Adhyaya 13
Guṇa-viveka, Haṁsa-gītā, and the Yoga that Cuts False Ego
ઉદ્ધવને મુક્તિનો ક્રમશઃ ઉપદેશ આપતાં શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે ગુણો આત્માના નથી, પરંતુ ભૌતિક બુદ્ધિના ધર્મ છે. સાધનાની સીડી એવી—પ્રથમ સત્ત્વ વધારી રજ-તમને દબાવો, પછી શુદ્ધ-સત્ત્વરૂપ ભક્તિ દ્વારા સત્ત્વને પણ પાર કરો. શાસ્ત્ર, પાણી, સંગ, દેશ, કાળ, કર્મ, જન્મ, ધ્યાન, મંત્રજપ અને સંસ્કારો ગુણોને વધારનારા કારણો છે; તેથી સીધું આત્મજ્ઞાન જાગે ત્યાં સુધી સાત્ત્વિક આધાર પસંદ કરવા કહે છે. ઉદ્ધવ પૂછે છે—આગામી દુઃખ જાણતાં છતાં મનુષ્ય સુખ પાછળ કેમ દોડે? કૃષ્ણ દેહાભિમાન, રાગથી બનેલી યોજનાઓ અને અસંયમિત ઇન્દ્રિયો બંધનનું કારણ બતાવી મનોનિગ્રહ અને ત્રિસંધ્યામાં ભગવાનમાં લીન થવાનો ઉપાય આપે છે. પછી યોગની ઉત્પત્તિ—સનકાદિ ઋષિઓ બ્રહ્માને પ્રશ્ન કરે છે, પરંતુ સૃષ્ટિ-વ્યાપારમાં વ્યસ્ત બ્રહ્મા ઉત્તર આપી શકતા નથી. ત્યારે ભગવાન હંસરূপે પ્રગટ થઈ નિશ્ચિત અદ્વૈત વિશ્લેષણ કરે છે—જે કંઈ અનુભવાય તે બધું તેમનામાં જ છે; જાગ્રત-સ્વપ્ન-સુષુપ્તિથી પર તુરીય સાક્ષીનું જ્ઞાન અને અહંકાર કાપતી જ્ઞાનખડ્ગની શિક્ષા આપે છે. ઋષિઓના સંશયો દૂર થાય છે, તેઓ પૂજન કરે છે અને હંસ સ્વધામ પરત જાય છે, આગળની ઉદ્ધવગીતા માટે અચળ સ્મરણ અને વૈરાગ્યનો આધાર સ્થાપે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मन: । सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥ १ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: સત્ત્વ, રજ અને તમ—આ ગુણો બુદ્ધિ (જડ બુદ્ધિ)ને લગતા છે, આત્માને નહીં. સત્ત્વના વિકાસથી રજ-તમનો નાશ થાય છે, અને પછી શુદ્ધ સત્ત્વના આશ્રયથી ભૌતિક સત્ત્વમાંથી પણ મુક્તિ મળે છે.
Verse 2
सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भक्तिलक्षण: । सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्म: प्रवर्तते ॥ २ ॥
જ્યારે જીવ સત્ત્વગુણમાં દૃઢ રીતે સ્થિત થાય છે, ત્યારે મારી પ્રત્યે ભક્તિ-લક્ષણવાળો ધર્મ પ્રબળ બને છે. સાત્ત્વિક વસ્તુઓની ઉપાસનાથી સત્ત્વ વધે છે, અને ત્યારથી ધર્મ પ્રવર્તે છે.
