Adhyaya 16
Vibhūti-yoga in the Bhāgavata: The Lord’s Manifest Opulences and the Discipline of Control
પરમાત્મા રૂપે ભગવાનની ગુપ્ત ઉપસ્થિતિ જાણવાની ઉદ્ધવની આતુર જિજ્ઞાસા આ અધ્યાયમાં આગળ વધે છે. ઉદ્ધવ શ્રીકૃષ્ણને અનાદિ-અનંત, સર્વ જીવોના પ્રાણ કહી સ્તુતિ કરીને ભક્તિથી પ્રાપ્ત થતી સિદ્ધિઓ અને ઋષિઓ દ્વારા પૂજાતા વિવિધ દિવ્ય સ્વરૂપોનું જ્ઞાન માગે છે. ભગવાન કુરુક્ષેત્રમાં અર્જુનના પૂર્વ પ્રશ્નને સ્મરાવી ગીતા પરંપરાની ‘વિભૂતિ’ પરંપરასთან સતતતા સ્થાપે છે. પછી વેદ, છંદ, દેવતા, ઋષિ, રાજા, દિવ્ય સત્તાઓ, પ્રકૃતિબળો, કાળવિભાગો, સદ્ગુણો અને તત્ત્વોમાં જે કંઈ શ્રેષ્ઠ, સુંદર, શક્તિશાળી કે પાવન છે તે બધું પોતાની ઐશ્વર્ય-વિસ્તૃતિ હોવાનું જણાવે છે. અંતે શુદ્ધ બુદ્ધિથી વાણી, મન, પ્રાણ અને ઇન્દ્રિયોનું સંયમ કરવાનું આદેશ આપે છે; સંયમ વિના વ્રત-તપ કાચા ઘડામાંથી પાણી જેમ વહી જાય તેમ ક્ષીણ થાય છે. ‘બધું તેની વિભૂતિ’થી ‘અતએવ સંયમ અને શરણાગતિ’ તરફ અધ્યાય માર્ગ બતાવે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् । सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भव: ॥ १ ॥
શ્રી ઉદ્ધવ બોલ્યા—હે પ્રભુ! તમે સాక్షાત્ પરબ્રહ્મ, અનાદિ-અનંત અને કશાથી પણ મર્યાદિત નથી. સર્વ ભાવોના રક્ષક, સ્થિતિકર્તા, સંહારકર્તા અને ઉત્પત્તિના કારણ પણ તમે જ છો।
Verse 2
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभि: । उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणा: ॥ २ ॥
હે ભગવન! ઊંચા-નીચા સર્વ સૃષ્ટિમાં તમે સ્થિત છો—આ વાત દુષ્ટચિત્તોને સમજવી કઠિન છે; છતાં વેદાંત-તત્ત્વજ્ઞ બ્રાહ્મણો યથાર્થ રીતે તમારી ઉપાસના કરે છે।
Verse 3
येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षय: । उपासीना: प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ॥ ३ ॥
મહર્ષિઓ ભક્તિથી તમારા જે જે રૂપોની ઉપાસના કરે છે, તે ઉપાસનાથી તેમને જે સિદ્ધિઓ મળે છે તે મને કહો; અને કૃપા કરીને તેઓ તમારા કયા કયા રૂપોની આરાધના કરે છે તે પણ સમજાવો।
Verse 4
गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन । न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ ४ ॥
હે ભૂતાત્મા, હે ભૂતભાવન! તમે સર્વ જીવોમાં ગૂઢ રીતે વિહરો છો; તમે તેમને જુઓ છો, પરંતુ તમારી માયાથી મોહિત જીવો તમને જોઈ શકતા નથી।
Verse 5
या: काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते । ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम् ॥ ५ ॥
હે પરમ શક્તિશાળી પ્રભુ! પૃથ્વી પર, સ્વર્ગમાં, પાતાળમાં અને સર્વ દિશાઓમાં તમે પ્રગટ કરો છો તેવી અસંખ્ય વિભૂતિઓ કૃપા કરીને મને કહો. સર્વ તીર્થોના આશ્રય એવા તમારા કમળચરણોને હું નમસ્કાર કરું છું।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच एवमेतदहं पृष्ट: प्रश्नं प्रश्नविदां वर । युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥ ६ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે પ્રશ્ન કરવાની રીત જાણનારા શ્રેષ્ઠ! આ જ સત્ય છે; અગાઉ પણ મને આ જ પ્રશ્ન પૂછાયો હતો. કુરુક્ષેત્રના વિનાશકારી યુદ્ધમેદાનમાં, પ્રતિસ્પર્ધીઓ સાથે યુદ્ધ કરવા ઇચ્છુક અર્જુને મને આ જ પ્રશ્ન કર્યો હતો।
Verse 7
ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् । ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिक: ॥ ७ ॥
