Adhyaya 14

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिन: । तेषां विकल्पप्राधान्यमुताहो एकमुख्यता ॥ १ ॥

શ્રી ઉદ્ધવ બોલ્યા—હે કૃષ્ણ! વેદવિદ્ મુનિઓ જીવનસિદ્ધિ માટે અનેક શ્રેયસ્કર માર્ગો કહે છે. એ વિવિધ મતોમાં શું બધાં સમાન રીતે મુખ્ય છે, કે કોઈ એક જ સર્વોચ્ચ છે? પ્રભુ, કૃપા કરીને કહો.

Verse 2

भवतोदाहृत: स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षित: । निरस्य सर्वत: सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मन: ॥ २ ॥

હે સ્વામી! તમે નિરપેક્ષ, શુદ્ધ ભક્તિયોગને સ્પષ્ટ રીતે સમજાવ્યો છે; જેના દ્વારા ભક્ત સર્વ પ્રકારના ભૌતિક સંગને દૂર કરીને મનને આપમાં જ સ્થિર કરે છે.

Verse 3

श्रीभगवानुवाच कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता । मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मक: ॥ ३ ॥

શ્રી ભગવાન બોલ્યા—પ્રલય સમયે કાળના પ્રભાવથી વેદસંજ્ઞિત દિવ્ય વાણી લુપ્ત થઈ ગઈ હતી. તેથી સૃષ્ટિના આરંભે મેં જ બ્રહ્માને વેદજ્ઞાન કહ્યું, કારણ કે વેદોમાં પ્રકટ થયેલા ધર્મસ્વરૂપ હું પોતે જ છું.

Verse 4

तेन प्रोक्ता स्व पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा । ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षय: ॥ ४ ॥

એ વેદજ્ઞાન બ્રહ્માએ પોતાના જ્યેષ્ઠ પુત્ર મનુને કહ્યું. ત્યારબાદ મનુ પાસેથી ભૃગુ મુનિ વગેરે સાત બ્રહ્મમહર્ષિઓએ એ જ જ્ઞાન સ્વીકાર્યું.

Verse 5

तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥

ભૃગુ વગેરે પિતૃઋષિઓ અને બ્રહ્માના અન્ય પુત્રોથી અનેક સંતતિઓ પ્રગટ થઈ—દેવ, દાનવ, ગુહ્યક, મનુષ્ય, સિદ્ધ, ગંધર્વ, વિદ્યાધર, ચારણ, કિંદેવ, કિન્નર, નાગ, રાક્ષસ, કિમ્પુરુષ વગેરે. રજઃ-સત્ત્વ-તમઃ આ ત્રિગુણોથી તેમની વિવિધ પ્રકૃતિઓ અને ઇચ્છાઓ ઊભી થઈ; એ સ્વભાવભેદથી જીવો અને તેમના અધિપતિઓમાં પણ ભેદ થયો. તેથી સ્વભાવભેદને કારણે વેદોમાં અનેક પ્રકારના કર્મકાંડ, મંત્રો અને ફળો વર્ણવાયા છે.

Verse 6

तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥

ભૃગુ મુનિ આદિ પિતૃઓ તથા બ્રહ્માના અન્ય પુત્રોમાંથી અનેક સંતતિઓ પ્રગટ થઈ, જેઓ દેવ, દાનવ, મનુષ્ય, ગુહ્યક, સિદ્ધ, ગંધર્વ, વિદ્યાધર, ચારણ, કિંદેવ, કિન્નર, નાગ, રાક્ષસ, કિમ્પુરુષ વગેરે વિવિધ રૂપોમાં પ્રગટ થયા. રજ-સત્ત્વ-તમ ગુણોથી ઉત્પન્ન ભિન્ન સ્વભાવ અને ઇચ્છાઓને કારણે તેમની જાતિઓ અને તેમના અધિપતિઓ અલગ થયા; તેથી જીવજગતની વિવિધતા મુજબ વૈદિક કર્મ, મંત્ર અને ફળ પણ અનેક પ્રકારના છે.

Verse 7

तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥

ત્રિગુણોથી ઉત્પન્ન પ્રકૃતિભેદને કારણે જીવજાતિઓ અને તેમના અધિપતિઓ અનેક પ્રકારના છે. તેથી જીવના સ્વભાવની વિવિધતા મુજબ વૈદિક કર્મ, મંત્ર અને ફળ પણ બહુવિધ કહેવાય છે.

