મને અતિ પ્રિય છે।
Verse 18
भूर्यप्यभक्तोपाहृतं न मे तोषाय कल्पते । गन्धो धूप: सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुन: ॥ १८ ॥
અભક્તો દ્વારા અર્પિત અતિ વૈભવી ભેટ પણ મને તૃપ્ત કરતી નથી. પરંતુ મારા પ્રેમભક્તોનું નાનું પણ અર્પણ મને પ્રિય છે; અને સુગંધિત તેલ, ધૂપ, પુષ્પ, દીવો તથા સ્વાદિષ્ટ નૈવેદ્ય પ્રેમથી અર્પિત થાય તો હું વિશેષ પ્રસન્ન થાઉં છું।
Verse 19
शुचि: सम्भृतसम्भार: प्राग्दर्भै: कल्पितासन: । आसीन: प्रागुदग् वार्चेदर्चायां त्वथ सम्मुख: ॥ १९ ॥
શુદ્ધ થઈને અને સર્વ પૂજા-સામગ્રી એકત્ર કરીને ઉપાસકે કુશ ઘાસના તણખાંથી (ટોચ પૂર્વ તરફ રાખીને) પોતાનું આસન ગોઠવવું. પછી તે પૂર્વ અથવા ઉત્તરમુખે બેસીને આરાધના કરે; અથવા જો વિગ્રહ એક સ્થાને સ્થિર હોય તો સીધા વિગ્રહ સામે બેસે।
Verse 20
कृतन्यास: कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत् । कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत् ॥ २० ॥
ન્યાસ કરીને ભક્તે મંત્રોચ્ચાર સાથે શરીરના અંગોને સ્પર્શ કરીને પવિત્ર કરવા. એ જ રીતે મારી અર્ચા-વિગ્રહ પર પણ ન્યાસ કરીને, હાથથી જૂના ફૂલ અને પૂર્વ અર્પણોના અવશેષ દૂર કરી વિગ્રહને સ્વચ્છ કરવો. પછી કલશ અને પ્રોક્ષણીય પાત્રને વિધિપૂર્વક તૈયાર કરવું.
Verse 21
तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च । प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधयेत् ॥ २१ ॥
પછી તે પ્રોક્ષણીય પાત્રના જળથી દેવપૂજાનું સ્થાન, અર્પણ થનારી સામગ્રી અને પોતાનું શરીર પણ છાંટી પવિત્ર કરે. ત્યારબાદ જળથી ભરેલા ત્રણ પાત્રોને વિવિધ મંગલ દ્રવ્યો વડે વિધિપૂર્વક શોભિત કરે.
Verse 22
पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि देशिक: । हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥ २२ ॥
પાદ્ય, અર્ઘ્ય અને આચમનીય માટે ઉપાસકે ત્રણ પાત્રો રાખવા. પાદ્યપાત્રને ‘હૃદયાય નમઃ’, અર્ઘ્યપાત્રને ‘શિરસે સ્વાહા’ અને આચમનીયપાત્રને ‘શિખાયૈ વષટ્’ મંત્રથી અભિમંત્રિત કરવું; તેમજ ત્રણેય પાત્રો માટે ગાયત્રી મંત્ર પણ જપવો।
Verse 23
पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम । अण्वीं जीवकलां ध्यायेन्नादान्ते सिद्धभाविताम् ॥ २३ ॥
વાયુ અને અગ્નિથી શુદ્ધ થયેલા પોતાના દેહમાં, હૃદયકમળમાં સ્થિત મારી પરમ સૂક્ષ્મ મૂર્તિ—જે સર્વ જીવકલાઓનું મૂળ છે—તેનું ધ્યાન કરવું; ઓંકારનાદના અંતે સિદ્ધો તેને અનુભવે છે।
Verse 24
तयात्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मय: । आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥
આત્મરૂપે ભક્તના દેહમાં વ્યાપ્ત પરમાત્માને પોતાની અનુભૂતિ મુજબ સ્વરૂપે ધારણ કરીને ભક્તે યથાશક્તિ પૂજા કરી તન્મય થવું. પછી મંત્રોચ્ચાર સાથે દેવમૂર્તિના અંગો સ્પર્શી પરમાત્માનું આવાહન કરીને અર્ચારૂપમાં સ્થાપી મારી વિધિવત પૂજા કરવી।
Verse 25
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभि: कल्पयित्वासनं मम ॥ २५ ॥ पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥
પૂજકે પાદ્ય, આચમનીય, અર્ઘ્ય વગેરે ઉપચારોની વ્યવસ્થા કરવી. ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ઐશ્વર્યાદિ દેવતામય સ્વરૂપો તથા મારી નવ આધ્યાત્મિક શક્તિઓથી શોભિત મારું આસન કલ્પવું. તે કેશર-તંતુઓની તેજસ્વિતાથી ઝળહળતું અષ્ટદલ કમળ માનવું. પછી વેદ અને તંત્ર—બન્નેની વિધિ પ્રમાણે પાદ્ય, આચમનીય, અર્ઘ્ય વગેરે અર્પણ કરવું; આથી ભોગ અને મોક્ષ બન્ને સિદ્ધ થાય છે।