Verse 3
धर्मो रजस्तमो हन्यात् सत्त्ववृद्धिरनुत्तम: । आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते ॥ ३ ॥
સત્ત્વવૃદ્ધિથી બળવાન થયેલો ધર્મ રજસ્ અને તમસ્ નો નાશ કરે છે; બંને હણાય ત્યારે તેમનું મૂળ અધર્મ પણ શીઘ્ર નષ્ટ થાય છે।
Verse 4
आगमोऽप: प्रजा देश: काल: कर्म च जन्म च । ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतव: ॥ ४ ॥
શાસ્ત્ર, જળ, પ્રજા/સંગ, દેશ, કાળ, કર્મ, જન્મ, ધ્યાન, મંત્રજપ અને સંસ્કાર—આ દસ ગુણોના હેતુ છે; એમના અનુસાર પ્રકૃતિના ગુણો જુદા રીતે પ્રબળ થાય છે।
Verse 5
तत्तत् सात्त्विकमेवैषां यद् यद् वृद्धा: प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम् ॥ ५ ॥
આ દસમાંથી જે જે સાત્ત્વિક છે તેને વેદજ્ઞ મહર્ષિઓ વખાણે છે; તામસને નિંદી ત્યજે છે; અને રાજસને ઉપેક્ષે છે।
Verse 6
सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये । ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम् ॥ ६ ॥
સત્ત્વવૃદ્ધિ માટે મનુષ્યે સાત્ત્વિક વસ્તુઓનું જ સેવન કરવું. સત્ત્વ વધે તો ધર્મ, ધર્મથી જ્ઞાન જાગે—જ્યાં સુધી આત્મસ્મૃતિ પ્રગટ થઈ દેહ-મનનું મિથ્યા તાદાત્મ્ય દૂર ન થાય।
Verse 7
वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् । एवं गुणव्यत्ययजो देह: शाम्यति तत्क्रिय: ॥ ७ ॥
વાંસના ઘર્ષણથી ઉત્પન્ન અગ્નિ તે જ વાંસવનને દહન કરીને પોતે જ શાંત થઈ જાય છે. તેમ જ ગુણોના પરસ્પર સંઘર્ષથી દેહ ઉત્પન્ન થાય છે; અને મન-દેહને જ્ઞાનસાધનામાં લગાડવાથી એ જ જ્ઞાન જન્મકારક ગુણોને દહન કરી દેહ-મનને શમાવે છે।
Verse 8
श्रीउद्धव उवाच विदन्ति मर्त्या: प्रायेण विषयान् पदमापदाम् । तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत् ॥ ८ ॥
શ્રી ઉદ્ધવે કહ્યું—હે કૃષ્ણ! મનુષ્યો સામાન્ય રીતે જાણે છે કે વિષયભોગ આગળ ભારે દુઃખ લાવે છે, છતાં ભોગવે છે. હે પ્રભુ, જ્ઞાન હોવા છતાં કોઈ કૂતરા, ગધેડા કે બકરા જેવું કેમ વર્તે?
Verse 9
श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥
શ્રીભગવાને કહ્યું—હે ઉદ્ધવ! પ્રમત્ત પુરુષના હૃદયમાં ‘હું’ એવી વિપરીત બુદ્ધિ ઊભરી આવે છે. તેથી ભયંકર રજોગુણ ઉછળે છે અને સ્વભાવથી સાત્ત્વિક મન વિકારી બની જાય છે.
Verse 10
श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥
રજોગુણથી યુક્ત મન અનેક સંકલ્પ-વિકલ્પ કરે છે. પછી ગુણોના ધ્યાનથી દુર્મતિ પુરુષમાં અસહ્ય કામના ઊભી થાય છે.
Verse 11
करोति कामवशग: कर्माण्यविजितेन्द्रिय: । दु:खोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहित: ॥ ११ ॥
જે ઇન્દ્રિયો પર વિજય નથી મેળવે, તે કામના વશમાં રહી રજોગુણના પ્રબળ વેગથી મોહીત થાય છે. આગળ દુઃખ આપનાર પરિણામ દેખાતાં હોવા છતાં તે કર્મ કરતો રહે છે.
Verse 12
रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधी: पुन: । अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिर्न सज्जते ॥ १२ ॥
રજસ અને તમસથી વિદ્વાનની બુદ્ધિ પણ વિક્ષિપ્ત થઈ શકે; છતાં તે આળસ ન રાખીને ફરી મનને નિયંત્રણમાં જોડે. ગુણોના દોષને સ્પષ્ટ જોઈને તે આસક્ત થતો નથી.
Verse 13
अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयञ्छनै: । अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासन: ॥ १३ ॥
મનુષ્યે સદા સાવધાન અને ગંભીર રહી આળસ કે નિરાશા ન કરવી. પ્રાણાયામ અને આસન પર વિજય મેળવી પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સંધ્યાએ ધીમે ધીમે મનને મારે અર્પણ કરી મારેમાં સ્થિર કરવું; અંતે મન સંપૂર્ણ મારેમાં લીન થાય.
