Adhyaya 10
Karma-vāda Critiqued, Varṇāśrama Reframed, and the Soul’s Distinction from the Body
ઉદ્ધવને શ્રીકૃષ્ણનો ઉપદેશ આગળ વધે છે. આ અધ્યાયમાં વર્ણાશ્રમ પ્રત્યે યોગ્ય દૃષ્ટિ સ્થાપિત થાય છે—ભગવાનનો પૂર્ણ આશ્રય, ભક્તિસેવામાં મન સ્થિર કરવું અને વ્યક્તિગત ઇચ્છા વિના નિયમિત કર્તવ્યોનું પાલન. ઇન્દ્રિયસુખ પર આધારિત પ્રયત્નો સ્વપ્નવસ્તુ સમા માયાજન્ય અને અંતે નિષ્ફળ છે—એવું કૃષ્ણ દર્શાવે છે. ક્રમ જણાવે છે—શુદ્ધિ માટે નિયમિત કર્મ, પછી આત્મતત્ત્વની શોધમાં પૂર્ણ રીતે લાગ્યા પછી ફળકામી વિધિ-નિષેધનો ત્યાગ, અને અંતે સદ્ગુરુની શરણાગતિ. શિષ્યભાવ—વિનય, અમમત્વ, પરિશ્રમ, ઈર્ષ્યા અને વ્યર્થ વાણીથી દૂર રહેવું. અગ્નિ-ઇંધણના દૃષ્ટાંતથી આત્મા સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ દેહથી ભિન્ન છે એમ સમજાવે છે; ગુણજન્ય દેહ સાથે ખોટી ઓળખ જ બંધન છે, જ્ઞાનથી તે દૂર થાય છે. કર્મવાદ અને સ્વર્ગફળની વાતોનું ખંડન કરીને કહે છે કે કાળ સર્વ ફળો નાશ કરે છે, પાપ નરકગતિ આપે છે, અને બ્રહ્મા પણ કાળથી ભયભીત છે. અંતે ઉદ્ધવ પૂછે છે—આત્મા કેવી રીતે બંધ પણ અને મુક્ત પણ કહેવાય—આગલા અધ્યાય માટે ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच मयोदितेष्ववहित: स्वधर्मेषु मदाश्रय: । वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत् ॥ १ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા— મારો આશ્રય લઈને, મેં કહેલા સ્વધર્મોમાં સાવધાન રહી, નિષ્કામ મનથી વર્ણાશ્રમ અને કુલાચારનું આચરણ કરવું જોઈએ।
Verse 2
अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् । गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम् ॥ २ ॥
વિશુદ્ધ આત્માએ જોવું જોઈએ કે વિષયભોગમાં આસક્ત દેહધારી જીવો ઇન્દ્રિયવિષયોને સત્ય માનીને ભ્રમથી સ્વીકારી બેઠા છે; તેથી ગુણોમાં તત્ત્વધ્યાનથી તેમના સર્વ પ્રયત્નો વિપરીત થઈ નિષ્ફળ થાય છે।
Verse 3
सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथ: । नानात्मकत्वाद् विफलस्तथा भेदात्मधीर्गुणै: ॥ ३ ॥
જેમ સૂતો માણસ સ્વપ્નમાં વિષયોના અનેક દૃશ્યો જુએ છે અને ધ્યાન કરનારના મનના મનોભાવ પણ અનેકરૂપ હોવાથી અંતે નિષ્ફળ થાય છે; તેમ જ આત્મસ્વરૂપથી સૂતો જીવ ગુણોથી ભેદબુદ્ધિ કરીને અનેક વિષયો જુએ છે—તે પ્રભુની માયાશક્તિની ક્ષણિક રચનાઓ છે. ઇન્દ્રિયપ્રેરણાથી તેમાં ધ્યાન કરીને તે પોતાની બુદ્ધિને વ્યર્થ લગાવે છે।
Verse 4
निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत् । जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत् कर्मचोदनाम् ॥ ४ ॥
જેણે મને જીવનલક્ષ્યરૂપે મનમાં સ્થિર કર્યો છે, તેણે ઇન્દ્રિયભોગ આધારિત પ્રવૃત્ત કર્મો ત્યજીને ઉન્નતિ માટે નિયમબદ્ધ નિવૃત્ત કર્મ કરવું જોઈએ. પરંતુ જે આત્મતત્ત્વની પરમ જિજ્ઞાસામાં સંપૂર્ણ પ્રવૃત્ત છે, તેણે ફળકર્મને પ્રેરિત કરતી શાસ્ત્રચોદનાઓ સ્વીકારવી નહીં।
Verse 5
यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्पर: क्वचित् । मदभिज्ञं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम् ॥ ५ ॥
