Adhyaya 18
Vānaprastha-vidhi and Sannyāsa-dharma: Austerity, Detachment, and the Paramahaṁsa Ideal
ઉદ્ધવને ક્રમબદ્ધ ઉપદેશ આપતાં આ અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણ વાનપ્રસ્થ-વિધિથી આગળ પરિપક્વ સંન્યાસધર્મ અને પરમહંસ-સ્થિતિનું વર્ણન કરે છે. વનમાં પ્રવેશ કરીને વન્ય ફળ-મૂળથી જીવન, દેહતપ, અહિંસાસહ મર્યાદિત વૈદિક કર્મ, અને સંગ્રહનો ત્યાગ—આ બધું સમજાવે છે. વાનપ્રસ્થ પરિપક્વ થાય ત્યારે ક્યારે હૃદયમાં અગ્નિ સ્થાપી ધ્યાનરૂપ દાહ કરવો, અથવા અંતરમાં યજ્ઞાગ્નિનું ઉપસંહાર કરીને સંન્યાસ ગ્રહણ કરવો—એ પણ બતાવે છે. દેવો મોહક રૂપોથી પરીક્ષા લઈ શકે તેવી ચેતવણી આપી, બાહ્ય ચિહ્નો કરતાં વાણી-સંયમ, કર્મશુદ્ધિ અને પ્રાણનિગ્રહ જેવી આંતરિક શિસ્તથી જ સાચો સંન્યાસ નિર્ધારિત થાય છે. પછી અહિંસા, સમતા, વિનય અને સમદર્શને ‘એક જ પ્રભુ સર્વ જીવોમાં વસે છે’ એવા સિદ્ધાંત પર સ્થાપે છે. અંતે વર્ણાશ્રમ કર્તવ્યો કૃષ્ણાર્પણ કરીને નિષ્કામ રીતે કરવાથી તે અસ્તિત્વને શુદ્ધ કરી ઝડપથી ભક્તિ અને પરમ ગતિ આપે છે એમ સમન્વયથી ઉપસંહાર કરે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच वनं विविक्षु: पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा । वन एव वसेच्छान्तस्तृतीयं भागमायुष: ॥ १ ॥
શ્રીભગવાને કહ્યું—જે વાનપ્રસ્થ આશ્રમ અપનાવવા ઇચ્છે, તેણે શાંત મનથી વનમાં પ્રવેશ કરવો; પત્નીને પ્રૌઢ પુત્રો પાસે સોંપી દેવી, અથવા તેને સાથે લઈ જવી, અને આયુષ્યનો ત્રીજો ભાગ વનમાં જ નિવાસ કરવો।
Verse 2
कन्दमूलफलैर्वन्यैर्मेध्यैर्वृत्तिं प्रकल्पयेत् । वसीत वल्कलं वासस्तृणपर्णाजिनानि वा ॥ २ ॥
વાનપ્રસ્થએ વનમાં ઉગતા શુદ્ધ કંદ‑મૂળ‑ફળથી પોતાની જીવિકા ગોઠવવી. વસ્ત્ર તરીકે વૃક્ષની છાલ, તૃણ‑પર્ણ અથવા મૃગચર્મ ધારણ કરી શકે।
Verse 3
केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयाद् दत: । न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशय: ॥ ३ ॥
વાનપ્રસ્થએ માથા, શરીર અને ચહેરાના કેશ-રોમ ન સંવારવા, નખ ન કાપવા અને દાંતની વિશેષ સફાઈ માટે ખાસ પ્રયત્ન ન કરવો. મલમૂત્રનો ત્યાગ નિયમથી કરવો, દિવસમાં ત્રણ વાર સ્નાન કરવું અને જમીન પર શયન કરવું.