Verse 14
एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यै: सनकादिभि: । सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धावेश्यते यथा ॥ १४ ॥
મારા ભક્ત શિષ્યો—સનકાદિ—એ જે યોગ બતાવ્યો છે તે એટલો જ છે: સર્વ વિષયોમાંથી મનને ખેંચી લઈને સીધું અને યથોચિત રીતે મારેમાં જ સમાવી દેવું.
Verse 15
श्रीउद्धव उवाच यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव । योगमादिष्टवानेतद् रूपमिच्छामि वेदितुम् ॥ १५ ॥
શ્રી ઉદ્ધવ બોલ્યા: હે પ્રિય કેશવ! તમે સનક અને તેના ભાઈઓને કયા સમયે અને કયા રૂપમાં આ યોગવિદ્યા ઉપદેશી? તે રૂપ અને પ્રસંગ હું જાણવા ઇચ્છું છું.
Verse 16
श्रीभगवानुवाच पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसा: सनकादय: । पप्रच्छु: पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम् ॥ १६ ॥
ભગવાને કહ્યું: એક વખત હિરણ્યગર્ભ બ્રહ્માના માનસ પુત્રો—સનકાદિ ઋષિઓ—એમણે પોતાના પિતાને યોગના પરમ, એકાંત અને સૂક્ષ્મ લક્ષ્ય વિષે પૂછ્યું.
Verse 17
सनकादय ऊचु: गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो । कथमन्योन्यसन्त्यागो मुमुक्षोरतितितीर्षो: ॥ १७ ॥
સનકાદિ બોલ્યા: હે પ્રભુ! ચિત્ત ગુણોમાં (વિષયોમાં) પ્રવેશે છે અને ગુણો પણ ઇચ્છારૂપે ચિત્તમાં પ્રવેશે છે. જે મુક્તિ ઇચ્છે છે અને વિષયભોગની ક્રિયાઓ પાર કરવી ઈચ્છે છે, તે આ પરસ્પર બંધન કેવી રીતે ત્યજી શકે? કૃપા કરીને સમજાવો.
Verse 18
श्रीभगवानुवाच एवं पृष्टो महादेव: स्वयम्भूर्भूतभावन: । ध्यायमान: प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधी: ॥ १८ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે ઉદ્ધવ, આ રીતે પૂછવામાં આવતા સ્વયંભૂ, ભૂતભાવન મહાદેવ બ્રહ્માએ સનકાદિ પુત્રોના પ્રશ્નના બીજ પર ગંભીર ધ્યાન કર્યું; પરંતુ સર્જનકર્મના પ્રભાવથી તેની બુદ્ધિ કર્મમય બની અને તે પ્રશ્નનો સાર ઉત્તર તેને મળ્યો નહિ।
Verse 19
स मामचिन्तयद् देव: प्रश्नपारतितीर्षया । तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ॥ १९ ॥
તે દેવ બ્રહ્મા પ્રશ્નના પાર ઉતરવાની ઇચ્છાથી મને જ મનમાં ચિંતન કરવા લાગ્યો; ત્યારે હું હંસરূপે તેના સમીપ પ્રગટ થયો।
Verse 20
दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । ब्रह्माणमग्रत: कृत्वा पप्रच्छु: को भवानिति ॥ २० ॥
મને જોઈ તે મુનિઓ બ્રહ્માને આગળ રાખીને નજીક આવ્યા, મારા ચરણોને વંદન કર્યું અને નિર્ભયપણે પૂછ્યું—“તમે કોણ છો?”
Verse 21
इत्यहं मुनिभि: पृष्टस्तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा । यदवोचमहं तेभ्यस्तदुद्धव निबोध मे ॥ २१ ॥
હે ઉદ્ધવ, તે સમયે તત્ત્વ જાણવાની ઇચ્છાવાળા મુનિઓએ મને પૂછ્યું; મેં તેમને જે કહ્યું તે હવે તું મારી પાસેથી સાંભળ।
Verse 22
वस्तुनो यद्यनानात्व आत्मन: प्रश्न ईदृश: । कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रय: ॥ २२ ॥
હે વિપ્રો, જો ‘તમે કોણ?’ પૂછતાં તમે માનો કે હું પણ જીવાત્મા છું અને આપણામાં પરમ ભેદ નથી—કારણ આત્મા એક જ છે—તો તમારો પ્રશ્ન કેવી રીતે યોગ્ય બને? અંતે તમારો અને મારો સાચો આશ્રય શું છે?