Verse 26
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभि: कल्पयित्वासनं मम ॥ २५ ॥ पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥
પૂજકે પાદ્ય, આચમનીય, અર્ઘ્ય વગેરે ઉપચારોની વ્યવસ્થા કરવી. ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ઐશ્વર્યાદિ દેવતામય સ્વરૂપો તથા મારી નવ આધ્યાત્મિક શક્તિઓથી શોભિત મારું આસન કલ્પવું. તે કેશર-તંતુઓની તેજસ્વિતાથી ઝળહળતું અષ્ટદલ કમળ માનવું. પછી વેદ અને તંત્ર—બન્નેની વિધિ પ્રમાણે પાદ્ય, આચમનીય, અર્ઘ્ય વગેરે અર્પણ કરવું; આથી ભોગ અને મોક્ષ બન્ને સિદ્ધ થાય છે।
Verse 27
सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान् । मुषलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत् ॥ २७ ॥
પછી ક્રમશઃ ભગવાનના સુદર્શન ચક્ર, પાંઞ્ચજન્ય શંખ, ગદા, ખડ્ગ, ધનુષ, બાણ અને હલ, મુષલ આયુધ, કૌસ્તુભ મણિ, પુષ્પમાળા તથા વક્ષસ્થળ上的 શ્રીવત્સ ચિહ્નની પૂજા કરવી।
Verse 28
नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डमेव च । महाबलं बलं चैव कुमुदं कमुदेक्षणम् ॥ २८ ॥
ભગવાનના પારષદ નંદ, સુનંદ, ગરુડ, પ્રચંડ અને ચંડ, મહાબલ અને બલ, તથા કુમુદ અને કુમુદેક્ષણની પણ પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 29
दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून्सुरान् । स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभि: ॥ २९ ॥
પ્રોક્ષણ વગેરે અર્પણોથી દુર્ગા, વિનાયક, વ્યાસ, વિષ્વક્સેન, ગુરુઓ અને વિવિધ દેવતાઓની પૂજા કરવી; તેઓ સૌ પોતપોતાના સ્થાને રહી ભગવાનની મૂર્તિ તરફ મુખ રાખે।
Verse 30
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितै: । सलिलै: स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥ स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभि: ॥ ३१ ॥
સામર્થ્ય હોય તો ઉપાસકે દરરોજ ચંદન, ઉશીર, કપૂર, કુંકુમ અને અગરુથી સુગંધિત જળોથી મંત્રોચ્ચાર સાથે ભગવાનની મૂર્તિને સ્નાન કરાવવું; તેમજ સ્વર્ણ-ઘર્મ અનુવાક, મહાપુરુષ-વિદ્યા, પુરુષસૂક્ત અને સામવેદના રાજન વગેરે ગાનોનું પઠન-ગાન કરવું।
Verse 31
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितै: । सलिलै: स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥ स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभि: ॥ ३१ ॥
સામર્થ્ય હોય તો ઉપાસકે દરરોજ ચંદન, ઉશીર, કપૂર, કુંકુમ અને અગરુથી સુગંધિત જળોથી મંત્રોચ્ચાર સાથે ભગવાનની મૂર્તિને સ્નાન કરાવવું; તેમજ સ્વર્ણ-ઘર્મ અનુવાક, મહાપુરુષ-વિદ્યા, પુરુષસૂક્ત અને સામવેદના રાજન વગેરે ગાનોનું પઠન-ગાન કરવું।
Verse 32
वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्रग्गन्धलेपनै: । अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम् ॥ ३२ ॥
પછી મારો ભક્ત પ્રેમપૂર્વક વિધાન મુજબ મને વસ્ત્ર, ઉપવીત, વિવિધ આભૂષણો, તિલકચિહ્નો અને માળાઓથી અલંકૃત કરે અને સુગંધિત લેપનોથી મારા અંગો પર અનુલેપન કરે।
Verse 33
पाद्यमाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् । धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चक: ॥ ३३ ॥
