Adhyaya 12
Sādhu-saṅga, the Gopīs’ Prema, and the Veda’s Culmination in Exclusive Surrender
ઉદ્ધવ-ગીતાના પ્રવાહમાં શ્રીકૃષ્ણ ઉદ્ધવને દૃઢપણે કહે છે કે મુક્તિ અને ભગવત્પ્રાપ્તિનું નિર્ણાયક કારણ સાધુ-સંગ અને નિર્મળ એકાંત ભક્તિ છે; પુણ્ય-તપસ્યા વગેરે સાધનોનો સમુચ્ચય નહીં. તેઓ અષ્ટાંગયોગ, સાંખ્ય, અહિંસા, વેદપાઠ, તપ, સંન્યાસ, યજ્ઞ, દાન, તીર્થ, વ્રત, દેવપૂજા વગેરે શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાનો ગણાવીને પણ જાહેર કરે છે કે આ બધું તેમને એટલું ‘બાંધતું’ નથી જેટલું શુદ્ધ ભક્તિ બાંધે છે. પછી વિવિધ યુગોના દૃષ્ટાંતો દ્વારા બતાવે છે કે ભક્ત-સંગથી અયોગ્ય ગણાતા લોકો અને સમૂહો પણ ઉન્નત થયા; અંતે વૃંદાવનવાસીઓ, ખાસ કરીને ગોપીઓના વિરહમાં પ્રગટ થયેલ પરમ પ્રેમને શિખરરૂપે સ્થાપે છે. ઉદ્ધવના સંશય પર ભગવાન વેદશબ્દ દ્વારા પોતાના પ્રાકટ્ય, જગતને પોતાના સ્વરૂપરૂપે, અને સંસારવૃક્ષની ઉપમા સમજાવી કહે છે કે જ્ઞાનશસ્ત્રથી તેને કાપો અને ભગવાનનો સાક્ષાત્કાર થયા પછી તે સાધન પણ ત્યજી દો. અધ્યાયનો નિષ્કર્ષ: વેદ અને વિચાર સહાયક છે, પરંતુ અંતિમ લક્ષ્ય કૃષ્ણમાં એકાંત શરણાગતિ છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ १ ॥ व्रतानि यज्ञश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमा: । यथावरुन्धे सत्सङ्ग: सर्वसङ्गापहो हि माम् ॥ २ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે ઉદ્ધવ, યોગ, સાંખ્ય કે સામાન્ય ધર્મ; વેદપાઠ, તપ, ત્યાગ, ઇષ્ટાપૂર્ત, દાન-દક્ષિણા—આથી હું વશ થતો નથી. વ્રત, યજ્ઞ, વેદમંત્ર, તીર્થ, નિયમ-યમ પણ નહીં; પરંતુ મારા શુદ્ધ ભક્તોનો સત્સંગ, જે સર્વ આસક્તિ દૂર કરે છે, એ જ મને ભક્તના વશમાં લાવે છે.
Verse 2
श्रीभगवानुवाच न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ १ ॥ व्रतानि यज्ञश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमा: । यथावरुन्धे सत्सङ्ग: सर्वसङ्गापहो हि माम् ॥ २ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે ઉદ્ધવ! યોગ, સાંખ્ય, ધર્માચાર, વેદપાઠ, તપ, ત્યાગ, ઇષ્ટાપૂર્ત, દાન-દક્ષિણા; વ્રત, યજ્ઞ, મંત્રજપ, તીર્થસેવા, નિયમ-યમ—આ બધાથી હું વશ થતો નથી. પરંતુ મારા શુદ્ધ ભક્તોનો સત્સંગ, જે સર્વ આસક્તિ હરી લે છે, એ જ મને ભક્તના અધિકારમાં લાવે છે.