અર્જુને વિચાર્યું કે સગાંઓનો વધ નિંદનીય અને અધર્મ છે, જે માત્ર રાજ્ય મેળવવાની ઇચ્છાથી પ્રેરિત છે. તેથી તે યુદ્ધથી પાછો હટ્યો, એમ વિચારીને—“હું જ હત્યારો બનીશ; તેઓ નાશ પામશે.” આ રીતે તે લૌકિક ચેતનાથી પીડિત થયો।
Verse 8
स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधित: । अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ ८ ॥
ત્યારે પુરુષોમાં વ્યાઘ્ર એવા અર્જુનને મેં યુક્તિપૂર્ણ તર્કોથી બોધ આપ્યો. અને યુદ્ધના અગ્રભાગમાં તેણે મને, જેમ તું હવે પૂછે છે તેમ, પ્રશ્નો કર્યા।
Verse 9
अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वर: । अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्यय: ॥ ९ ॥
પ્રિય ઉદ્ધવ! હું સર્વ જીવોનો પરમાત્મા છું; તેથી સ્વભાવથી જ હું તેમનો સુહૃદ અને પરમ નિયંત્રણકર્તા છું. સર્વ ભૂતોની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયનો કારણ હું જ છું; તેથી હું તેમનાથી ભિન્ન નથી।
Verse 10
अहं गतिर्गतिमतां काल: कलयतामहम् । गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुण: ॥ १० ॥
હું પ્રગતિ ઇચ્છનારાઓની પરમ ગતિ છું; સંયમ કરનારાઓમાં હું કાળ છું. ગુણોમાં હું સમત્વ છું અને પુણ્યશીલોમાં હું સ્વાભાવિક સદ્ગુણ છું.
Verse 11
गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मन: ॥ ११ ॥
ગુણવાળી વસ્તુઓમાં હું પ્રકૃતિનું મૂળ સૂત્ર છું; મહાનમાં હું મહત્તત્ત્વ છું. સૂક્ષ્મમાં હું જીવાત્મા છું અને દુર્જયમાં હું મન છું.
Verse 12
हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् । अक्षराणामकारोऽस्मि पदानिच्छन्दसामहम् ॥ १२ ॥
વેદોમાં હું તેમના આદિગુરુ હિરણ્યગર્ભ (બ્રહ્મા) છું; મંત્રોમાં હું ત્રિવૃત્ પ્રણવ ‘ૐ’ છું. અક્ષરોમાં હું ‘અ’ છું અને છંદોમાં હું ગાયત્રી છું.
Verse 13
इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् । आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहित: ॥ १३ ॥
સર્વ દેવોમાં હું ઇન્દ્ર છું; વસુઓમાં હું હવ્યવાહ (અગ્નિ) છું. આદિત્યોમાં હું વિષ્ણુ છું અને રુદ્રોમાં હું નીલલોહિત (શિવ) છું.
Verse 14
ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनु: । देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥ १४ ॥
બ્રહ્મર્ષિઓમાં હું ભૃગુ છું; રાજર્ષિઓમાં હું મનુ છું. દેવર્ષિઓમાં હું નારદ છું; અને ગાયોમાં હું કામધેનુ છું.
Verse 15
सिद्धेश्वराणां कपिल: सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् । प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितृणामहमर्यमा ॥ १५ ॥
સિદ્ધેશ્વરોમાં હું કપિલ છું અને પક્ષીઓમાં હું સુપર્ણ ગરુડ છું. પ્રજાપતિઓમાં હું દક્ષ છું અને પિતૃઓમાં હું આર્યમા છું.
Verse 16
मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् । सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ १६ ॥
હે ઉદ્ધવ, દૈત્યોમાં મને પ્રહ્લાદ મહારાજ—અસુરોના સાધુ-સ્વામી—રૂપે જાણ. નક્ષત્રો અને ઔષધિઓમાં હું સોમ, ચંદ્ર છું; અને યક્ષ-રાક્ષસોમાં હું ધનાધિપ કુબેર છું.
Verse 17
ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् । तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ १७ ॥
ગજેન્દ્રોમાં હું ઐરાવત છું અને જલચરોમાં હું સમુદ્રોના પ્રભુ વરુણ છું. તાપ અને પ્રકાશ આપનારમાં હું સૂર્ય છું, અને મનુષ્યોમાં હું રાજા છું.