પૂજક શ્રદ્ધાપૂર્વક મને પાદ્ય અને આચમનીય જળ, સુગંધ, પુષ્પો અને અક્ષત, તેમજ ધૂપ-દીપ અને અન્ય ઉપહાર અર્પણ કરે।
Verse 34
गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् । संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ ३४ ॥
ભક્તે પોતાની શક્તિ મુજબ મને નૈવેદ્યમાં ગોળ, પાયસ, ઘી, શષ્કુલી, આપૂપ, મોદક, સંયાવ, દહીં, સૂપ વગેરે સ્વાદિષ્ટ ભોજન અર્પણ કરવું।
Verse 35
अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्शदन्तधावाभिषेचनम् । अन्नाद्यगीतनृत्यानि पर्वणि स्युरुतान्वहम् ॥ ३५ ॥
વિશેષ પર્વે, અને શક્ય હોય તો દરરોજ પણ, દેવતાને અભ્યંગ-ઉનમર્દન કરવું, અરીસો બતાવવો, દંતધાવન માટે દાતણ અર્પવું, પંચામૃતથી અભિષેક કરવો, વિવિધ અન્ન-ભોગ અર્પવા અને ગીત-નૃત્યથી આનંદ કરાવવો જોઈએ।
Verse 36
विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभि: । अग्निमाधाय परित: समूहेत् पाणिनोदितम् ॥ ३६ ॥
શાસ્ત્રવિધિ મુજબ રચાયેલા કુંડમાં, મેખલા, ગર્ત અને વેદી સહિત, ભક્ત અગ્નિ સ્થાપે; અને પોતાના હાથથી લાકડાં ગોઠવી ચારે તરફ ઢગલો કરીને અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરે।
Verse 37
परिस्तीर्याथ पर्युक्षेदन्वाधाय यथाविधि । प्रोक्षण्यासाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ ३७ ॥
ભૂમિ પર કુશ પાથરી જળથી પ્રોક્ષણ કરીને, વિધિ મુજબ અન્વાધાન કરવું। પછી આહુતિના દ્રવ્યો ગોઠવી પ્રોક્ષણીના જળથી તેમને પવિત્ર કરી, અગ્નિમાં મારું ધ્યાન કરવું।
Verse 38
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
બુદ્ધિમાન ભક્તે તપ્ત સુવર્ણ સમ વર્ણવાળા, શંખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મ ધારણ કરનાર, તેજસ્વી ચતુર્ભુજ, શાંત સ્વરૂપ અને કમળકેસર રંગના વસ્ત્રધારી પ્રભુનું ધ્યાન કરવું જોઈએ।
Verse 39
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
તે હરિનું ધ્યાન કરવું—જેનાં કિરીટ, કંકણ, કટિસૂત્ર અને શ્રેષ્ઠ અંગદ ઝળહળે છે; વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સનું ચિહ્ન, તેજસ્વી કૌસ્તુભ મણિ અને વનમાળા શોભે છે।
Verse 40
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
આ રીતે ધ્યાન કરીને પૂજા કર્યા પછી, ઘીથી ભીંજવેલ સમિધાઓ અગ્નિમાં અર્પણ કરવી; પછી આજ્યભાગ અને આઘાર વિધિ કરીને, ઘીથી ભીંજાયેલ હવિ યથાવિધિ સમર્પિત કરવું।
Verse 41
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
બુદ્ધિમાન સાધકે મૂળમંત્રથી ષોડશ-અર્ચા મુજબ હવન કરવું; અને ધર્મ આદિ દેવતાઓને યથાવિધિ મંત્રો સાથે ‘સ્વિષ્ટિકૃત્’ હવિ અર્પણ કરવું।
Verse 42
अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् । मूलमन्त्रं जपेद् ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम् ॥ ४२ ॥
પછી પ્રભુની પૂજા કરીને નમસ્કાર કરી, તેમના પારષદોને બલી-અર્પણ કરવું. ત્યારબાદ નારાયણસ્વરૂપ પરબ્રહ્મનું સ્મરણ કરતાં દેવતાનો મૂળમંત્ર ધીમે જપવો।
Verse 43
दत्त्वाचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् । मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यमथार्हयेत् ॥ ४३ ॥
ફરીથી દેવતાને મુખશુદ્ધિ માટે આચમનનું જળ અર્પણ કરવું અને ભગવાનના અન્નનો ઉચ્છિષ્ટ ભાગ વિષ્વક્સેનને સમર્પિત કરવો. પછી સુગંધિત મુખવાસ તથા તૈયાર તાંબૂલ વગેરે પ્રભુને અર્પણ કરવું.