Verse 3
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
સત્સંગથી જ રજ-તમમાં બંધાયેલા જીવો પણ યુગે યુગે મારા ભક્તોની સંગતિ પામી પરમ પદને પ્રાપ્ત થયા. દૈત્ય, રાક્ષસ, પશુ-પક્ષી, ગંધર્વ-અપ્સરા, નાગ, સિદ્ધ, ચારણ, ગુહ્યક, વિદ્યાધર; તેમજ મનુષ્યોમાં વૈશ્ય, શૂદ્ર, સ્ત્રીઓ અને અન્ય—ઘણાં મારા ધામે પહોંચ્યા. વૃત્રાસુર, પ્રહ્લાદ વગેરે; વૃષપર્વા, બલિ મહારાજ, બાણાસુર, મય, વિભીષણ; સુગ્રીવ, હનુમાન, જાંબવાન, ગજેન્દ્ર, જટાયુ, તુલાધાર, ધર્મ-વ્યાધ, કુબ્જા, વ્રજની ગોપીઓ અને યજ્ઞ કરનાર બ્રાહ્મણોની પત્નીઓ—સત્સંગથી જ સિદ્ધિ પામ્યા.
Verse 4
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
સત્સંગથી જ રજ-તમમાં બંધાયેલા જીવો પણ યુગે યુગે મારા ભક્તોની સંગતિ પામી પરમ પદને પ્રાપ્ત થયા. દૈત્ય, રાક્ષસ, પશુ-પક્ષી, ગંધર્વ-અપ્સરા, નાગ, સિદ્ધ, ચારણ, ગુહ્યક, વિદ્યાધર; તેમજ મનુષ્યોમાં વૈશ્ય, શૂદ્ર, સ્ત્રીઓ અને અન્ય—ઘણાં મારા ધામે પહોંચ્યા. વૃત્રાસુર, પ્રહ્લાદ વગેરે; વૃષપર્વા, બલિ મહારાજ, બાણાસુર, મય, વિભીષણ; સુગ્રીવ, હનુમાન, જાંબવાન, ગજેન્દ્ર, જટાયુ, તુલાધાર, ધર્મ-વ્યાધ, કુબ્જા, વ્રજની ગોપીઓ અને યજ્ઞ કરનાર બ્રાહ્મણોની પત્નીઓ—સત્સંગથી જ સિદ્ધિ પામ્યા.
Verse 5
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
સત્સંગથી જ રજ-તમમાં બંધાયેલા જીવો પણ યુગે યુગે મારા ભક્તોની સંગતિ પામી પરમ પદને પ્રાપ્ત થયા. દૈત્ય, રાક્ષસ, પશુ-પક્ષી, ગંધર્વ-અપ્સરા, નાગ, સિદ્ધ, ચારણ, ગુહ્યક, વિદ્યાધર; તેમજ મનુષ્યોમાં વૈશ્ય, શૂદ્ર, સ્ત્રીઓ અને અન્ય—ઘણાં મારા ધામે પહોંચ્યા. વૃત્રાસુર, પ્રહ્લાદ વગેરે; વૃષપર્વા, બલિ મહારાજ, બાણાસુર, મય, વિભીષણ; સુગ્રીવ, હનુમાન, જાંબવાન, ગજેન્દ્ર, જટાયુ, તુલાધાર, ધર્મ-વ્યાધ, કુબ્જા, વ્રજની ગોપીઓ અને યજ્ઞ કરનાર બ્રાહ્મણોની પત્નીઓ—સત્સંગથી જ સિદ્ધિ પામ્યા.
Verse 6
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
સત્સંગથી જ રજ-તમમાં બંધાયેલા જીવો પણ યુગે યુગે મારા ભક્તોની સંગતિ પામી પરમ પદને પ્રાપ્ત થયા. દૈત્ય, રાક્ષસ, પશુ-પક્ષી, ગંધર્વ-અપ્સરા, નાગ, સિદ્ધ, ચારણ, ગુહ્યક, વિદ્યાધર; તેમજ મનુષ્યોમાં વૈશ્ય, શૂદ્ર, સ્ત્રીઓ અને અન્ય—ઘણાં મારા ધામે પહોંચ્યા. વૃત્રાસુર, પ્રહ્લાદ વગેરે; વૃષપર્વા, બલિ મહારાજ, બાણાસુર, મય, વિભીષણ; સુગ્રીવ, હનુમાન, જાંબવાન, ગજેન્દ્ર, જટાયુ, તુલાધાર, ધર્મ-વ્યાધ, કુબ્જા, વ્રજની ગોપીઓ અને યજ્ઞ કરનાર બ્રાહ્મણોની પત્નીઓ—સત્સંગથી જ સિદ્ધિ પામ્યા.