જેણે મને પરમ લક્ષ્ય સ્વીકાર્યું છે, તેણે પાપનિષેધક યમોનું સતત પાલન કરવું જોઈએ અને શક્ય તેટલું શૌચ વગેરે નાના નિયમો પણ કરવાના. અંતે તો તેને એવા સદ્ગુરુની શરણ લેવી જોઈએ જે મને યથાર્થ રીતે જાણે, શાંત હોય અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિથી મારી સાથે અભિન્ન હોય।
Verse 6
अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममोदृढसौहृद: । असत्वरोऽर्थजिज्ञासुरनसूयुरमोघवाक् ॥ ६ ॥
ગુરુનો સેવક/શિષ્ય ખોટા માનથી રહિત, ઈર્ષ્યા વિનાનો, દક્ષ અને આળસ વિનાનો હોવો જોઈએ; પત્ની-પુત્ર, ઘર અને સમાજ સહિત ઇન્દ્રિયવિષયો પરનું મમત્વ ત્યજી દેવું જોઈએ. ગુરુ પ્રત્યે દૃઢ સ્નેહ-મૈત્રી રાખે અને ભટકે નહીં. તે હંમેશા આધ્યાત્મિક અર્થની જિજ્ઞાસા રાખે, કોઈની નિંદા/દ્વેષ ન કરે અને વ્યર્થ વાણી ટાળે।
Verse 7
जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिषु । उदासीन: समं पश्यन् सर्वेष्वर्थमिवात्मन: ॥ ७ ॥
પત્ની, સંતાન, ઘર, જમીન, સ્વજન, મિત્ર અને ધન વગેરેમાં સમદૃષ્ટિથી આત્મહિત જોઈને મનુષ્ય ઉદાસીન અને આસક્તિરહિત રહે।
Verse 8
विलक्षण: स्थूलसूक्ष्माद् देहादात्मेक्षिता स्वदृक् । यथाग्निर्दारुणो दाह्याद् दाहकोऽन्य: प्रकाशक: ॥ ८ ॥
સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ દેહથી ભિન્ન આત્મા સ્વદ્રષ્ટા છે; જેમ દાહક અને પ્રકાશક અગ્નિ દાહ્ય લાકડાથી જુદો છે।
Verse 9
निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान् गुणान् । अन्त:प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान् पर: ॥ ९ ॥
ઇંધણની સ્થિતિ મુજબ અગ્નિ નિરોધિત, પ્રગટ, ક્ષીણ, તેજસ્વી વગેરે દેખાય છે; તેમ પર આત્મા દેહમાં પ્રવેશી દેહગુણો ધારણ કરતો હોય તેમ જણાય છે।
Verse 10
योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि । संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मन: ॥ १० ॥
ગુણોથી રચાયેલો આ સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ દેહ જ પુરુષનું બંધનરૂપ સંસાર છે; દેહગુણોને પોતાનાં માનવું અજ્ઞાન છે, જેને આત્મજ્ઞાન છેદી નાખે છે।
Verse 11
तस्माज्जिज्ञासयात्मानमात्मस्थं केवलं परम् । सङ्गम्य निरसेदेतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥ ११ ॥
અતએવ જ્ઞાનની જિજ્ઞાસાથી પોતાના અંદર સ્થિત શુદ્ધ પરમેશ્વર ભગવાનને આશ્રય કર; પ્રભુના નિર્મળ પરાત્પર અસ્તિત્વને જાણી જગતને સ્વતંત્ર સત્ય માનવાની મિથ્યા બુદ્ધિ ક્રમે ત્યાગ કર।
Verse 12
आचार्योऽरणिराद्य: स्यादन्तेवास्युत्तरारणि: । तत्सन्धानं प्रवचनं विद्यासन्धि: सुखावह: ॥ १२ ॥
આચાર્ય નીચલી અરણિ સમાન છે, શિષ્ય ઉપરની અરણિ સમાન; ગુરુનું ઉપદેશ મધ્યની કાઠી સમાન. તેમના સંયોગથી પ્રગટ થતી જ્ઞાનાગ્નિ અજ્ઞાનના અંધકારને ભસ્મ કરી ગુરુ-શિષ્યને મહાસુખ આપે છે।
Verse 13
वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धि- र्धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम् । गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत् स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाग्नि: ॥ १३ ॥
નિપુણ આચાર્ય પાસેથી વિનયપૂર્વક શ્રવણ કરવાથી શિષ્યની બુદ્ધિ અત્યંત શુદ્ધ અને પ્રખર બને છે, જે ત્રિગુણજન્ય માયાના પ્રહારને દૂર કરે છે. પછી આ શુદ્ધ જ્ઞાન ગુણોને દહન કરી અંતે પોતે પણ શાંત થાય છે—જેમ ઈંધણ ખૂટે ત્યારે અગ્નિ બુઝી જાય।