Verse 44
उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माण्यभिनयन् मम । मत्कथा: श्रावयन् शृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको भवेत् ॥ ४४ ॥
અન્યો સાથે ગાતા, ઊંચા સ્વરે કીર્તન કરતા, નૃત્ય કરતા, મારી દિવ્ય લીલાઓનું અભિનય કરતા, અને મારી કથાઓ સંભળાવતા તથા સાંભળતા—ભક્તે થોડો સમય આવા ઉત્સવમાં તન્મય થવું જોઈએ.
Verse 45
स्तवैरुच्चावचै: स्तोत्रै: पौराणै: प्राकृतैरपि । स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत् ॥ ४५ ॥
ભક્તે વિવિધ સ્તવ-સ્તોત્રોથી—પુરાણોમાંથી, અન્ય પ્રાચીન શાસ્ત્રોમાંથી તથા લોકપરંપરામાંથી પણ—પ્રભુની સ્તુતિ કરવી. પછી ‘હે ભગવન્, કૃપા કરો’ એમ પ્રાર્થના કરીને દંડવત્ પ્રણામ કરવો.
Verse 46
शिरो मत्पादयो: कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् । प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात् ॥ ४६ ॥
દેવતાના ચરણોમાં માથું મૂકીને, પછી હાથ જોડીને પ્રભુ સામે ઊભા રહી પ્રાર્થના કરવી—“હે ઈશ! હું તારી શરણમાં આવ્યો છું; મારી રક્ષા કર. હું આ સંસાર-સમુદ્રથી ભયભીત છું, જાણે મૃત્યુના મુખમાં ઊભો છું.”
Verse 47
इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम् । उद्वासयेच्चेदुद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत् पुन: ॥ ४७ ॥
આ રીતે પ્રાર્થના કરીને, મારા દ્વારા અપાયેલ શેષ-પ્રસાદને આદરપૂર્વક પોતાના મસ્તક પર ધારણ કરવો. અને જો પૂજાના અંતે તે દેવતામૂર્તિનું ઉદ્વાસન કરવાનું હોય, તો તે કરવું—દેવસન્નિધિનું તેજ ફરી પોતાના હૃદયકમળના તેજમાં સ્થિર કરવું.
Verse 48
अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् । सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहमवस्थित: ॥ ४८ ॥
જ્યાં જ્યારે મારી અર્ચા-મૂર્તિ અથવા અન્ય પ્રમાણિક પ્રકટ રૂપોમાં શ્રદ્ધા જાગે, ત્યાં તે જ રૂપે મારી પૂજા કરવી. હું સર્વ ભૂતોના આત્મામાં પણ અને મારા મૂળ સ્વરૂપે અલગ પણ, સર્વાત્મા તરીકે સ્થિત છું.