Verse 8

एवं प्रकृतिवैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् । पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाषण्डमतयोऽपरे ॥ ८ ॥

આ રીતે પ્રકૃતિના વૈચિત્ર્યથી મનુષ્યોની મતબુદ્ધિ ભિન્ન ભિન્ન થાય છે. કેટલાકના આસ્તિક દર્શનો પરંપરા અને સંપ્રદાયથી ચાલ્યા આવે છે, જ્યારે બીજા કેટલાક ઉપદેશકો સીધા જ નાસ્તિક પાખંડી દૃષ્ટિકોણને સમર્થન આપે છે.

Verse 9

मन्मायामोहितधिय: पुरुषा: पुरुषर्षभ । श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ ९ ॥

હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! મારી માયાથી મોહિત બુદ્ધિવાળા મનુષ્યો પોતાના કર્મ અને રુચિ પ્રમાણે સાચું શ્રેય શું છે તે વિષે અનેક રીતે, અનેક મતોથી બોલે છે.

Verse 10

धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् । अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्व‍‍र्यं त्यागभोजनम् । केचिद् यज्ञं तपो दानं व्रतानि नियमान् यमान् ॥ १० ॥

કેટલાક કહે છે કે ધર્માચરણથી સુખ મળે; બીજા યશ, કામભોગ, સત્ય, દમ અને શમ કહે છે. કેટલાક સ્વાર્થ, રાજકીય પ્રભાવ/ઐશ્વર્ય, ત્યાગ અથવા ભોગને શ્રેય માને છે; અને કેટલાક યજ્ઞ, તપ, દાન, વ્રત, નિયમ અને યમને જ કલ્યાણનું સાધન કહે છે—દરેક માર્ગના પોતાના સમર્થક હોય છે.

Verse 11

आद्यन्तवन्त एवैषां लोका: कर्मविनिर्मिता: । दु:खोदर्कास्तमोनिष्ठा: क्षुद्रा मन्दा: शुचार्पिता: ॥ ११ ॥

કર્મથી રચાયેલા આ લોકોએ આદિ અને અંત છે. તેઓ ક્ષુદ્ર, મંદબુદ્ધિ, તમોગુણમાં સ્થિત છે; ફળ ભોગવતાં પણ શોકથી ભરેલા રહી અંતે દુઃખ જ આપે છે.

Verse 12

मय्यर्पितात्मन: सभ्य निरपेक्षस्य सर्वत: । मयात्मना सुखं यत्तत् कुत: स्याद् विषयात्मनाम् ॥ १२ ॥

હે વિદ્વાન ઉદ્ધવ! જે સર્વ રીતે નિરપેક્ષ રહી પોતાનું ચિત્ત મને અર્પે છે, તે મારી સાથે જે આત્મસુખ ભોગવે છે, તે વિષયાસક્તોને કેવી રીતે મળી શકે?

Verse 13

अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतस: । मया सन्तुष्टमनस: सर्वा: सुखमया दिश: ॥ १३ ॥

જે અકિંચન છે, ઇન્દ્રિયદમનથી શાંત છે, સર્વ પરિસ્થિતિમાં સમચિત્ત છે અને જેનું મન મને લઈને સંતોષ પામ્યું છે—તેને સર્વ દિશાઓ સુખમય લાગે છે.

Verse 14

न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा मय्यर्पितात्मेच्छति मद्विनान्यत् ॥ १४ ॥

જેણે પોતાનું ચિત્ત મને અર્પી સ્થિર કર્યું છે, તે ન બ્રહ્માનું પદ-ધામ ઇચ્છે, ન ઇન્દ્રનું આસન, ન પૃથ્વીનું સામ્રાજ્ય, ન પાતાળલોકનું અધિપત્ય, ન યોગસિદ્ધિઓ, ન જન્મમરણથી મુક્તિ—તેને મારા સિવાય બીજું કશું નથી જોઈએ.

Verse 15

न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्कर: । न च सङ्कर्षणो न श्रीर्नैवात्मा च यथा भवान् ॥ १५ ॥

પ્રિય ઉદ્ધવ! બ્રહ્મા, શંકર, સંકર્ષણ, શ્રીલક્ષ્મી—અહીં સુધી કે મારું પોતાનું આત્મસ્વરૂપ પણ—તારા જેટલું મને પ્રિય નથી.