Verse 7
ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमा: । अव्रतातप्ततपस: मत्सङ्गान्मामुपागता: ॥ ७ ॥
મેં જેમનો ઉલ્લેખ કર્યો, તેમણે ન તો વેદોનું ગંભીર અધ્યયન કર્યું, ન મહાત્માઓની ઉપાસના કરી, ન કઠોર વ્રત-તપ કર્યા. માત્ર મારા અને મારા ભક્તોના સત્સંગથી તેઓ મને પ્રાપ્ત થયા.
Verse 8
केवलेन हि भावेन गोप्यो गावो नगा मृगा: । येऽन्ये मूढधियो नागा: सिद्धा मामीयुरञ्जसा ॥ ८ ॥
માત્ર નિર્મળ ભાવથી ગોપીઓ, ગાયો, યમલાર્જુન વૃક્ષો જેવા સ્થાવર, પશુઓ, ઝાડીઓ-ઝાંખર જેવા મંદચેતન જીવો, તથા કાલિય જેવા નાગ—બધાએ સહેલાઈથી મને પામી જીવનસિદ્ધિ મેળવી.
Verse 9
यं न योगेन साङ्ख्येन दानव्रततपोऽध्वरै: । व्याख्यास्वाध्यायसन्न्यासै: प्राप्नुयाद् यत्नवानपि ॥ ९ ॥
યોગ, સાંખ્ય, દાન, વ્રત, તપ, યજ્ઞ, વેદમંત્રોની વ્યાખ્યા-ઉપદેશ, સ્વાધ્યાય અથવા સંન્યાસ—આ બધામાં કેટલો પણ પ્રયત્ન કરે, તોય તેનાથી મને પ્રાપ્ત કરી શકાતો નથી.
Verse 10
रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते श्वाफल्किना मय्यनुरक्तचित्ता: । विगाढभावेन न मे वियोग- तीव्राधयोऽन्यं ददृशु: सुखाय ॥ १० ॥
ગોપીઓના નેતૃત્વમાં વૃંદાવનવાસીઓ ગાઢ પ્રેમથી સદા મારી પ્રત્યે આસક્તચિત્ત હતા. તેથી શ્વાફલ્કિપુત્ર અક્રૂર જ્યારે મને અને મારા ભાઈ બલરામને મથુરા લઈ ગયો, ત્યારે મારા વિયોગથી તેઓ અત્યંત વ્યથિત થયા અને અન્ય ક્યાંય સુખ ન જોયું.
Verse 11
तास्ता: क्षपा: प्रेष्ठतमेन नीता मयैव वृन्दावनगोचरेण । क्षणार्धवत्ता: पुनरङ्ग तासां हीना मया कल्पसमा बभूवु: ॥ ११ ॥
હે ઉદ્ધવ! વૃંદાવનના પ્રદેશમાં પોતાના પરમ પ્રિય એવા મારી સાથે ગોપીઓએ વિતાવેલી તે રાત્રિઓ તેમને ક્ષણમાત્ર જેવી લાગી. પરંતુ મારા સંગથી વંચિત થતાં એ જ રાત્રિઓ તેમને કલ્પ સમાન અનંત જેવી લાગવા લાગી.