Verse 49
एवं क्रियायोगपथै: पुमान् वैदिकतान्त्रिकै: । अर्चन्नुभयत: सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ॥ ४९ ॥
આ રીતે વેદ અને તંત્રમાં નિર્ધારિત ક્રિયાયોગના માર્ગોથી મારી આરાધના કરનાર પુરુષ આ લોક અને પરલોક—બન્નેમાં—મારી પાસેથી ઇચ્છિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 50
मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् दृढम् । पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान् ॥ ५० ॥
મારી અર્ચા-મૂર્તિને સુપ્રતિષ્ઠિત કરીને દૃઢ મંદિર બનાવડાવવું અને સુંદર પુષ્પ-ઉદ્યાનો સ્થાપવા, જે નિત્યપૂજા, દેવયાત્રા અને ઉત્સવો માટે ફૂલો પૂરા પાડે.
Verse 51
पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम् । क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात् ॥ ५१ ॥
નિત્યપૂજા અને મહાપર્વોનો પ્રવાહ સતત ચાલતો રહે તે માટે જે દેવતાને જમીન, બજારો, શહેરો અને ગામો અર્પે છે, તે મારી સમાન ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 52
प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् । पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात् ॥ ५२ ॥
ભગવાનની મૂર્તિ-પ્રતિષ્ઠાથી મનુષ્ય સમગ્ર પૃથ્વીનો સમ્રાટ બને છે, મંદિર નિર્માણથી ત્રિલોકનો અધિપતિ બને છે, પૂજા-સેવાથી બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત કરે છે, અને આ ત્રણે કરવાથી મારી સમાન દિવ્ય સ્વરૂપતા પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 53
मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति । भक्तियोगं स लभत एवं य: पूजयेत माम् ॥ ५३ ॥
જે ફળની અપેક્ષા વિના નિરપેક્ષ ભક્તિયોગથી માત્ર મને જ પ્રાપ્ત કરે છે, તે મને પામે છે. મેં જણાવેલી વિધિ પ્રમાણે જે મારી પૂજા કરે, તે અંતે મારી શુદ્ધ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 54
य: स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयो: । वृत्तिं स जायते विड्भुग् वर्षाणामयुतायुतम् ॥ ५४ ॥
જે દેવતાઓ અથવા બ્રાહ્મણોની મિલકત—પોતે આપેલી હોય કે બીજાએ આપેલી—ચોરી કરે છે, તે પરલોકમાં વિષ્ઠાના કીડા બની દસ કરોડ વર્ષો સુધી રહે છે.
Verse 55
कर्तुश्च सारथेर्हेतोरनुमोदितुरेव च । कर्मणां भागिन: प्रेत्य भूयो भूयसि तत् फलम् ॥ ५५ ॥
માત્ર ચોરી કરનાર જ નહીં, પરંતુ મદદ કરનાર, પ્રેરણા આપનાર અને માત્ર મંજૂરી આપનાર પણ—બધા પરલોકમાં તે કર્મના ભાગીદાર બને છે. પોતાની ભાગીદારી મુજબ તેઓ અનુપાતમાં તેનું ફળ ભોગવે છે.
Frequently Asked Questions
It presents a sequential arcana-vidhi: bodily purification and mantra-based sanctification; arranging seat and paraphernalia; prokṣaṇa (sprinkling) and preparing vessels for pādya, arghya, and ācamanīya; meditation and invocation of the Lord into the Deity; offering regulated upacāras (bath, dress, ornaments, incense, lamp, food); optional homa with prescribed hymns; concluding prayers, honoring prasāda, and (for temporary installations) respectful dismissal.
Because the Bhāgavata frames worship as a relationship grounded in bhakti (faith and loving intention). Material abundance without devotion is external display lacking surrender, whereas even a simple offering—such as water—offered with faith is accepted as the devotee’s love and thus reaches the Lord’s purpose in arcana.
The chapter acknowledges formal Vedic eligibility for detailed procedures (e.g., the twice-born following prescribed rites), yet it also emphasizes the broad appropriateness of Deity worship across social and spiritual orders when grounded in devotion, and it explicitly highlights that sincere worship is beneficial even for those traditionally restricted in other ritual domains.
A temporarily established Deity may be invoked and respectfully dismissed according to need, whereas a permanently installed Deity, once called, is not to be ‘sent away.’ The distinction safeguards the continuity and gravity of temple worship and defines when dismissal rites are appropriate.
Because sustaining arcana depends on protected sacred resources and ethical stewardship. The warning establishes a dharmic perimeter around temple assets and priestly endowments, indicating that violations harm both social order and the worshiper’s spiritual progress, leading to severe karmic reactions.