Verse 14
अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥
પ્રિય ઉદ્ધવ! કેટલાક દાર્શનિકો મારા નિષ્કર્ષને પડકારે છે. તેઓ જીવને કર્મકર્તા અને પોતાના કર્મથી મળતા સુખ-દુઃખનો ભોક્તા માને છે; અને જગત, કાળ, શાસ્ત્ર અને આત્માને નાનારૂપે નિત્ય કહે છે. તેઓ માને છે કે વસ્તુઓના આકારભેદથી જ બુદ્ધિ જન્મે અને બદલાય છે, તેથી જ્ઞાન એક અને શાશ્વત નથી. છતાં પણ, દેહધારણ અને કાળના અધિન હોવાને કારણે જન્મ, મરણ, વૃદ્ધાવસ્થા અને રોગ વારંવાર થતા જ રહેશે।
Verse 15
अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥
તેઓ એમ પણ માને છે કે સર્વ ભાવોની સ્થિતિ જાણે સ્વાભાવિક ઉત્પત્તિ જેવી છે; વસ્તુઓના આકારભેદથી બુદ્ધિ જન્મે છે અને તૂટીને બદલાય છે. તેથી તેમના મત મુજબ જ્ઞાન ન એક છે ન નિત્ય।
Verse 16
अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥
તથાપિ, પ્રિય! સર્વ દેહધારી જીવો દેહયોગથી અને કાળના અધિન હોવાથી જન્માદિ ભાવો—જન્મ, મરણ, વૃદ્ધાવસ્થા અને રોગ—વારંવાર ભોગવે છે; તેથી સંસારચક્ર અટકતું નથી।
Verse 17
तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते । भोक्तुश्च दु:खसुखयो: को न्वर्थो विवशं भजेत् ॥ १७ ॥
ત્યાં પણ કર્મ કરનારની અસ્વતંત્રતા સ્પષ્ટ દેખાય છે. દુઃખ-સુખ ભોગવનાર જો પરાધીન હોય, તો વિવશ થઈ કરેલા કર્મોથી કયો મૂલ્યવાન ફળ મળશે?
Verse 18
न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषामपि । तथा च दु:खं मूढानां वृथाहङ्करणं परम् ॥ १८ ॥
દેહધારીઓમાં વિદ્વાનને પણ ક્યારેક સુખ મળતું નથી, અને મહામૂઢને પણ ક્યારેક સુખ મળી જાય છે. કુશળ કર્મથી સુખ મેળવવાનો ખ્યાલ વ્યર્થ ખોટા અહંકારનું પ્રદર્શન છે.
Verse 19
यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदु:खयो: । तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद् यथा ॥ १९ ॥
લોકો સુખ મેળવવું અને દુઃખ ટાળવું જાણતા હોય તોય, મૃત્યુનું પ્રભુત્વ ન ચાલે એવો યોગમાર્ગ તેઓ જાણતા નથી.
Verse 20
कोऽन्वर्थ: सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके । आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिद: ॥ २० ॥
મૃત્યુ નજીક હોય ત્યારે કામના કે ભોગવસ્તુ તેને કેવી રીતે સુખ આપશે? જેમ દંડિતને વધસ્થળે લઈ જતાં તૃપ્તિ નથી મળતી, તેમ જાગતિક સુખ પણ તૃપ્તિદાયક નથી.
Verse 21
श्रुतं च दृष्टवद् दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययै: । बह्वन्तरायकामत्वात् कृषिवच्चापि निष्फलम् ॥ २१ ॥
સ્વર્ગલોકના ભોગસુખ જેવી જે સુખની વાત આપણે સાંભળીએ છીએ, તે પણ આપણે જોયેલા સંસારસુખ જેવું જ દૂષિત છે—સ્પર્ધા, ઈર્ષ્યા, ક્ષય અને મૃત્યુથી. તેથી જેમ પાકરોગ, જીવાતો કે દુષ્કાળ જેવી અનેક અડચણોથી ખેતી નિષ્ફળ થાય છે, તેમ પૃથ્વી કે સ્વર્ગમાં ભૌતિક સુખ મેળવવાનો પ્રયત્ન અસંખ્ય વિઘ્નોથી હંમેશા નિષ્ફળ રહે છે.
Verse 22
अन्तरायैरविहितो यदि धर्म: स्वनुष्ठित: । तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ॥ २२ ॥
જો કોઈ વિઘ્ન કે દોષ વિના મનુષ્ય પોતાનો ધર્મ અને વૈદિક કર્મકાંડ યોગ્ય રીતે કરે, તો તે સ્વર્ગસ્થાન પામે; પરંતુ એ ફળ પણ કાળથી નાશ પામે છે—હવે તે સાંભળો.