Verse 18
उच्चै:श्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् । यम: संयमतां चाहम् सर्पाणामस्मि वासुकि: ॥ १८ ॥
ઘોડાઓમાં હું ઉચ્ચૈઃશ્રવા છું અને ધાતુઓમાં હું કાંચન—સોનું—છું. દમન અને દંડ કરનારામાં હું યમરાજ છું, અને સર્પોમાં હું વાસુકિ છું.
Verse 19
नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्र: शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् । आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ १९ ॥
હે નિષ્પાપ ઉદ્ધવ, નાગેન્દ્રોમાં હું અનંતદેવ છું; અને તીખા શિંગ કે દાંત ધરાવતાં પ્રાણીઓમાં હું મૃગરાજ સિંહ છું. આશ્રમોમાં હું ચોથો—સંન્યાસ—આશ્રમ છું; અને વર્ણોમાં હું પહેલો—બ્રાહ્મણ—છું.
Verse 20
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्र: सरसामहम् । आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥ २० ॥
તીર્થો અને વહેતા સ્રોતોમાં હું પવિત્ર ગંગા છું, અને સ્થિર જળરાશિઓમાં હું સમુદ્ર છું. શસ્ત્રોમાં હું ધનુષ છું, અને ધનુર્ધરોમાં ત્રિપુરઘ્ન ભગવાન શિવ છું.
Verse 21
धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालय: । वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यव: ॥ २१ ॥
નિવાસસ્થાનોમાં હું મેરુ પર્વત છું, અને દુર્ગમ સ્થાનોમાં હું હિમાલય છું. વૃક્ષોમાં હું પવિત્ર અશ્વત્થ છું, અને ઔષધિ-વનસ્પતિઓમાં હું યવ (ધાન્યવર્ગ) છું.
Verse 22
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पति: । स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानज: ॥ २२ ॥
પુરોહિતોમાં હું વસિષ્ઠ મુનિ છું, અને વૈદિક સંસ્કૃતિમાં અતિઉચ્ચ સ્થિતિવાળાઓમાં હું બૃહસ્પતિ છું. મહાસેનાપતિઓમાં હું સ્કંદ (કાર્તિકેય) છું, અને શ્રેષ્ઠ માર્ગે આગળ વધનારાઓમાં હું ભગવાન અજ—બ્રહ્મા છું.
Verse 23
यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् । वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचि: ॥ २३ ॥
યજ્ઞોમાં હું બ્રહ્મયજ્ઞ—વેદાધ્યયન છું, અને વ્રતોમાં હું અહિંસા છું. જે જે શુદ્ધ કરે તેમાં હું વાયુ, અગ્નિ, સૂર્ય, જળ અને વાણી-રૂપ આત્મા છું; શુચિઓમાં પણ હું પરમ શુચિ છું.
Verse 24
योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् । आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्प: ख्यातिवादिनाम् ॥ २४ ॥
યોગોમાં હું આત્મસંરોધ—સમાધિ છું, જેમાં આત્મા માયાથી સંપૂર્ણપણે અલગ થાય છે. વિજય ઇચ્છનારાઓમાં હું નીતિયુક્ત મંત્રણા (રાજનીતિ સલાહ) છું; કુશળ વિવેક-પ્રક્રિયાઓમાં હું આન્વીક્ષિકી—આત્મવિદ્યા છું, જેના દ્વારા આત્મા અને પદાર્થનો ભેદ જાણી શકાય. અને તર્કશીલ દાર્શનિકોમાં હું દૃષ્ટિની વિવિધતા છું.
Verse 25
स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनु: । नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥ २५ ॥
સ્ત્રીઓમાં હું શતરূপા છું અને પુરુષોમાં તેનો પતિ સ્વાયંભુવ મનુ છું. મુનિઓમાં હું નારાયણ છું અને બ્રહ્મચારીઓમાં સનત્કુમાર છું.
Verse 26
धर्माणामस्मि संन्यास: क्षेमाणामबहिर्मति: । गुह्यानां सुनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥ २६ ॥
ધર્મોમાં હું સંન્યાસ છું અને ક્ષેમમાં હું અંદર રહેલી આત્માની ચેતના છું. ગુપ્ત બાબતોમાં હું મધુર સત્યવાણી અને મૌન છું, અને યુગલોમાં હું અજ (બ્રહ્મા) છું.
Verse 27
संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मधुमाधवौ । मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित् ॥ २७ ॥
જાગૃત કાળચક્રોમાં હું સંવત્સર (વર્ષ) છું અને ઋતુઓમાં મધુ-માધવ એટલે વસંત છું. માસોમાં હું માર્ગશીર્ષ છું અને નક્ષત્રોમાં શુભ અભિજિત છું.
