Adhyaya 15
Yoga-siddhi — The Mystic Perfections and Their Origin in Meditation on the Lord
ઉદ્ધવ-ગીતાના સાધના-ઉપદેશને આગળ વધારતાં આ અધ્યાયમાં ઉદ્ધવ યોગ-સિદ્ધિઓનું સ્વરૂપ, સંખ્યા અને પ્રાપ્તિ-વિધિ વિશે પૂછે છે. શ્રીકૃષ્ણ અઢાર સિદ્ધિઓ વર્ણવે છે—તેમામાં જ આધારિત આઠ મુખ્ય અષ્ટસિદ્ધિઓ અને સત્ત્વગુણથી પ્રગટ થતી દસ ગૌણ સિદ્ધિઓ—અને ધ્યાન તથા નિયંત્રણથી જોડાયેલી અન્ય યોગલાભોની પણ વાત કરે છે. સૂક્ષ્મ તત્ત્વો, મહત્તત્ત્વ, અહંકાર, સૂર્ય અને દૃષ્ટિ, પ્રાણમાર્ગો તેમજ વિષ્ણુ/નારાયણરૂપ અને બ્રહ્મમાં ભગવાનની હાજરી પર વિશેષ ધ્યાન કરવાથી વિશેષ સિદ્ધિઓ મળે છે એમ તેઓ સમજાવે છે. અંતે શિસ્તબદ્ધ યોગી આ શક્તિઓ મેળવી શકે છે તે સ્વીકારીને પણ, પરમ યોગરૂપ ભક્તિ ઇચ્છતા ભક્તો માટે સિદ્ધિઓ વિઘ્નરૂપ છે; શુદ્ધ ભક્તિ જ સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ છે એમ શ્રીકૃષ્ણ ઉપદેશ આપે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिन: । मयि धारयतश्चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धय: ॥ १ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે ઉદ્ધવ! જેણે ઇન્દ્રિયો જીતેલી છે, મનને યુક્ત કર્યું છે, શ્વાસપ્રક્રિયા વશમાં કરી છે અને ચિત્તને મારામાં ધાર્યું છે, એવા યોગીને યોગસિદ્ધિઓ સ્વયં પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच कया धारणया कास्वित् कथं वा सिद्धिरच्युत । कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धिदो भवान् ॥ २ ॥
શ્રીઉદ્ધવ બોલ્યા—હે અચ્યુત પ્રભુ! કઈ ધારણાથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે અને તે સિદ્ધિનું સ્વરૂપ શું છે? યોગીઓની સિદ્ધિઓ કેટલી છે? કૃપા કરીને કહો, કારણ કે તમે સર્વ સિદ્ધિઓના દાતા છો।
Verse 3
श्रीभगवानुवाच सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योगपारगै: । तासामष्टौ मत्प्रधाना दशैव गुणहेतव: ॥ ३ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—યોગમાં પારંગતોએ સિદ્ધિ અને ધારણાના અઢાર પ્રકાર કહ્યા છે. તેમાં આઠ મુખ્ય છે, જેમનો આશ્રય હું છું; અને દસ ગૌણ છે, જે સત્ત્વગુણથી પ્રગટ થાય છે।
Verse 4
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियै: । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ४ ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धय: सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मता: ॥ ५ ॥
આઠ મુખ્ય સિદ્ધિઓમાં દેહ-પરિવર્તનની ત્રણ—અણિમા (અતિસૂક્ષ્મ થવું), મહિમા (અતિવિશાળ થવું) અને લઘિમા (અતિહલકું થવું) છે. પ્રાપ્તિ-સિદ્ધિથી ઇચ્છિત વસ્તુ મળે; પ્રાકામ્યથી આ લોક કે પરલોકમાં શ્રુત-દૃષ્ટ ભોગ્ય વિષયોનો અનુભવ થાય. ઈશિતાથી માયાની ઉપશક્તિઓને પ્રેરિત-નિયંત્રિત કરી શકાય; વશિતાથી ત્રિગુણોનો અવરોધ રહેતો નથી. કામાવસાયિતાથી જ્યાંથી જ્યાં જે ઇચ્છો તે સર્વોચ્ચ સીમા સુધી પ્રાપ્ત થાય. હે સૌમ્ય ઉદ્ધવ! આ મારી સ્વાભાવિક અને અપ્રતિમ આઠ સિદ્ધિઓ માનવામાં આવે છે।