Verse 4
ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड्जले । आकण्ठमग्न: शिशिर एवंवृत्तस्तपश्चरेत् ॥ ४ ॥
આ રીતે વાનપ્રસ્થવૃત્તિમાં સ્થિત રહી, ઉનાળામાં ચારેય બાજુ અગ્નિ અને ઉપર પ્રખર સૂર્યના તાપ વચ્ચે પંચાગ્નિ તપ કરવો; વરસાદમાં બહાર રહી ધોધમાર વરસાદ સહન કરવો; અને શિયાળામાં ગળા સુધી પાણીમાં ડૂબી તપ કરવો.
Verse 5
अग्निपक्वं समश्नीयात् कालपक्वमथापि वा । उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा ॥ ५ ॥
અગ્નિથી પકાવેલું ધાન્ય વગેરે ખાઈ શકાય, અથવા સમયથી પકેલા ફળ વગેરે ભોગવી શકાય. ભોજનને ઉખળ-પથ્થરથી કૂટીને, અથવા પોતાના દાંતને જ ઉખળ સમજી ચાવીને ગ્રહણ કરવું.
Verse 6
स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वमात्मनो वृत्तिकारणम् । देशकालबलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहृतम् ॥ ६ ॥
વાનપ્રસ્થએ પોતાના શરીરનિર્વાહ માટે જરૂરી બધું પોતે જ એકત્ર કરવું, દેશ-કાળ અને પોતાની શક્તિ જાણીને. ભવિષ્ય માટે સંગ્રહ ન કરવો અને બીજાએ લાવેલું કદી સ્વીકારવું નહીં.
Verse 7
वन्यैश्चरुपुरोडाशैर्निर्वपेत् कालचोदितान् । न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ ७ ॥
વનમાં આશ્રય લીધેલો વાનપ્રસ્થ ઋતુ અનુસાર વનમાં મળતા ધાન્યથી ચરુ અને પુરોડાશ વગેરે અર્પણ કરીને ઋતુયજ્ઞ કરે. પરંતુ વેદોમાં ઉલ્લેખિત હોય તોય શ્રૌત પશુયાગ દ્વારા મને કદી યજ્ઞ ન કરે.
Verse 8
अग्निहोत्रं च दर्शश्च पौर्णमासश्च पूर्ववत् । चातुर्मास्यानि च मुनेराम्नातानि च नैगमै: ॥ ८ ॥
વાનપ્રસ્થએ ગૃહસ્થાશ્રમમાં જેમ કરતો હતો તેમ અગ્નિહોત્ર, દર્શ અને પૌર્ણમાસ યજ્ઞ કરવો જોઈએ. તેમજ વેદજ્ઞ મुनિઓએ વાનપ્રસ્થ માટે નિર્ધારિત ચાતુર્માસ્ય વ્રતો અને યજ્ઞો પણ શ્રદ્ધાથી કરવાં જોઈએ.
Verse 9
एवं चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिसन्तत: । मां तपोमयमाराध्य ऋषिलोकादुपैति माम् ॥ ९ ॥
આ રીતે કઠોર તપથી ક્ષીણ થઈ, માત્ર ન્યૂનતમ આવશ્યકતાઓ સ્વીકારતો વાનપ્રસ્થ મુનિ ચામડી-હાડકાં સમાન દેખાય છે. આવી તપોમય આરાધનાથી તે મહર્લોક (ઋષિલોક) પ્રાપ્ત કરી અંતે સીધો મને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 10
यस्त्वेतत् कृच्छ्रतश्चीर्णं तपो नि:श्रेयसं महत् । कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद् बालिश: कोऽपरस्तत: ॥ १० ॥
જે વ્યક્તિ લાંબા પ્રયત્નથી કરાતી આ કષ્ટસાધ્ય પરંતુ પરમ શ્રેય આપતી, મુક્તિદાયક તપસ્યાને તુચ્છ ઇન્દ્રિયસુખ માટે વાપરે છે, તે પરમ મૂર્ખ છે; તેના કરતાં મોટો મૂર્ખ કોણ?