Verse 12
ता नाविदन् मय्यनुषङ्गबद्ध- धिय: स्वमात्मानमदस्तथेदम् । यथा समाधौ मुनयोऽब्धितोये नद्य: प्रविष्टा इव नामरूपे ॥ १२ ॥
હે ઉદ્ધવ! જેમ સમાધિમાં મુનિઓ નદીઓ સમુદ્રમાં ભળી જાય તેમ નામ‑રૂપનું ભાન રાખતા નથી, તેમ વૃન્દાવનની ગોપીઓ મનથી મારે પ્રત્યે એટલી આસક્ત હતી કે તેમને ન પોતાનું દેહભાન રહ્યું, ન આ જગતનું, ન પરજન્મનું; તેમની ચેતના માત્ર મારી અંદર જ બંધાઈ હતી।
Verse 13
मत्कामा रमणं जारमस्वरूपविदोऽबला: । ब्रह्म मां परमं प्रापु: सङ्गाच्छतसहस्रश: ॥ १३ ॥
મને ઇચ્છતી તે અબલા ગોપીઓ મને અતિમોહક પ્રિયતમ (જાર) માનીને મારા સાચા સ્વરૂપને જાણતી ન હતી; છતાં મારી સાથેની ઘનિષ્ઠ સંગતિથી લાખો ગોપીઓએ મને—પરમ બ્રહ્મ, પરમ સત્ય—પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 14
तस्मात्त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ॥ १४ ॥ मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् । याहि सर्वात्मभावेन मया स्या ह्यकुतोभय: ॥ १५ ॥
અતએવ, હે ઉદ્ધવ! વિધિ‑નિષેધ, પ્રવૃત્તિ‑નિવૃત્તિ, તેમજ જે સાંભળ્યું છે અને જે સાંભળવાનું છે—આ બધું ત્યજી દે. સર્વ દેહધારીઓના હૃદયમાં સ્થિત હું પરમ પુરુષ છું; તું માત્ર મારી જ શરણ લઈ, સર્વાત્મભાવથી, અને મારી કૃપાથી સર્વથા નિર્ભય થા।
Verse 15
तस्मात्त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ॥ १४ ॥ मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् । याहि सर्वात्मभावेन मया स्या ह्यकुतोभय: ॥ १५ ॥
હે ઉદ્ધવ! વિધિ‑નિષેધ, પ્રવૃત્તિ‑નિવૃત્તિ, તેમજ સાંભળેલું અને સાંભળવાનું—આ બધું છોડીને સર્વ દેહધારીઓના હૃદયમાં સ્થિત પરમ પુરુષ એવા મારી જ શરણ લે. સર્વાત્મભાવથી મારી પાસે આવ; મારી કૃપાથી તું સર્વ પરિસ્થિતિમાં નિર્ભય બનશે।
Verse 16
श्रीउद्धव उवाच संशय: शृण्वतो वाचं तव योगेश्वरेश्वर । न निवर्तत आत्मस्थो येन भ्राम्यति मे मन: ॥ १६ ॥
શ્રી ઉદ્ધવ બોલ્યા—હે યોગેશ્વરોના ઈશ્વર! તમારી વાણી સાંભળવા છતાં મારા હૃદયમાં રહેલો સંશય દૂર થતો નથી; તેથી મારું મન ભ્રમિત થાય છે।
Verse 17
श्रीभगवानुवाच स एष जीवो विवरप्रसूति: प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्ट: । मनोमयं सूक्ष्ममुपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठ: ॥ १७ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે ઉદ્ધવ, હું પ્રાણવાયુ અને આદ્ય નાદ સાથે હૃદય-ગુહામાં સ્થિત રહી દરેક જીવને જીવન આપું છું. મન દ્વારા મારું સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ અનુભવી શકાય છે; અને માત્રા, સ્વર, વર્ણ તથા ઉચ્ચારભેદોથી યુક્ત વેદધ્વનિરૂપે હું સ્થૂલ સ્વરૂપે પણ પ્રગટ થાઉં છું.