Verse 5
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियै: । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ४ ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धय: सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मता: ॥ ५ ॥
આઠ મુખ્ય સિદ્ધિઓમાં દેહ-પરિવર્તનની ત્રણ—અણિમા (અતિસૂક્ષ્મ થવું), મહિમા (અતિવિશાળ થવું) અને લઘિમા (અતિહલકું થવું) છે. પ્રાપ્તિ-સિદ્ધિથી ઇચ્છિત વસ્તુ મળે; પ્રાકામ્યથી આ લોક કે પરલોકમાં શ્રુત-દૃષ્ટ ભોગ્ય વિષયોનો અનુભવ થાય. ઈશિતાથી માયાની ઉપશક્તિઓને પ્રેરિત-નિયંત્રિત કરી શકાય; વશિતાથી ત્રિગુણોનો અવરોધ રહેતો નથી. કામાવસાયિતાથી જ્યાંથી જ્યાં જે ઇચ્છો તે સર્વોચ્ચ સીમા સુધી પ્રાપ્ત થાય. હે સૌમ્ય ઉદ્ધવ! આ મારી સ્વાભાવિક અને અપ્રતિમ આઠ સિદ્ધિઓ માનવામાં આવે છે।
Verse 6
अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् । मनोजव: कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥ स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् । यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गति: ॥ ७ ॥
પ્રકૃતિના ગુણોથી ઉત્પન્ન દસ ગૌણ યોગસિદ્ધિઓ—દેહમાં ભૂખ‑તરસ વગેરે વિક્ષેપ ન થવો, દૂરનું સાંભળવું‑જોવું, મનના વેગે ગતિ, ઇચ્છિત રૂપ ધારણ, પરકાયપ્રવેશ; તેમજ ઇચ્છામૃત્યુ, દેવો અને અપ્સરાઓની ક્રીડાનું દર્શન, સંકલ્પની પૂર્ણ સિદ્ધિ, અને અપ્રતિહત રીતે પૂર્ણ થતી આજ્ઞાશક્તિ।
Verse 7
अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् । मनोजव: कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥ स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् । यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गति: ॥ ७ ॥
પ્રકૃતિગుణોથી ઉત્પન્ન ગૌણ સિદ્ધિઓમાં—ઇચ્છામૃત્યુ, દેવો‑અપ્સરાઓની ક્રીડાનું દર્શન, સંકલ્પની પૂર્ણ સિદ્ધિ, અને અપ્રતિહત રીતે પૂર્ણ થતી આજ્ઞાશક્તિ; તેમજ અગાઉ કહેલી અનૂર્મિમત્વ વગેરે શક્તિઓ પણ આવે છે।
Verse 8
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता । अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजय: ॥ ८ ॥ एताश्चोद्देशत: प्रोक्ता योगधारणसिद्धय: । यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९ ॥
ભૂત‑વર્તમાન‑ભવિષ્ય જાણવાની શક્તિ, શીત‑ઉષ્ણ વગેરે દ્વંદ્વોમાં સમતા, પરચિત્તનું જ્ઞાન, અગ્નિ‑સૂર્ય‑જળ‑વિષ આદિનો પ્રભાવ અટકાવવો, અને અપરાજિત રહેવું—આ ધ્યાન‑ધારણાની પાંચ યોગસિદ્ધિઓ છે. મેં ફક્ત નામ‑લક્ષણ મુજબ ઉલ્લેખ કર્યો છે; હવે કઈ ધારણાથી કઈ સિદ્ધિ કેવી રીતે પ્રગટે તે મારી પાસેથી જાણો।
Verse 9