Verse 11
यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथु: । आत्मन्यग्नीन् समारोप्य मच्चित्तोऽग्निं समाविशेत् ॥ ११ ॥
જ્યારે વાનપ્રસ્થ વૃદ્ધાવસ્થાથી કંપવા લાગે અને નિર્ધારિત કર્તવ્યો કરવા અસમર્થ બને, ત્યારે ધ્યાન દ્વારા યજ્ઞાગ્નિને પોતાના હૃદયમાં સ્થાપિત કરવી જોઈએ. પછી મનને મારી ઉપર સ્થિર કરી અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીને દેહ ત્યાગ કરવો જોઈએ.
Verse 12
यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु । विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्नि: प्रव्रजेत्तत: ॥ १२ ॥
જ્યારે વાનપ્રસ્થ કર્મફળના વિપાકથી મળતા લોકોને—બ્રહ્મલોક સુધીને—દુઃખમય સમજી સર્વથા વૈરાગ્ય પામે, ત્યારે તે અગ્નિ ત્યજી પ્રવ્રજ્યા ગ્રહણ કરી શકે; અર્થાત્ સંન્યાસાશ્રમ સ્વીકારી શકે.
Verse 13
इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वमृत्विजे । अग्नीन् स्वप्राण आवेश्य निरपेक्ष: परिव्रजेत् ॥ १३ ॥
શાસ્ત્રોક્ત ઉપદેશ મુજબ મારી ઉપાસના કરીને અને સર્વસ્વ ઋત્વિજને અર્પણ કરીને, યજ્ઞાગ્નિને પોતાના પ્રાણોમાં સ્થાપિત કરવી; પછી સંપૂર્ણ નિરપેક્ષ થઈ સંન્યાસાશ્રમમાં પ્રવ્રજવું।
Verse 14
विप्रस्य वै सन्न्यसतो देवा दारादिरूपिण: । विघ्नान् कुर्वन्त्ययं ह्यस्मानाक्रम्य समियात् परम् ॥ १४ ॥
સન્ન્યાસ લેતા વિપ્રના માર્ગમાં દેવો પત્ની વગેરે રૂપ ધારણ કરીને વિઘ્ન કરે છે—“આ અમને વટાવી પરમધામે જશે” એમ વિચારી; પરંતુ સન્ન્યાસીએ તેમની આ પ્રતીતિઓને અવગણવી જોઈએ।
Verse 15
बिभृयाच्चेन्मुनिर्वास: कौपीनाच्छादनं परम् । त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यामन्यत् किञ्चिदनापदि ॥ १५ ॥
જો સન્ન્યાસી કૌપીન સિવાય કંઈક પહેરવા ઇચ્છે, તો કૌપીન ઢાંકવા કમર આસપાસ બીજું વસ્ત્ર વાપરી શકે; નહિતર આપત્તિ ન હોય તો દંડ અને કમંડલુ સિવાય બીજું કશું સ્વીકાર ન કરે।
Verse 16
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् । सत्यपूतां वदेद् वाचं मन:पूतं समाचरेत् ॥ १६ ॥
સાધુ પુરુષે આંખે જોઈને જ પગ મૂકવો, જેથી કોઈ જીવને ઇજા ન થાય; વસ્ત્રથી ગાળી ને જ પાણી પીવું; સત્યથી પવિત્ર થયેલી વાણી બોલવી; અને મનથી તપાસીને શુદ્ધ કર્મ જ કરવું।
Verse 17
मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् । न ह्येते यस्य सन्त्यङ्ग वेणुभिर्न भवेद् यति: ॥ १७ ॥
મૌન (નિષ્ફળ વાણીનો ત્યાગ), અનીહા (નિષ્ફળ કર્મનો ત્યાગ) અને પ્રાણાયામ—આ વાણી, દેહ અને ચિત્તના દંડ છે. જેમાં આ નથી, તે માત્ર વાંસના દંડ ધારણ કરવાથી યતિ (સન્ન્યાસી) બનતો નથી।
Verse 18
भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयंश्चरेत् । सप्तागारानसङ्क्लृप्तांस्तुष्येल्लब्धेन तावता ॥ १८ ॥
અશુદ્ધ અને અસ્પૃશ્ય ગણાતા ઘરોને ત્યજી, ભિક્ષુકે જરૂર મુજબ ચાર વર્ણોના ઘરોમાં જવું. પૂર્વ ગણતરી વિના સાત ઘરોમાં ભિક્ષા લઈને જેટલું મળે તેમાં જ સંતોષ માનવો.