Verse 23
पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुत: । को भवानिति व: प्रश्नो वाचारम्भो ह्यनर्थक: ॥ २३ ॥
જો ‘તમે કોણ?’ કહીને તું દેહને જ લક્ષ્ય કરતો હોય, તો જાણ—બધા દેહ પંચમહાભૂતોથી બનેલા હોવાથી તત્ત્વતઃ સમાન છે. તો ‘તમે પાંચ કોણ?’ એમ પૂછવું જોઈએ. જ્યારે મૂળમાં એક જ છે, ત્યારે દેહભેદ કરીને પૂછવું નિરર્થક; આ તો માત્ર શબ્દપ્રપંચ છે.
Verse 24
मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियै: । अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुध्यध्वमञ्जसा ॥ २४ ॥
આ જગતમાં મન, વાણી, દૃષ્ટિ તથા અન્ય ઇન્દ્રિયો જે કંઈ ગ્રહણ કરે છે, તે હું જ છું; મારાથી ભિન્ન કંઈ નથી. તમે સૌ સીધી અને સ્પષ્ટ વિચારણા દ્વારા આ સત્ય સમજી લો.
Verse 25
गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजा: । जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मन: ॥ २५ ॥
હે પ્રિય પુત્રો, મનનું સ્વભાવ ગુણમય વિષયોમાં પ્રવેશવાનું છે અને વિષયો પણ મનમાં પ્રવેશે છે. પરંતુ આ ભૌતિક મન અને વિષયો—બંને જ માત્ર ઉપાધિ છે, જે મારા અંશ જીવાત્માને ઢાંકી ‘દેહ’ તરીકે દેખાડે છે.
Verse 26
गुणेषु चाविशच्चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया । गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ॥ २६ ॥
ઇન્દ્રિયસુખની સતત સેવાથી ચિત્ત વારંવાર ગુણમય વિષયોમાં પ્રવેશે છે, અને વિષયો પણ ચિત્તમાંથી જ ઉત્પન્ન થઈ ચિત્તમાં જ પ્રબળ રીતે સ્થિત રહે છે. મારા પરાત્પર સ્વરૂપને તત્ત્વથી જાણી સાધક ચિત્ત અને વિષયો—બંનેનો ત્યાગ કરે છે.
Verse 27
जाग्रत् स्वप्न: सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तय: । तासां विलक्षणो जीव: साक्षित्वेन विनिश्चित: ॥ २७ ॥
જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ—આ બુદ્ધિના ત્રણ વૃત્તિરૂપ અવસ્થાઓ છે, જે પ્રકૃતિના ગુણોથી ઉત્પન્ન થાય છે. આ ત્રણે અવસ્થાથી ભિન્ન જીવાત્મા સాక్షી-રૂપે નિશ્ચિત છે; તે તેમને જોતા છતાં અલિપ્ત રહે છે.
Verse 28
यर्हि संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तिद: । मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस्तद् गुणचेतसाम् ॥ २८ ॥
જ્યારે આત્માને ગુણવૃત્તિ આપતો આ સંસારબંધ હોય, ત્યારે મારા તુરીય સ્થાને સ્થિત થઈ તેને ત્યજી દે; ત્યારે ગુણમય મન અને વિષયોનો ત્યાગ સ્વયં થાય છે।
Verse 29
अहङ्कारकृतं बन्धमात्मनोऽर्थविपर्ययम् । विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत् ॥ २९ ॥
અહંકારથી ઉત્પન્ન બંધન આત્માને તેની સાચી ઇચ્છાના વિરુદ્ધ ફળ આપે છે; તેથી વિદ્વાન સંસારભોગની ચિંતા ત્યજી મારા તુરીય સ્થાને સ્થિત રહે।
Verse 30
यावन्नानार्थधी: पुंसो न निवर्तेत युक्तिभि: । जागर्त्यपि स्वपन्नज्ञ: स्वप्ने जागरणं यथा ॥ ३० ॥
યુક્તિઓથી પણ મનુષ્યની નાનાર્થબુદ્ધિ નિવર્તે નહીં અને તે સર્વને મારામાં ન જુએ, તો તે જાગતો દેખાય છતાં અપૂર્ણ જ્ઞાનથી સ્વપ્નમાં જ છે—જેમ સ્વપ્નમાં જાગરણનું સ્વપ્ન।
Verse 31
असत्त्वादात्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा । गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा ॥ ३१ ॥
પરમ પુરુષથી અલગ માનેલા ભાવોમાં વાસ્તવિક સત્તા નથી, છતાં તે ભેદબુદ્ધિ ઊભી કરે છે; સ્વપ્નદ્રષ્ટા જેમ અનેક ક્રિયા અને ફળ કલ્પે છે, તેમ જીવ પ્રભુથી અલગ ભાવના કારણે મિથ્યા કર્મ કરે છે અને ગતિ-ફળને કારણ માને છે।
Verse 32
यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान् भुङ्क्ते समस्तकरणैर्हृदि तत्सदृक्षान् । स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एक: स्मृत्यन्वयात्त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेश: ॥ ३२ ॥