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता । अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजय: ॥ ८ ॥ एताश्चोद्देशत: प्रोक्ता योगधारणसिद्धय: । यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९ ॥
ત્રિકાલજ્ઞત્વ વગેરે આ પાંચ સિદ્ધિઓ યોગધારણાની છે—મેં તેને સંક્ષેપે કહ્યું. હવે મારી પાસેથી સાંભળો: કઈ ધારણાથી કઈ સિદ્ધિ પ્રગટે છે અને સાધનાક્રમે તે કેવી રીતે સિદ્ધ થાય છે—આ બધું સમજો।
Verse 10
भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयेन्मन: । अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम ॥ १० ॥
સર્વ સૂક્ષ્મ ભૂતોમાં વ્યાપેલા મારા અણુરূপ સ્વરૂપમાં, માત્ર તે તત્ત્વ પર મન ધારણ કરીને જે મારી ઉપાસના કરે છે, તે ‘અણિમા’ નામની યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 11
महत्तत्त्वात्मनि मयि यथासंस्थं मनो दधत् । महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ॥ ११ ॥
જે મહત્તત્ત્વરૂપે સ્થિત એવા મારા પરમાત્મા સ્વરૂપમાં મનને યથાવત્ સ્થિર કરીને ધ્યાન કરે છે, તે ‘મહિમા’ નામની યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. પછી આકાશ, વાયુ, અગ્નિ વગેરે દરેક ભૂતતત્ત્વમાં અલગ અલગ રીતે મારા પર મન લગાવી, તે ક્રમે ક્રમે તે તત્ત્વોની મહત્તા પણ મેળવે છે.
Verse 12
परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् । कालसूक्ष्मार्थतां योगी लघिमानमवाप्नुयात् ॥ १२ ॥
ભૂતોના પરમાણુમય તત્ત્વમાં સ્થિત એવા મારા પર યોગી ચિત્તને રંજિત કરે તો, તે કાળની અતિસૂક્ષ્મ પરમાણુ-સ્વરૂપતા અનુભવી ‘લઘિમા’ નામની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 13
धारयन् मय्यहंतत्त्वे मनो वैकारिकेऽखिलम् । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मना: ॥ १३ ॥
સત્ત્વગુણથી ઉત્પન્ન વૈકારિક અહંતત્ત્વમાં સ્થિત એવા મારા પર યોગી પોતાનું સમગ્ર મન સ્થિર કરે તો, તે ‘પ્રાપ્તિ’ નામની સિદ્ધિ મેળવે છે; જેના દ્વારા તે સર્વ જીવોની ઇન્દ્રિયો પર અધિકાર/સ્વામિત્વ પામે છે, કારણ કે તેનું મન મારામાં લીન છે.
Verse 14
महत्यात्मनि य: सूत्रे धारयेन्मयि मानसम् । प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मन: ॥ १४ ॥
કર્મપરંપરાને પ્રગટ કરનાર મહત્તત્ત્વના ‘સૂત્ર’ અવસ્થામાં મારા પર જે પોતાની સર્વ માનસિક પ્રવૃત્તિઓ એકાગ્ર કરે છે, તે ઇન્દ્રિયોથી પરે પ્રગટ થનાર મારા તરફથી ‘પ્રાકામ્ય’ નામની પરમ ઉત્તમ (પારમેષ્ઠ્ય) સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 15
विष्णौ त्र्यधीश्वरे चित्तं धारयेत् कालविग्रहे । स ईशित्वमवाप्नोति क्षेत्रज्ञक्षेत्रचोदनाम् ॥ १५ ॥
ત્રિગુણમયી બાહ્ય શક્તિના અધિઈશ્વર, કાળ-વિગ્રહ પ્રેરક પરમાત્મા વિષ્ણુ પર જે ચિત્ત ધારે છે, તે ‘ઈશિત્વ’ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે; જેના દ્વારા તે અન્ય બંધિત જીવો, તેમના દેહો અને દેહાભિમાનાદિ ઉપાધિઓને નિયંત્રિત કરી શકે છે.