Verse 28
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसित: । द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥ २८ ॥
યુગોમાં હું કૃત (સત્ય) યુગ છું, અને ધીર ઋષિઓમાં હું દેવલ તથા અસિત છું. વેદવિભાગ કરનાર વ્યાસોમાં હું કૃષ્ણ દ્વૈપાયન વેદવ્યાસ છું, અને કવિઓમાં હું આત્મવાન કાવ્ય (શુક્રાચાર્ય) છું.
Verse 29
वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् । किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शन: ॥ २९ ॥
ભગવાન કહેવાતા સૌમાં હું વાસુદેવ છું, અને ભક્તોમાં, હે ઉદ્ધવ, તું જ મારો પ્રતિનિધિ છે. કિમ્પુરુષોમાં હું હનુમાન છું અને વિદ્યાધરોમાં હું સુદર્શન છું.
Verse 30
रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोश: सुपेशसाम् । कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हवि:ष्वहम् ॥ ३० ॥
રત્નોમાં હું પદ્મરાગ (રૂબી) છું, અને સુંદર વસ્તુઓમાં હું કમળકોશ છું. ઘાસજાતિઓમાં હું પવિત્ર કુશ છું, અને હવિષ્યોમાં હું ગાયથી પ્રાપ્ત ઘી વગેરે છું॥૩૦॥
Verse 31
व्यवसायिनामहं लक्ष्मी: कितवानां छलग्रह: । तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३१ ॥
ઉદ્યમી લોકોમાં હું લક્ષ્મી (સમૃદ્ધિ) છું, અને છેતરનારાઓમાં હું જુગાર (છલગ્રહ) છું. સહનશીલોમાં હું ક્ષમા છું, અને સત્ત્વગુણીમાં હું તેમનું સત્ત્વ છું॥૩૧॥
Verse 32
ओज: सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् । सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥ ३२ ॥
બળવાનમાં હું ઓજ અને સહ—દેહ-મનનું બળ છું; અને મારા ભક્ત સાત્વતોની કર્મક્રિયા એટલે ભક્તિ-કર્મ પણ મને જ જાણો. સાત્વતોની નવ મૂર્તિઓમાં હું પરમ આદિમૂર્તિ વાસુદેવ છું॥૩૨॥
Verse 33
विश्वावसु: पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् । भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुव: ॥ ३३ ॥
ગંધર્વોમાં હું વિશ્વાવસુ છું, અને અપ્સરાઓમાં હું પૂર્વચિત્તિ છું. પર્વતોમાં હું સ્થૈર્ય (અચળતા) છું, અને પૃથ્વીમાં હું સુગંધમાત્ર છું॥૩૩॥
Verse 34
अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसु: । प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभस: पर: ॥ ३४ ॥
જળમાં હું પરમ રસ—મધુર સ્વાદ છું; અને તેજસ્વીઓમાં હું વિભાવસુ (સૂર્ય) છું. સૂર્ય-ચંદ્ર-તારાઓની પ્રભા હું છું, અને આકાશમાં ગુંજતો પરાત્પર શબ્દ હું છું॥૩૪॥
Verse 35
ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुन: । भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रम: ॥ ३५ ॥
બ્રાહ્મણ્ય સંસ્કૃતિને અર્પિતોમાં હું વિરોચનપુત્ર બલી મહારાજ છું, અને વીરોમાં હું અર્જુન છું. સર્વ જીવોની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલય પણ હું જ છું.
Verse 36
गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम् । आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ॥ ३६ ॥
હું પાંચ કર્મેન્દ્રિયોના—પગોની ગતિ, વાણી, મલોત્સર્ગ, હાથોથી ગ્રહણ અને ઉપસ્થ—કાર્યો છું; તેમજ પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયોના—સ્પર્શ, દર્શન, આસ્વાદ, શ્રવણ અને ઘ્રાણ—અનુભવો પણ હું જ છું. દરેક ઇન્દ્રિયને તેના વિષયનો અનુભવ કરાવતી શક્તિ પણ હું છું.
Verse 37
पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् । विकार: पुरुषोऽव्यक्तं रज: सत्त्वं तम: परम् । अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चय: ॥ ३७ ॥
હું રૂપ, રસ, ગંધ, સ્પર્શ અને શબ્દ છું; અહંકાર અને મહત્તત્ત્વ છું; પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ છું; જીવ અને અવ્યક્ત પ્રકૃતિ છું; સત્ત્વ, રજ અને તમ ગુણ છું; તેમજ પરમેશ્વર પણ હું જ છું. આ બધાનું પરિગણન, તેમના લક્ષણોનું જ્ઞાન અને તેમાંથી ઉપજતો સ્થિર તત્ત્વનિર્ણય—એ પણ હું જ છું.