Verse 19
बहिर्जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्यत: । विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताशेषमाहृतम् ॥ १९ ॥
ભિક્ષાથી મળેલું અન્ન લઈને વસતિથી બહાર એકાંત જળાશય પાસે જવું. ત્યાં સ્નાન કરીને હાથ સારી રીતે ધોઈ મૌન રહેવું; માગનારને ભાગ વહેંચી આપવો. પછી બાકી રહેલું શુદ્ધ કરીને થાળીમાં જે છે તે બધું જ ખાઈ લેવું, આગળ માટે કશું રાખવું નહીં.
Verse 20
एकश्चरेन्महीमेतां नि:सङ्ग: संयतेन्द्रिय: । आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान् समदर्शन: ॥ २० ॥
ભૌતિક આસક્તિ વિનાનો, ઇન્દ્રિયો સંયમિત રાખીને, સાધુ એકલો પૃથ્વી પર વિહરે. ભગવાનની અનુભૂતિ અને આત્મસંતોષમાં ઉત્સાહી રહી, સર્વત્ર સમદૃષ્ટિ રાખીને આધ્યાત્મિક સ્તરે સ્થિર રહે.
Verse 21
विविक्तक्षेमशरणो मद्भावविमलाशय: । आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनि: ॥ २१ ॥
સુરક્ષિત અને એકાંત આશ્રયમાં વસીને, સતત મારું સ્મરણ કરવાથી જેનું મન નિર્મળ થયું છે, તે મુનિએ આત્મા પર જ એકાગ્ર થવું; અને તેને મારી સાથે અભેદ રૂપે ચિંતન કરવું.
Verse 22
अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया । बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयम: ॥ २२ ॥
જ્ઞાનમાં સ્થિર રહી મુનિએ આત્માના બંધન અને મોક્ષનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ રીતે જાણી લેવું. ઇન્દ્રિયો વિષયસુખ તરફ ભટકવું બંધન છે; અને ઇન્દ્રિયોનું પૂર્ણ સંયમ જ મોક્ષ છે.
Verse 23
तस्मान्नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेन्मुनि: । विरक्त: क्षुद्रकामेभ्यो लब्ध्वात्मनि सुखं महत् ॥ २३ ॥
અતએવ ઇન્દ્રિયો અને મન—આ ષડ્વર્ગને કૃષ્ણભાવથી સંપૂર્ણ નિયંત્રિત કરીને મુનિએ વર્તવું. ક્ષુદ્ર ભોગકામનાઓથી વિરક્ત થઈ આત્મામાં મહાસુખ અનુભવવું.
Verse 24
पुरग्रामव्रजान्सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत् । पुण्यदेशसरिच्छैलवनाश्रमवतीं महीम् ॥ २४ ॥
મુનિએ પુણ્ય દેશોમાં, વહેતી નદીઓના કાંઠે, પર્વતો અને વનોની એકાંતતા વચ્ચે વિહાર કરવો. નગરો, ગામો અને વ્રજોમાં તે માત્ર ભિક્ષા માટે જ પ્રવેશ કરવો.
Verse 25
वानप्रस्थाश्रमपदेष्वभीक्ष्णं भैक्ष्यमाचरेत् । संसिध्यत्याश्वसम्मोह: शुद्धसत्त्व: शिलान्धसा ॥ २५ ॥
વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં રહેનારએ હંમેશાં ભિક્ષાવૃત્તિનો અભ્યાસ કરવો; તેથી મોહ દૂર થઈ ઝડપથી આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ મળે છે. આવી વિનમ્ર રીતે મળેલા અન્ન પર જીવતો પોતાનું સત્ત્વ શુદ્ધ કરે છે.