Verse 16
नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते । मनो मय्यादधद् योगी मद्धर्मा वशितामियात् ॥ १६ ॥
જે યોગી તુરીય તત્ત્વ તરીકે પ્રસિદ્ધ, સર્વૈશ્વર્યમય નારાયણ-સ્વરૂપમાં મન સ્થાપે છે, તે મારા સ્વભાવને પામી ‘વશિતા’ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 17
निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मन: । परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते ॥ १७ ॥
જે મારા નિર્ગુણ બ્રહ્મ-સ્વરૂપમાં પોતાનું શુદ્ધ મન સ્થિર કરે છે, તે પરમાનંદ પામે છે; ત્યાં સર્વ કામનાઓ સંપૂર્ણ શાંત થાય છે।
Verse 18
श्वेतद्वीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि । धारयञ्छ्वेततां याति षडूर्मिरहितो नर: ॥ १८ ॥
શ્વેતદ્વીપના પતિ, શુદ્ધિના મૂર્તિમાન અને ધર્મમય એવા મારેમાં ચિત્ત ધારણ કરનાર મનુષ્ય શુદ્ધ અવસ્થાને પામે છે અને છ ઊર્મિઓથી મુક્ત થાય છે।
Verse 19
मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन् । तत्रोपलब्धा भूतानां हंसो वाच: शृणोत्यसौ ॥ १९ ॥
આકાશાત્મા અને સમષ્ટિ-પ્રાણરૂપ એવા મારેમાં ઉદ્ભવતા વિશેષ નાદને મનથી ધારણ કરનાર શુદ્ધ જીવ આકાશમાં સર્વ જીવોની વાણી અનુભવીને સાંભળી શકે છે।
Verse 20
चक्षुस्त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुषि । मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति दूरत: ॥ २० ॥
દૃષ્ટિને સૂર્યમાં જોડીને અને સૂર્યને આંખોમાં લીન કરીને, તે સંયોગમાં સ્થિત મારે પર મનથી ધ્યાન કરનાર સાધક દૂરની વસ્તુઓ પણ જોઈ શકે તેવી શક્તિ પામે છે।
Verse 21
मनो मयि सुसंयोज्य देहं तदनुवायुना । मद्धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मन: ॥ २१ ॥
જે યોગી પોતાનું મન સંપૂર્ણપણે મારામાં સ્થિર કરે છે અને મનને અનુસરતી વાયુશક્તિ દ્વારા દેહને પણ મારામાં લીન કરે છે, તે મારી ધારણાની પ્રભાવશક્તિથી એવી સિદ્ધિ પામે છે કે મન જ્યાં જાય ત્યાં દેહ તરત જ પહોંચી જાય છે।
Verse 22
यदा मन उपादाय यद् यद् रूपं बुभूषति । तत्तद् भवेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रय: ॥ २२ ॥
યોગી મનને લગાવી જે જે રૂપ ધારણ કરવા ઇચ્છે છે, તે જ રૂપ તરત જ મનોરૂપ બની પ્રગટ થાય છે. આ સિદ્ધિ મારી અચિંત્ય યોગશક્તિના આશ્રયમાં મનને લીન કરવાથી મળે છે; એ શક્તિથી હું અસંખ્ય રૂપ ધારણ કરું છું।
Verse 23
परकायं विशन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् । पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणो वायुभूत: षडङ्घ्रिवत् ॥ २३ ॥
સિદ્ધ યોગી જો પરકાયમાં પ્રવેશ કરવા ઇચ્છે, તો તે બીજા દેહમાં પોતાને સ્થિત માની ધ્યાન કરે. પછી પોતાનો સ્થૂલ દેહ ત્યજી, વાયુરૂપ પ્રાણના માર્ગોથી—જેમ ભમરો એક ફૂલ છોડીને બીજા ફૂલમાં જાય—તેમ સહેલાઈથી બીજા દેહમાં પ્રવેશ કરે.