જાગ્રતમાં જીવ તમામ ઇન્દ્રિયોથી ક્ષણભંગુર દેહ-મનના વિષયો ભોગવે છે; સ્વપ્નમાં મનની અંદર તેવી જ અનુભૂતિ ભોગવે છે; અને સુષુપ્તિમાં તે બધું અજ્ઞાનમાં લીન થાય છે. જાગ્રત-સ્વપ્ન-સુષુપ્તિની સ્મૃતિ-પરંપરા પર વિચાર કરીને તે સમજે છે કે તે ત્રણે અવસ્થામાં એક જ છે અને ત્રિગુણાતીત છે; તેથી તે ઇન્દ્રિયોનો સ્વામી બને છે।
Verse 33
एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्र्यवस्था मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्था: । सञ्छिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण- ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम् ॥ ३३ ॥
આ રીતે વિચાર કરો કે પ્રકૃતિના ગુણોથી ઉત્પન્ન મનની ત્રણ અવસ્થાઓ મારી માયાથી મારેમાં જ કલ્પિત થયેલી છે. આત્મતત્ત્વ નિશ્ચિત કરીને, તર્ક અને ઋષિ-વેદવચનોમાંથી પ્રાપ્ત તીક્ષ્ણ જ્ઞાનખડ્ગથી સર્વ સંશયોના આધાર એવા અહંકારને કાપી, હૃદયસ્થ મને ભજો।
Verse 34
ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् । विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया स्वप्नस्त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्प: ॥ ३४ ॥
આ જગત મનના વિલાસરૂપ એક અલગ ભ્રમ છે એમ જોવો—અતિચંચળ, આજે દેખાય કાલે નાશ પામે, જેમ અગ્નિદંડ ફેરવતાં લાલ રેખા દેખાય. આત્મા સ્વભાવથી એકમાત્ર શુદ્ધ વિજ્ઞાન-ચેતન છે; પરંતુ માયા તેને અનેક રીતે પ્રગટ કરે છે. ગુણવિસર્ગથી જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ—એ ત્રિવિધ વિકલ્પ ઊભા થાય છે; તે બધું સ્વપ્નસમાન માયા જ છે।
Verse 35
दृष्टिं तत: प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्ण- स्तूष्णीं भवेन्निजसुखानुभवो निरीह: सन्दृश्यते क्व च यदीदमवस्तुबुद्ध्या त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ॥ ३५ ॥
પછી દૃષ્ટિને ભ્રમથી પાછી ફેરવી, તૃષ્ણારહિત થાઓ. આત્મસુખનો અનુભવ કરીને નિરીહ બની મૌન રહો—ભૌતિક બોલચાલ અને પ્રવૃત્તિ ત્યજો. ક્યારેક જગત જોવું પડે તો યાદ રાખો કે આ પરમ સત્ય નથી; આ બુદ્ધિથી જ તેને ત્યાગ્યું છે. મૃત્યુ સુધી આવી સ્મૃતિ રહે તો ફરી ભ્રમમાં પડવું નથી।
Verse 36
देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् । दैवादपेतमथ दैववशादुपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३६ ॥
જેણે સ્વરૂપનું સાક્ષાત્કાર કરીને સિદ્ધિ પામી છે, તે નશ્વર દેહ બેઠો છે કે ઊભો—એ નથી જોતો. દૈવઈચ્છાથી દેહ છૂટી જાય કે દૈવવશાત નવો દેહ મળે, આત્મજ્ઞાને તેનું ભાન નથી—જેમ મદિરામત્ત માણસને પોતાના વસ્ત્રની સ્થિતિ ખબર નથી પડતી।
Verse 37
देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग: स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३७ ॥
દેહ નિશ્ચિતપણે દૈવના વશમાં ચાલે છે; જેટલું કર્મ બાકી છે તેટલું ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણ સાથે જીવતો રહી પ્રારબ્ધ ભોગવે છે. પરંતુ જે પરમ સત્યમાં જાગૃત છે અને સમાધિ-યોગમાં ઊંચે સ્થિત છે, તે આ પ્રપંચમય દેહને સ્વપ્નદેહ સમજી ફરી કદી તેની શરણાગતિ કરતો નથી।
Verse 38
मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयो: । जानीत मागतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया ॥ ३८ ॥
હે વિપ્રો! મેં તમને સાંખ્ય અને યોગનું આ ગુહ્ય તત્ત્વ કહ્યું છે. જાણો કે હું જ વિષ્ણુ પરમપુરુષ; તમારા સાચા ધર્મકર્તવ્ય સમજાવવા માટે અહીં પ્રગટ થયો છું.