Verse 26
नैतद् वस्तुतया पश्येद् दृश्यमानं विनश्यति । असक्तचित्तो विरमेदिहामुत्र चिकीर्षितात् ॥ २६ ॥
જે વસ્તુઓ સ્પષ્ટ રીતે નાશ પામે છે તેને પરમ વાસ્તવતા તરીકે ન જોવી. આસક્તિ-રહિત ચિત્તથી આ લોક અને પરલોકમાં ભૌતિક પ્રગતિ માટે કરાતી ક્રિયાઓથી વિરમવું.
Verse 27
यदेतदात्मनि जगन्मनोवाक्प्राणसंहतम् । सर्वं मायेति तर्केण स्वस्थस्त्यक्त्वा न तत् स्मरेत् ॥ २७ ॥
તર્કથી વિચારવું કે પ્રભુમાં સ્થિત આ જગત અને મન, વાણી તથા પ્રાણથી બનેલું આ દેહ—બધું જ માયાશક્તિના પરિણામ છે. આત્મામાં સ્થિર રહી આ પરનો વિશ્વાસ ત્યજી દે અને ફરી કદી તેને ધ્યાનનો વિષય ન બનાવે.
Verse 28
ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो वानपेक्षक: । सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचर: ॥ २८ ॥
જ્ઞાનનિષ્ઠ વૈરાગી સાધક હોય કે મુક્તિ-ઇચ્છા વિનાનો મારો ભક્ત—બંને બાહ્ય લિંગ-આશ્રમ અને કર્મકાંડની વિધિઓ ત્યજી, નિયમોની પકડથી પરે વર્તે છે.
Verse 29
बुधो बालकवत् क्रीडेत् कुशलो जडवच्चरेत् । वदेदुन्मत्तवद् विद्वान् गोचर्यां नैगमश्चरेत् ॥ २९ ॥
પરમહંસ અતિ બુદ્ધિમાન હોવા છતાં બાળકની જેમ રમે; અતિ કુશળ હોવા છતાં જડની જેમ વર્તે; અતિ વિદ્વાન હોવા છતાં ઉન્મત્તની જેમ બોલે; અને વૈદિક નિયમો જાણતા હોવા છતાં નિર્બંધ રીતે વિચરે.
Verse 30
वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुक: । शुष्कवादविवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत् ॥ ३० ॥
ભક્તે વેદના કર્મકાંડના ફળવચનોમાં આસક્ત ન થવું; પાખંડી બની વૈદિક આજ્ઞાનો વિરોધ ન કરવો; શુષ્ક તર્કવાદી ન બનવું; અને નિષ્ફળ વાદવિવાદમાં કોઈ પક્ષ ન પકડવો.
Verse 31
नोद्विजेत जनाद् धीरो जनं चोद्वेजयेन्न तु । अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । देहमुद्दिश्य पशुवद् वैरं कुर्यान्न केनचित् ॥ ३१ ॥
ધૈર્યવાન સાધુ લોકોથી ઉદ્વેગ પામે નહીં અને લોકોને ઉદ્વેગિત પણ ન કરે. તે બીજાના કઠોર વચનો સહે, કોઈને તુચ્છ ન ગણે, અને દેહ માટે પશુની જેમ કોઈ સાથે વૈર ન બાંધે.
Verse 32
एक एव परो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थित: । यथेन्दुरुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च ॥ ३२ ॥
એક જ પરમાત્મા સર્વ ભૌતિક દેહોમાં અને દરેક જીવના આત્મામાં સ્થિત છે. જેમ ચંદ્ર અનેક જળપાત્રોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે, તેમ એક ભગવાન સર્વમાં હાજર છે; તેથી દરેક દેહ અંતે તે એક પરમની શક્તિથી જ રચાયેલો છે.