Verse 24
पार्ष्ण्यापीड्य गुदं प्राणं हृदुर:कण्ठमूर्धसु । आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत्तनुम् ॥ २४ ॥
સ્વચ્છંદ-મૃત્યુ નામની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત યોગી એડીથી ગુદને દબાવી પ્રાણને હૃદયથી ઉર, કણ્ઠ અને અંતે મસ્તક સુધી ઉઠાવે છે. પછી બ્રહ્મરંધ્રમાં સ્થિત થઈ દેહ ત્યજે છે અને જીવાત્માને ઇચ્છિત ગંતવ્ય સુધી દોરી જાય છે।
Verse 25
विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत् । विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्ती: सुरस्त्रिय: ॥ २५ ॥
દેવતાઓના ક્રીડાવનમાં વિહાર કરવા ઇચ્છતો યોગી મારામાં સ્થિત શુદ્ધ સત્ત્વનું ધ્યાન કરે. ત્યારે સત્ત્વગુણમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી દિવ્ય સ્ત્રીઓ વિમાનોમાં આવી તેની પાસે ઉપસ્થિત થાય છે।
Verse 26
यथा सङ्कल्पयेद् बुद्ध्या यदा वा मत्पर: पुमान् । मयि सत्ये मनो युञ्जंस्तथा तत् समुपाश्नुते ॥ २६ ॥
જે પુરુષ મારો પરાયણ બની, સત્યસ્વરૂપ એવા મારેમાં મન જોડે છે અને બુદ્ધિથી જેમ સંકલ્પ કરે છે, તે એ જ ઉપાયથી હંમેશાં પોતાનું પ્રયોજન સિદ્ધ કરે છે।
Verse 27
यो वै मद्भावमापन्न ईशितुर्वशितु: पुमान् । कुतश्चिन्न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ॥ २७ ॥
સર્વાધિપતિ અને નિયંત્રક એવા મારા ભાવને પામેલો પુરુષ—તેની આજ્ઞા મારી આજ્ઞા જેવી કોઈ રીતે પણ નિષ્ફળ થતી નથી।
Verse 28
मद्भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनो धारणाविद: । तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपबृंहिता ॥ २८ ॥
મારી ભક્તિથી જેનું સત્ત્વ શુદ્ધ થયું છે અને જે ધ્યાન-ધારણાની રીત જાણે છે, તે યોગીને ભૂત-વર્તમાન-ભવિષ્યનું જ્ઞાન મળે છે; તે પોતાનું અને બીજાનું જન્મ-મૃત્યુ જોઈ શકે છે।
Verse 29
अग्न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपु: । मद्योगशान्तचित्तस्य यादसामुदकं यथा ॥ २९ ॥
જેમ જલચર પ્રાણીઓનું શરીર પાણીથી ઇજા પામતું નથી, તેમ મારી ભક્તિ-યોગથી જેનું ચિત્ત શાંત છે અને યોગવિજ્ઞાનમાં પરિપક્વ છે, તે મુનિનું યોગમય શરીર અગ્નિ, સૂર્ય, પાણી, વિષ વગેરે દ્વારા ઘાયલ થતું નથી।
Verse 30
मद्विभूतीरभिध्यायन् श्रीवत्सास्त्रविभूषिता: । ध्वजातपत्रव्यजनै: स भवेदपराजित: ॥ ३० ॥
શ્રીવત્સ ચિહ્ન અને વિવિધ શસ્ત્રોથી શોભિત, તેમજ ધ્વજા, છત્ર અને ચામર જેવા રાજચિહ્નોથી યુક્ત મારી વૈભવમય વિભૂતિઓનું ધ્યાન કરવાથી મારો ભક્ત અપરાજિત બને છે।
Verse 31
उपासकस्य मामेवं योगधारणया मुने: । सिद्धय: पूर्वकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषत: ॥ ३१ ॥
હે મુનિ, જે ઉપાસક યોગધારણા દ્વારા આ રીતે મારી ઉપાસના કરે છે, તે મેં વર્ણવેલી સર્વ સિદ્ધિઓ નિઃશેષ રીતે નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 32
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुने: । मद्धारणां धारयत: का सा सिद्धि: सुदुर्लभा ॥ ३२ ॥
જે મુનિ ઇન્દ્રિયજિત, સંયમી, શ્વાસ અને મનને જીતનાર છે અને સદા મારી ધારણામાં લીન રહે છે—તેને કઈ સિદ્ધિ અતિ દુર્લભ હોઈ શકે?