Verse 16

निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् । अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्‍‍घ्रिरेणुभि: ॥ १६ ॥

હું નિષ્કામ, શાંત, નિર્વૈર અને સમદર્શી મુનિ-ભક્તોના કમળચરણની ધૂળથી લોકો પવિત્ર થાય તે માટે સદા તેમના પગલાં અનુસરો છું।

Verse 17

निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतस: शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सला: । कामैरनालब्धधियो जुषन्ति ते यन्नैरपेक्ष्यं न विदु: सुखं मम ॥ १७ ॥

જે નિષ્કિંચન છે, જેમનું ચિત્ત મારે પ્રત્યે અનુરક્ત છે, જે શાંત, અહંકારરહિત અને સર્વ જીવો પ્રત્યે દયાળુ મહાત્મા છે, અને વિષયકામનાઓથી જેમની બુદ્ધિ ડગમગતી નથી—તે જ મારેમાં તે નિરપેક્ષ સુખ ભોગવે છે, જે અન્યને અજ્ઞાત છે।

Verse 18

बाध्यमानोऽपि मद्भ‍क्तो विषयैरजितेन्द्रिय: । प्राय: प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते ॥ १८ ॥

હે ઉદ્ધવ, મારો ભક્ત ઇન્દ્રિયો સંપૂર્ણ જીત્યો ન હોય તો વિષયવાસનાઓ તેને સતાવી શકે; છતાં મારી પ્રત્યેની અડગ ભક્તિના કારણે તે ઇન્દ્રિયભોગથી પરાજિત થતો નથી।

Verse 19

यथाग्नि: सुसमृद्धार्चि: करोत्येधांसि भस्मसात् । तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्‍स्‍नश: ॥ १९ ॥

હે ઉદ્ધવ, જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિ લાકડાંને ભસ્મ કરી દે છે, તેમ મારી પ્રત્યેની ભક્તિ મારા ભક્તોના કરેલા સર્વ પાપોને સંપૂર્ણ રીતે દહન કરી નાખે છે।

Verse 20

न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ॥ २० ॥

હે ઉદ્ધવ, યોગ, સાંખ્ય, ધર્મકર્મ, સ્વાધ્યાય, તપ કે ત્યાગ—આમાંથી કશું મને તેમ વશ નથી કરતું જેમ મારા ભક્તોની નિર્મળ અને પ્રબળ ભક્તિ મને તેમના અધિકારમાં લાવે છે।

Verse 21

भक्त्याहमेकया ग्राह्य: श्रद्धयात्मा प्रिय: सताम् । भक्ति: पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि सम्भवात् ॥ २१ ॥

એકનિષ્ઠ ભક્તિ અને મારા પ્રત્યે પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી જ હું પ્રાપ્ત થાઉં છું. હું મારા ભક્તોને સ્વભાવથી પ્રિય છું; મન્નિષ્ઠ ભક્તિ શ્વપાકોને પણ જન્મદોષથી શુદ્ધ કરે છે.

Verse 22

धर्म: सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता । मद्भ‍क्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ २२ ॥

સત્ય અને દયાથી યુક્ત ધર્મકર્મ હોય કે તપથી પ્રાપ્ત વિદ્યাও—મારી ભક્તિ વિના—આત્માને સંપૂર્ણ રીતે શુદ્ધ કરી શકતી નથી.

Verse 23

कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना । विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्त्या विनाशय: ॥ २३ ॥

રોમાંચ વિના હૃદય કેવી રીતે દ્રવશે? હૃદય ન દ્રવે તો પ્રેમાશ્રુ કેવી રીતે વહે? આધ્યાત્મિક આનંદથી રડ્યા વિના પ્રભુ પ્રત્યે પ્રેમભક્તિ કેવી રીતે થાય? અને એવી ભક્તિ વિના ચિત્ત કેવી રીતે શુદ્ધ થાય?

Verse 24

वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्व‍‍चिच्च । विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्भ‍‍क्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ २४ ॥

જેનાં વચન ગદગદ થાય, જેનું ચિત્ત દ્રવે, જે વારંવાર રડે અને ક્યારેક હસે, જે લજ્જિત થઈ ઊંચે સ્વરે ગાય અને નૃત્ય કરે—એવો મારી ભક્તિમાં યુક્ત ભક્ત સમગ્ર જગતને પવિત્ર કરે છે.

Verse 25

यथाग्निना हेम मलं जहाति ध्मातं पुन: स्वं भजते च रूपम् । आत्मा च कर्मानुशयं विधूय मद्भ‍‍क्तियोगेन भजत्यथो माम् ॥ २५ ॥

જેમ અગ્નિમાં ગાળેલું સોનું મલિનતા ત્યજી પોતાના શુદ્ધ તેજસ્વી રૂપે પાછું આવે છે, તેમ ભક્તિયોગની અગ્નિમાં લીન આત્મા પૂર્વકર્મોના કલુષ-વાસનાઓ દૂર કરી શુદ્ધ બની પોતાના મૂળ સ્વરૂપે મારી સેવા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 26