Verse 33
अलब्ध्वा न विषीदेत काले कालेऽशनं क्वचित् । लब्ध्वा न हृष्येद् धृतिमानुभयं दैवतन्त्रितम् ॥ ३३ ॥
ક્યારેક યોગ્ય અન્ન ન મળે તો નિરાશ ન થવું, અને ઉત્તમ ભોજન મળે તો અતિહર્ષ ન કરવો. ધૈર્યથી બંને સ્થિતિ ભગવાનના અધિન છે એમ સમજવું।
Verse 34
आहारार्थं समीहेत युक्तं तत् प्राणधारणम् । तत्त्वं विमृश्यते तेन तद् विज्ञाय विमुच्यते ॥ ३४ ॥
જરૂર પડે તો આહાર માટે યોગ્ય પ્રયત્ન કરવો, કારણ કે પ્રાણધારણ માટે તે આવશ્યક છે. ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રાણવાયુ સુસ્થ હોય ત્યારે તત્ત્વવિચાર થાય; તત્ત્વ જાણીને મુક્તિ મળે।
Verse 35
यदृच्छयोपपन्नान्नमद्याच्छ्रेष्ठमुतापरम् । तथा वासस्तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन्मुनि: ॥ ३५ ॥
યદૃચ્છાથી મળેલું અન્ન ઉત્તમ હોય કે સામાન્ય, મુનિએ તેને સ્વીકારી ભોજન કરવું. તેમ જ વસ્ત્ર અને શય્યા જેવી મળે તેવી સંતોષથી સ્વીકારવી।
Verse 36
शौचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् । अन्यांश्च नियमाञ्ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वर: ॥ ३६ ॥
શૌચ, આચમન, સ્નાન વગેરે તથા અન્ય નિયમો જ્ઞાની પુરુષે દબાણથી નહીં, સ્વેચ્છાથી આચરવા. જેમ હું પરમેશ્વર લીલાથી નિયમકર્મ કરું છું, તેમ મને જાણનાર પણ કરે।
Verse 37
न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षया हता । आदेहान्तात् क्वचित् ख्यातिस्तत: सम्पद्यते मया ॥ ३७ ॥
જેણે મને સાક્ષાત્ જાણ્યો છે, તેની ‘ભેદ’ નામની કલ્પના નષ્ટ થઈ જાય છે; તે કશુંય મનેથી જુદું નથી જોતો. દેહ-મનની જૂની ટેવથી ક્યારેક તે ભ્રાંતિ ફરી દેખાય તેમ લાગે; પરંતુ દેહાંત સમયે તે મારા સમાન વૈભવ પામે છે।
Verse 38
दु:खोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद आत्मवान् । अजिज्ञासितमद्धर्मो मुनिं गुरुमुपव्रजेत् ॥ ३८ ॥
ઇન્દ્રિયભોગોના પરિણામ દુઃખદ છે એમ જાણી વૈરાગ્ય પામેલો, આત્મસંયમી અને આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ ઇચ્છતો, પરંતુ મને પ્રાપ્ત કરવાની રીતનું ગંભીર ચિંતન ન કરેલું—એ શાસ્ત્રજ્ઞ સદ્ગુરુ મુનિ પાસે શરણ જાય.
Verse 39
तावत् परिचरेद् भक्त: श्रद्धावाननसूयक: । यावद् ब्रह्म विजानीयान्मामेव गुरुमादृत: ॥ ३९ ॥
ભક્તે શ્રદ્ધા અને આદર સાથે, ઈર્ષ્યા વિના, મને અભિન્ન એવા ગુરુને માન આપીને વ્યક્તિગત સેવા કરવી જોઈએ—જ્યાં સુધી તે બ્રહ્મતત્ત્વને સ્પષ્ટ રીતે જાણી ન લે.