Verse 39
अहं योगस्य सांख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजस: । परायणं द्विजश्रेष्ठा: श्रिय: कीर्तेर्दमस्य च ॥ ३९ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! યોગ, સાંખ્ય, સત્ય, ઋત, તેજ, શ્રી, કીર્તિ અને દમ—આ બધાનું પરમ આશ્રય હું જ છું, એમ જાણો.
Verse 40
मां भजन्ति गुणा: सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणा: ॥ ४० ॥
પ્રકૃતિના ગુણોથી પરે, નિરપેક્ષ, સુહૃદ, પરમપ્રિય, અંતર્યામી, સર્વત્ર સમ અને આસક્તિ-રહિત—આવા સર્વ ઉત્તમ દિવ્ય ગુણો મને જ આશ્રય કરીને મને જ ભજે છે.
Verse 41
इति मे छिन्नसन्देहा मुनय: सनकादय: । सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवै: ॥ ४१ ॥
[શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા:] હે ઉદ્ધવ! મારા વચનોથી સનકાદિ મુનિઓના બધા સંશયો કપાઈ ગયા. તેમણે પરાભક્તિથી મારી પૂજા કરી અને ઉત્તમ સ્તોત્રોથી મારી મહિમા ગાઈ.
Verse 42
तैरहं पूजित: सम्यक् संस्तुत: परमर्षिभि: । प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यत: परमेष्ठिन: ॥ ४२ ॥
સનકાદિ પરમર્ષિઓએ મને યોગ્ય રીતે પૂજીને સ્તુતિ કરી; અને પરમેષ્ઠી બ્રહ્મા જોતા જ હું મારા સ્વધામમાં પરત ગયો.
Frequently Asked Questions
It teaches a staged method: since guṇas affect material intelligence (buddhi) rather than the ātman, one should first cultivate sattva through sattvic supports (śāstra, saṅga, mantra, saṁskāra, etc.) to overcome rajas and tamas. When sattva strengthens, dharma characterized by devotion becomes prominent; then, by absorption in the Lord (bhakti/śuddha-sattva), one transcends even material goodness and awakens direct self-knowledge.
Haṁsa is the Lord’s instructing manifestation who appears when Brahmā, unable to resolve the Kumāras’ question due to involvement in creation, turns his mind to the Supreme. Haṁsa teaches the essential yoga: withdraw the mind from objects and fix it directly in the Lord, cutting false ego and dissolving the imagined separation between seer, mind, and sense objects.
Kṛṣṇa explains that misidentification with body and mind generates false knowledge, after which rajas invades the mind and drives incessant planning for material advancement. Uncontrolled senses place one under the rule of desire, so one acts despite foreseeing future misery. The remedy is renewed vigilance, breath-and-posture discipline, and repeated absorption in the Lord, especially at the three sandhyās.
They are described as functions of intelligence shaped by guṇas. The ātman is the consistent witness across all three, and the Lord is presented as turīya—the fourth reality beyond them. By reflecting on the succession of states, one recognizes oneself as transcendental to them, gains mastery over the senses, and renounces the mind–object entanglement.