Verse 33
अन्तरायान् वदन्त्येता युञ्जतो योगमुत्तमम् । मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतव: ॥ ३३ ॥
ભક્તિસેવામાં નિષ્ણાતો કહે છે કે મેં ઉલ્લેખ કરેલી યોગસિદ્ધિઓ પરમ યોગનો અભ્યાસ કરનાર માટે ખરેખર અવરોધ છે; જે મારી પાસેથી જ જીવનની પૂર્ણતા પામે છે, તેના માટે તે સમયનો વ્યય છે.
Verse 34
जन्मौषधितपोमन्त्रैर्यावतीरिह सिद्धय: । योगेनाप्नोति ता: सर्वा नान्यैर्योगगतिं व्रजेत् ॥ ३४ ॥
અહીં સારા જન્મ, ઔષધિ, તપ અને મંત્રોથી જેટલી પણ સિદ્ધિઓ મળે છે, તે બધું મારી ભક્તિયોગ-સેવા દ્વારા પણ પ્રાપ્ત થાય છે; ખરેખર અન્ય ઉપાયોથી યોગની પરમ ગતિ મળતી નથી.
Verse 35
सर्वासामपि सिद्धीनां हेतु: पतिरहं प्रभु: । अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम् ॥ ३५ ॥
પ્રિય ઉદ્ધવ, સર્વ સિદ્ધિઓનો કારણ, રક્ષક અને સ્વામી હું જ છું; યોગ, સાંખ્ય, શુદ્ધ ધર્મકર્મ અને વેદવાદી વિદ્વાનોના સમુદાયનો પણ પ્રભુ હું જ છું.
Verse 36
अहमात्मान्तरो बाह्योऽनावृत: सर्वदेहिनाम् । यथा भूतानि भूतेषु बहिरन्त: स्वयं तथा ॥ ३६ ॥
જેમ પંચમહાભૂત સર્વ દેહોમાં અંદર અને બહાર સમાન રીતે રહે છે, તેમ હું સર્વ દેહધારીઓનો અંતર્યામી અને સર્વવ્યાપી છું; મને કશું ઢાંકી શકતું નથી।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa states that yoga masters describe eighteen types: eight primary perfections (aṣṭa-siddhi) that have their shelter in Him, and ten secondary perfections that arise from the material mode of goodness (sattva). He also mentions additional yogic attainments in the context of meditation, such as tri-kāla-jñāna (knowing past, present, future) and resistance to material dualities.
They are: aṇimā (becoming smaller than the smallest), mahimā (becoming greater than the greatest), laghimā (becoming lighter than the lightest), prāpti (obtaining desired objects), prākāmya (experiencing any enjoyable object), īśitā (manipulating subpotencies of māyā), vaśitā (unimpeded by the guṇas), and kāmāvasāyitā (obtaining anything from anywhere to the highest limit).
The chapter links each siddhi to a particular dhyāna: worshiping the Lord in His atomic presence yields aṇimā; meditating on Him as the Supersoul of mahat-tattva yields mahimā; absorption in His presence as the essence within elements yields laghimā; and other perfections arise by fixing consciousness on Him as Viṣṇu/Nārāyaṇa, within ahaṅkāra, within the sun and vision, and through prāṇa-pathways—showing that siddhis are derivative of focused meditation on the Lord’s omnipresence.
Kṛṣṇa states that learned bhakti authorities consider siddhis impediments because they can redirect attention from the supreme goal—exclusive devotion and direct attainment of the Lord. Since bhakti grants the highest perfection (the Lord Himself), fascination with powers can become a waste of time for one practicing para-yoga.
Kṛṣṇa declares Himself to be the cause, protector, and Lord of all mystic perfections, of the yoga system, of analytic knowledge, and of pure activity—establishing that siddhis are not independent achievements but depend on His sanction and presence as Paramātmā within and beyond everything.