Verse 40
यस्त्वसंयतषड्वर्ग: प्रचण्डेन्द्रियसारथि: । ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥ सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ४१ ॥
જે કામ, ક્રોધ, લોભ, ઉન્મત્ત ઉત્સાહ, ખોટો અહંકાર અને મત્તતા—આ છ વિકારોને વશમાં નથી કરતો; જેના ઇન્દ્રિયોના સારથીરૂપ બુદ્ધિ વિષયાસક્તિમાં પ્રચંડ રીતે ખેંચાય છે; જે જ્ઞાન-વૈરાગ્ય વિના ત્રિદંડ ધારણ કરીને જીવન ચલાવે છે; અને જે દેવતાઓ, પોતાનો આત્મા તથા પોતાના અંદર સ્થિત પરમેશ્વર (મને) નકારે છે—એવો ધર્મઘાતક, અપરિપક્વ કલુષથી ગ્રસ્ત માણસ આ લોક અને પરલોક બન્નેમાં પતિત થાય છે.
Verse 41
यस्त्वसंयतषड्वर्ग: प्रचण्डेन्द्रियसारथि: । ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥ सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ४१ ॥
જે કામ, ક્રોધ, લોભ, ઉન્મત્ત ઉત્સાહ, ખોટો અહંકાર અને મત્તતા—આ છ વિકારોને વશમાં નથી કરતો; જેના ઇન્દ્રિયોના સારથીરૂપ બુદ્ધિ વિષયાસક્તિમાં પ્રચંડ રીતે ખેંચાય છે; જે જ્ઞાન-વૈરાગ્ય વિના ત્રિદંડ ધારણ કરીને જીવન ચલાવે છે; અને જે દેવતાઓ, પોતાનો આત્મા તથા પોતાના અંદર સ્થિત પરમેશ્વર (મને) નકારે છે—એવો ધર્મઘાતક, અપરિપક્વ કલુષથી ગ્રસ્ત માણસ આ લોક અને પરલોક બન્નેમાં પતિત થાય છે.
Verse 42
भिक्षोर्धर्म: शमोऽहिंसा तप ईक्षा वनौकस: । गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याचार्यसेवनम् ॥ ४२ ॥
ભિક્ષુ (સન્ન્યાસી) નો ધર્મ શમ અને અહિંસા છે; વાનપ્રસ્થ માટે તપ અને દેહ-આત્મા વિવેકદૃષ્ટિ મુખ્ય છે; ગૃહસ્થનો ધર્મ સર્વ જીવોને આશ્રય આપવો અને યજ્ઞ કરવો; અને બ્રહ્મચારી (દ્વિજ) નું મુખ્ય કાર્ય આચાર્યસેવા છે.
Verse 43
ब्रह्मचर्यं तप: शौचं सन्तोषो भूतसौहृदम् । गृहस्थस्याप्यृतौ गन्तु: सर्वेषां मदुपासनम् ॥ ४३ ॥
ગૃહસ્થ પણ સંતાનોત્પત્તિ માટે નિર્ધારિત ઋતુમાં જ પત્ની પાસે જાય; અન્યથા બ્રહ્મચર્ય, તપ, મન-દેહની શુચિતા, સ્વસ્થિતિમાં સંતોષ અને સર્વ જીવો પ્રત્યે સૌહાર્દ પાળે. વર્ણાશ્રમભેદ વિના સૌએ મારી ઉપાસના કરવી જોઈએ.