Verse 38
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना । सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥ ३८ ॥
પરમેશ્વર તરીકે હું જીવ, પ્રકૃતિના ગુણો અને મહત્તત્ત્વનો આધાર છું. તેથી હું સર્વસ્વ છું; મારા વિના ક્યાંય કોઈ વસ્તુનું અસ્તિત્વ નથી.
Verse 39
सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया । न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिश: ॥ ३९ ॥
કાળના પ્રવાહમાં હું વિશ્વના પરમાણુઓની ગણતરી કરી શકું, પરંતુ અણગણિત બ્રહ્માંડોમાં પ્રગટ થતી મારી વિભૂતિઓની ગણતરી કરી શકાતી નથી.
Verse 40
तेज: श्री: कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्याग: सौभगं भग: । वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशक: ॥ ४० ॥
જ્યાં જ્યાં તેજ, શ્રી, કીર્તિ, ઐશ્વર્ય, હ્રી, ત્યાગ, સૌભાગ્ય, ભાગ્ય, વીર્ય, તિતિક્ષા અથવા આધ્યાત્મિક જ્ઞાન હોય, તે બધું મારા ઐશ્વર્યનું જ વિસ્તરણ છે.
Verse 41
एतास्ते कीर्तिता: सर्वा: सङ्क्षेपेण विभूतय: । मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥ ४१ ॥
આ બધાં મારી વિભૂતિઓ મેં તને સંક્ષેપમાં કહી; તેમજ સૃષ્ટિના આ અદભુત ભૌતિક લક્ષણો પણ મનના જ વિકાર છે, જે પરિસ્થિતિ પ્રમાણે વાણીથી વિવિધ રીતે વ્યાખ્યાયિત થાય છે.
Verse 42
वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूय: कल्पसेऽध्वने ॥ ४२ ॥
અતએવ વાણી સંયમિત કર, મનને વશ કર, પ્રાણવાયુને જીતીને ઇન્દ્રિયોને નિયમમાં રાખ; અને શુદ્ધ બુદ્ધિથી પોતાને પોતે જ નિયંત્રિત કર—ત્યારે તું ફરી કદી સંસારના માર્ગે નહીં પડે.
Verse 43
यो वै वाङ्मनसी सम्यगसंयच्छन् धिया यति: । तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३ ॥
જે યતિ શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિથી વાણી અને મનને સંપૂર્ણ રીતે સંયમિત કરતો નથી, તેનું વ્રત, તપ અને દાન કાચા માટીના ઘડામાંથી પાણી જેમ વહી જાય તેમ વહી જાય છે.
Verse 44
तस्माद्वचोमन:प्राणान् नियच्छेन्मत्परायण: । मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या तत: परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥
અતએવ જે મને શરણ છે તેણે વાણી, મન અને પ્રાણને નિયંત્રિત કરવું જોઈએ; અને પછી મારી ભક્તિથી યુક્ત બુદ્ધિ દ્વારા જીવનનું ધ્યેય સંપૂર્ણ કરવું જોઈએ.
Frequently Asked Questions
By invoking Kurukṣetra, Kṛṣṇa frames Uddhava’s inquiry within a recognized śāstric template: the vibhūti teaching that converts abstract theism into perceivable recognition of the Lord’s presence everywhere. The reference also signals that the same Absolute Truth who guided Arjuna through dharma-conflict now guides Uddhava through the subtler task of nirodha—withdrawal from material identification—by learning to see all excellences as rooted in Bhagavān.
The list is not mere poetry or mythology; it is a theological method (upāsanā-sāhitya) teaching that the supreme exemplar within any category points to the category’s source. By recognizing the ‘best’ (śreṣṭha) or governing principle in each domain—Veda, mantra, deity, time, element, virtue, ruler—one learns to trace perception back to āśraya (Kṛṣṇa). This transforms ordinary cognition into devotional discrimination: the world becomes a map of vibhūtis rather than a field of separate enjoyables.
The chapter’s conclusion shows the practical consequence of vibhūti-knowledge: if everything is Kṛṣṇa’s expansion, then the sādhaka must stop dissipating consciousness through uncontrolled talk, restless mind, and unregulated senses. Kṛṣṇa states that without such mastery, vows, austerities, and charity ‘leak away’ like water from an unbaked pot—indicating lack of inner consolidation (saṁskāra). Control is not repression but disciplined offering (yukta-vairāgya) performed in surrender, culminating in bhakti guided by ‘loving devotional intelligence.’