Verse 18
यथानल: खेऽनिलबन्धुरुष्मा बलेन दारुण्यधिमथ्यमान: । अणु: प्रजातो हविषा समेधते तथैव मे व्यक्तिरियं हि वाणी ॥ १८ ॥
જેમ કાઠાંને જોરથી ઘસતાં વાયુના સંયોગથી ઉષ્મા ઉત્પન્ન થાય છે અને અગ્નિનો નાનો સ્ફુલિંગ દેખાય છે; પછી ઘી અર્પણ કરતાં અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે—તેમ જ વેદોની વાણી-ધ્વનિમાં હું પ્રગટ થાઉં છું.
Verse 19
एवं गदि: कर्म गतिर्विसर्गो घ्राणो रसो दृक् स्पर्श: श्रुतिश्च । सङ्कल्पविज्ञानमथाभिमान: सूत्रं रज:सत्त्वतमोविकार: ॥ १९ ॥
વાણી, હાથ, પગ, જનનેન્દ્રિય અને ગુદા—આ કર્મેન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ; તથા નાક, જીભ, આંખ, ત્વચા અને કાન—આ જ્ઞાનેન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ; તેમજ મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત અને અહંકારની સૂક્ષ્મ ક્રિયાઓ, સાથે સૂક્ષ્મ સૂત્ર-તત્ત્વ અને રજઃ-સત્ત્વ-તમઃ ગુણોના વિકાર—આ બધું મારું ભૌતિક રીતે પ્રગટ સ્વરૂપ છે એમ જાણો.
Verse 20
अयं हि जीवस्त्रिवृदब्जयोनि- रव्यक्त एको वयसा स आद्य: । विश्लिष्टशक्तिर्बहुधेव भाति बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत् ॥ २० ॥
જેમ એક જ ખેતરની માટીમાં અનેક બીજ પડતાં અસંખ્ય વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને શાકભાજી વગેરે ઊગે છે, તેમ સર્વને જીવન આપનાર શાશ્વત એક પરમેશ્વર સૃષ્ટિથી પરે અવ્યક્ત રૂપે સ્થિત છે. સમયક્રમમાં તે ત્રિગુણોના આશ્રય અને વિશ્વ-કમળનો સ્ત્રોત બની પોતાની ભૌતિક શક્તિઓને વિભાજિત કરે છે અને એક હોવા છતાં અનેક રૂપોમાં પ્રગટ થયો હોય તેમ દેખાય છે.
Verse 21
यस्मिन्निदं प्रोतमशेषमोतं पटो यथा तन्तुवितानसंस्थ: । य एष संसारतरु: पुराण: कर्मात्मक: पुष्पफले प्रसूते ॥ २१ ॥
જેમ તાણા-વાણા ના તંતુઓ પર વણાયેલું કપડું ઓતપ્રોત રહે છે, તેમ આ સમગ્ર જગત પરમ પુરુષમાં ઓતપ્રોત છે અને તેમાં જ સ્થિત છે. આ પ્રાચીન સંસાર-વૃક્ષ કર્મમય છે અને પુષ્પ-ફળ ઉત્પન્ન કરે છે; તેમ જ દેહ-રૂપ વૃક્ષ પહેલાં ફૂલે છે અને પછી ભોગ-રૂપ ફળ આપે છે.
Verse 22
द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनाल: पञ्चस्कन्ध: पञ्चरसप्रसूति: । दशैकशाखो द्विसुपर्णनीड- स्त्रिवल्कलो द्विफलोऽर्कं प्रविष्ट: ॥ २२ ॥ अदन्ति चैकं फलमस्य गृध्रा ग्रामेचरा एकमरण्यवासा: । हंसा य एकं बहुरूपमिज्यै- र्मायामयं वेद स वेद वेदम् ॥ २३ ॥
આ ભૌતિક સંસાર-વૃક્ષમાં બે બીજ, સૈંકડો મૂળ, ત્રણ કાંડા અને પાંચ સ્કંધ છે. તે પાંચ રસ ઉત્પન્ન કરે છે, અગિયાર શાખાઓ ધરાવે છે, બે પક્ષીઓનું માળું છે, ત્રણ પ્રકારની છાલથી ઢંકાયેલું છે, બે ફળ આપે છે અને સૂર્ય સુધી વિસ્તરે છે.