Verse 44
इति मां य: स्वधर्मेण भजेन् नित्यमनन्यभाक् । सर्वभूतेषु मद्भावो मद्भक्तिं विन्दते दृढाम् ॥ ४४ ॥
જે પોતાના સ્વધર્મ દ્વારા નિત્ય અનન્યભાવથી મારી ભક્તિ કરે છે અને સર્વ જીવોમાં મારી હાજરીનો ભાવ રાખે છે, તે મારી અડગ અને દૃઢ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 45
भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् । सर्वोत्पत्त्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति स: ॥ ४५ ॥
હે ઉદ્ધવ! હું સર્વ લોકનો પરમેશ્વર છું; આ વિશ્વની સૃષ્ટિ અને સંહાર હું જ કરું છું, અને ઉત્પત્તિ-લયનું પરમ કારણ તે બ્રહ્મ પણ હું જ છું. તેથી અચલ ભક્તિથી જે મારી ઉપાસના કરે છે, તે મને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 46
इति स्वधर्मनिर्णिक्तसत्त्वो निर्ज्ञातमद्गति: । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो नचिरात् समुपैति माम् ॥ ४६ ॥
આ રીતે જે સ્વધર્મના આચરણથી પોતાની સત્તાને શુદ્ધ કરે છે, મારી પરમ ગતિને સમ્યક રીતે જાણે છે અને શાસ્ત્રીય તથા અનુભૂતિજન્ય જ્ઞાનથી સંપન્ન છે, તે ટૂંક સમયમાં મને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 47
वर्णाश्रमवतां धर्म एष आचारलक्षण: । स एव मद्भक्तियुतो नि:श्रेयसकर: पर: ॥ ४७ ॥
વર્ણાશ્રમના અનુયાયીઓનો ધર્મ અધિકૃત આચારપરંપરાના લક્ષણરૂપે આ જ છે. એ જ વર્ણાશ્રમ કર્તવ્યો જ્યારે પ્રેમભક્તિથી મને અર્પિત થાય છે, ત્યારે તે જીવનની પરમ સિદ્ધિ આપે છે.
Verse 48
एतत्तेऽभिहितं साधो भवान् पृच्छति यच्च माम् । यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात् परम् ॥ ४८ ॥
હે સાધુ ઉદ્ધવ! તું જેમ પૂછ્યું તેમ મેં કહ્યું—સ્વધર્મમાં સ્થિત મારો ભક્ત કેવી રીતે મને, પરમ પુરુષોત્તમને, પ્રાપ્ત કરે છે.
Frequently Asked Questions
Bondage is defined as the deviation of the senses toward sense gratification, which binds consciousness to impermanent objects and their reactions. Liberation is defined as complete control of the senses and mind, rooted in steady knowledge and remembrance of the Lord, whereby one experiences spiritual bliss within the self and no longer meditates upon perishable realities.
In this chapter Kṛṣṇa explicitly restricts the vānaprastha from animal sacrifice, emphasizing ahimsā and purity as prominent duties for that āśrama. The teaching aligns ritual with progressive internalization: as one advances toward renunciation, worship must become less dependent on external violence or paraphernalia and more aligned with compassion, philosophical discrimination, and devotion to the Supreme.
A true sannyāsī is identified by internal disciplines—avoiding useless speech, avoiding useless activity, and controlling the life air—along with truthfulness, purity, nonviolence, and detachment. External signs (such as carrying daṇḍa) are insufficient if one remains controlled by lust, anger, greed, pride, intoxication, or if one adopts renunciation as a livelihood.
Kṛṣṇa explains that devas may manifest alluring forms (including the appearance of one’s former wife or other attractive objects) to create stumbling blocks, fearing the sannyāsī will surpass them. The proper response is indifference: the renunciant should not give heed to such manifestations and should remain fixed in detachment and remembrance of the Lord.
The paramahaṁsa is described as behaving outwardly in unconventional ways—like a child (free from honor/dishonor), like an incompetent person (without display of expertise), like an insane person (without social posturing), while inwardly established in the highest realization. Such conduct is ‘beyond rules’ because realized knowledge and pure bhakti have dissolved the egoic motive that rules are meant to restrain; nevertheless, the paramahaṁsa never becomes atheistic or hostile to Vedic truth.
The chapter concludes that prescribed duties—whether of brahmacarya, gṛhastha, vānaprastha, or sannyāsa—become spiritually perfect when dedicated to Kṛṣṇa in loving service, without separate objects of worship. When one worships Kṛṣṇa while seeing Him present in all beings, varṇāśrama functions as a purification system that quickly matures into unflinching devotional service and attainment of the Lord.