यथा यथात्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानै: । तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर्यथैवाञ्जनसम्प्रयुक्तम् ॥ २६ ॥

જેમ રોગગ્રસ્ત આંખ ઔષધી અંજનથી ધીમે ધીમે દૃષ્ટિશક્તિ પાછી મેળવે છે, તેમ જીવ મારા પુણ્યમય યશનું શ્રવણ-કીર્તન કરીને ચિત્તની મલિનતા ધોઈ નાખે છે અને મારા સૂક્ષ્મ દિવ્ય સ્વરૂપમાં પરમ સત્ય મને જોઈ શકે છે।

Verse 27

विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते । मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते ॥ २७ ॥

વિષયોનું ધ્યાન કરનારનું ચિત્ત વિષયોમાં જ ફસાઈ જાય છે; પરંતુ જે સતત મારું સ્મરણ કરે છે તેનું ચિત્ત મારામાં જ લીન થઈ જાય છે।

Verse 28

तस्मादसदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् । हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भ‍ावभावितम् ॥ २८ ॥

અતએવ સ્વપ્નના મનોરથ જેવી અસત્ ભૌતિક કલ્પનાઓનો ત્યાગ કરીને, મારા ભાવથી ભાવિત મનને મારામાં જ સંપૂર્ણ સમાધિમાં સ્થાપિત કર; સતત મારું ચિંતન કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે।

Verse 29

स्‍त्रीणां स्‍त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् । क्षेमे विविक्त आसीनश्चिन्तयेन्मामतन्द्रित: ॥ २९ ॥

આત્મચેતન બની સ્ત્રીઓ તથા સ્ત્રીઓમાં આસક્ત લોકોનો સંગ દૂરથી જ ત્યજી દે. નિર્ભય થઈ સુરક્ષિત એકાંત સ્થાને બેસીને, અપ્રમાદથી મારું ચિંતન કર।

Verse 30

न तथास्य भवेत् क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३० ॥

વિવિધ આસક્તિઓથી ઊપજતા દુઃખ અને બંધનમાં, પુરુષ માટે સ્ત્રીસંગ તથા સ્ત્રીસંગમાં આસક્ત લોકોની સંગત જેટલી દુઃખદ અને બંધનકારી છે, એટલી બીજી કોઈ નથી।

Verse 31

श्रीउद्धव उवाच यथा त्वामरविन्दाक्ष याद‍ृशं वा यदात्मकम् । ध्यायेन्मुमुक्षुरेतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३१ ॥

શ્રી ઉદ્ધવે કહ્યું— હે કમલનેત્ર શ્રીકૃષ્ણ! મુક્તિ ઇચ્છનાર કઈ રીતથી તમારું ધ્યાન કરે? તમારા કયા સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું? અને કયા રૂપ પર મન સ્થિર કરવું? કૃપા કરીને આ ધ્યાનવિષય મને કહો।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥

શ્રીભગવાને કહ્યું— સમતલ આસન પર બેસીને, શરીરને સીધું અને સ્થિર રાખીને યથાસુખ બેસો; બંને હાથ ગોદમાં રાખો અને નજર નાકના ટોચ પર સ્થિર કરો।

Verse 33

श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥

પૂરક, કુંભક અને રેચક— આ પ્રાણાયામ ક્રિયાઓથી પ્રાણના માર્ગોને શુદ્ધ કરવો; પછી ક્રમ ઉલટાવી (રેચક, કુંભક, પૂરક) પણ ધીમે ધીમે અભ્યાસ કરવો. ઇન્દ્રિયો જીતીને આ રીતે પગથિયે પગથિયે પ્રાણાયામ કરવો।

Verse 34

हृद्यविच्छिन्नमोङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत् । प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुन: संवेशयेत् स्वरम् ॥ ३४ ॥

હૃદયમાં અવિચ્છિન્ન ઓંકારનું ધ્યાન કરવું— તે ઘંટાનાદ સમાન છે અને કમળદાંડીના તંતુ જેવો સૂક્ષ્મ છે. પ્રાણથી તેને ઉર્ધ્વ ઉઠાવી, પછી ફરી તે સ્વરને ત્યાં જ સમાવી દેવું।

Verse 35

एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् । दशकृत्वस्‍त्रिषवणं मासादर्वाग् जितानिल: ॥ ३५ ॥

આ રીતે પ્રણવ (ॐ) સાથે યુક્ત પ્રાણનો જ અભ્યાસ કરવો. સવાર, બપોર અને સાંજ— ત્રણ સંધ્યાકાળે દસ-દસ વાર કરવો. એક મહિનામાં તે પ્રાણવાયુને જીતે છે।