Verse 23
द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनाल: पञ्चस्कन्ध: पञ्चरसप्रसूति: । दशैकशाखो द्विसुपर्णनीड- स्त्रिवल्कलो द्विफलोऽर्कं प्रविष्ट: ॥ २२ ॥ अदन्ति चैकं फलमस्य गृध्रा ग्रामेचरा एकमरण्यवासा: । हंसा य एकं बहुरूपमिज्यै- र्मायामयं वेद स वेद वेदम् ॥ २३ ॥
આ વૃક્ષનું એક ફળ ગામમાં રહેતા, ભોગલાલસાથી ગૃધ્ર અને ગૃહાસક્ત લોકો ભોગવે છે; બીજું ફળ અરણ્યવાસી, હંસસદૃશ સંન્યાસીઓ ભોગવે છે. જે સદ્ગુરુઓની સહાયથી આ વૃક્ષને એક પરમ સત્યની બહુરૂપે પ્રગટ થતી માયાશક્તિનું પ્રાકટ્ય સમજે છે, તે જ વેદનો તાત્પર્ય જાણે છે.
Verse 24
एवं गुरूपासनयैकभक्त्या विद्याकुठारेण शितेन धीर: । विवृश्च्य जीवाशयमप्रमत्त: सम्पद्य चात्मानमथ त्यजास्त्रम् ॥ २४ ॥
આ રીતે ગુરુની સાવધ ઉપાસના દ્વારા એકનિષ્ઠ ભક્તિ દૃઢ કરો, અને તીક્ષ્ણ વિદ્યા-રૂપ કુહાડાથી અપ્રમત્ત રહી જીવના સૂક્ષ્મ ભૌતિક આવરણને કાપી નાખો. ભગવાનનું સાક્ષાત્કાર થતાં પછી, તે વિશ્લેષણ-જ્ઞાનનું કુહાડું પણ ત્યજી દો.
Frequently Asked Questions
Because sādhu-saṅga awakens śuddha-bhakti, which directly attracts Bhagavān as a person (bhakta-vaśya). Ritual, yoga, and austerity can purify or elevate, but without devotion they do not establish the loving relationship that ‘binds’ the Lord. The chapter’s repeated contrast shows that the decisive factor is the heart’s exclusive attachment to Kṛṣṇa, transmitted and nourished through association with His pure devotees.
The chapter teaches that eligibility is ultimately determined by contact with bhakti—especially via devotees—rather than by birth, ritual capacity, or scholastic attainment. By sādhu-saṅga, even those dominated by rajas and tamas can receive devotion, and devotion itself carries the soul to the Lord’s abode, as illustrated by figures like Prahlāda, Vṛtrāsura, Gajendra, Jaṭāyu, Kubjā, the gopīs, and the wives of the brāhmaṇas.
It is not a rejection of Veda as false, but a declaration of Veda’s final purport (tātparya): all subsidiary rules and ritual procedures are meant to culminate in exclusive surrender to Bhagavān. When direct refuge in Kṛṣṇa is awakened, secondary supports become nonessential, just as one leaves a boat after crossing a river.
It is an allegory of embodied saṁsāra structured by guṇa and karma. Its components (seeds, roots, trunks, branches, fruits, two birds) encode the jīva’s entanglement and the experience of enjoyment and renunciation. With guru-bhakti and sharpened knowledge, one ‘cuts’ the subtle covering (liṅga-śarīra identification) and, upon realizing Bhagavān, relinquishes even the analytic tool—resting in direct devotion and realization.
Their consciousness is portrayed as fully absorbed in Kṛṣṇa beyond self-awareness, social identity, or concern for future lives. Their viraha (anguish of separation when Kṛṣṇa leaves for Mathurā) demonstrates exclusive dependence: without Him, no substitute happiness exists. The chapter uses this as the lived proof that pure love, not technique, is the supreme means and end.