Verse 23
इष्ट्वेह देवता यज्ञै: स्वर्लोकं याति याज्ञिक: । भुञ्जीत देववत्तत्र भोगान् दिव्यान् निजार्जितान् ॥ २३ ॥
અહીં પૃથ્વી પર જે યજ્ઞો દ્વારા દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે, તે સ્વર્ગલોકમાં જાય છે અને ત્યાં દેવતાની જેમ પોતાના કમાયેલા દિવ્ય ભોગો ભોગવે છે.
Verse 24
स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते । गन्धर्वैर्विहरन् मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ॥ २४ ॥
સ્વર્ગમાં પહોંચીને તે પૃથ્વી પરના પુણ્યથી પ્રાપ્ત તેજસ્વી વિમાનમાં વિહાર કરે છે; ગંધર્વો તેના ગુણગાન ગાય છે, અને મનોહર વેશ ધારણ કરીને દેવીઓની વચ્ચે આનંદ કરે છે.
Verse 25
स्त्रीभि: कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना । क्रीडन् न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृत: ॥ २५ ॥
સ્વર્ગીય સ્ત્રીઓ સાથે તે ઇચ્છા મુજબ જતું, ઝણઝણતા ઘંટડીઓની જાળથી સજ્જ વિમાનમાં વિહાર કરે છે. દેવોના ક્રીડાવનોમાં સુખમગ્ન થઈ તે નથી જાણતો કે તેનું પુણ્ય ક્ષય પામે છે અને તે જલ્દી નીચે પડી જશે.
Verse 26
तावत् स मोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते । क्षीणपुण्य: पतत्यर्वागनिच्छन् कालचालित: ॥ २६ ॥
જ્યાં સુધી તેનું પુણ્ય બાકી રહે છે ત્યાં સુધી તે સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે. પુણ્ય ક્ષીણ થતાં, ઇચ્છા ન હોવા છતાં, કાળના બળથી ચલિત થઈ તે નીચે પડી જાય છે.
Verse 27
यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥
કુસંગ અથવા ઇન્દ્રિય-અસંયમથી જે મનુષ્ય અધર્મમાં રત થાય છે, તે કામમય, કૃપણ, લોભી, સ્ત્રીભોગમાં આસક્ત અને પ્રાણીહિંસક બને છે. વૈદિક વિધિ વિના પશુઓનો વધ કરીને અને પ્રેત-ભૂતગણની પૂજા કરીને મોહગ્રસ્ત જીવ નરકમાં પડે છે; ત્યાં ઘન તમોગુણથી દૂષિત દેહ પામે છે. તે નીચ દેહથી ફરી દુઃખફળદાયક અશુભ કર્મો કરતો રહે છે અને વારંવાર એવો જ દેહ ધારણ કરે છે—મૃત્યુમાં અંત પામતા કર્મોમાં રતને સુખ ક્યાંથી?
Verse 28
यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥
વૈદિક વિધિનો ભંગ કરીને જે અવిధિથી પશુઓનો વધ કરે છે અને પ્રેત-ભૂતગણની પૂજા કરે છે, તે મોહગ્રસ્ત જીવ નરકોમાં જઈ ઘોર અંધકાર પામે છે; ત્યાં તેને ઘન તમોગુણવાળો દેહ મળે છે.
Verse 29
यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥
એ કર્મફળથી જીવ તે જ દેહથી દુઃખફળદાયક કર્મો કરતો રહે છે અને ફરી ફરી એવો જ દેહ ધારણ કરે છે. જે કર્મો અંતે મૃત્યુમાં જ સમાપ્ત થાય છે, તેમાં રત મર્ત્યધર્મીને સુખ કેવી રીતે મળે?
Verse 30
लोकानां लोकपालानां मद्भयं कल्पजीविनाम् । ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुष: ॥ ३० ॥
સ્વર્ગથી નરક સુધી સર્વ લોકોમાં અને કલ્પપર્યંત જીવતા લોકપાલોમાં પણ મારા કાળરૂપનો ભય છે. દ્વિપરાર્ધ આયુષ્ય ધરાવતા બ્રહ્માજી પણ મારો ભય રાખે છે.
Verse 31
गुणा: सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान् । जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ ॥ ३१ ॥
ગુણો જ કર્મો સર્જે છે અને ગુણ જ ગુણોને આગળ વધારેછે. જીવ ગુણસંયુક્ત થઈ કર્મફળો ભોગવે છે; સત્ત્વ-રજ-તમથી પ્રેરિત ઇન્દ્રિયક્રિયાઓનું ફળ તે જ અનુભવે છે.
Verse 32
यावत् स्याद् गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मन: । नानात्वमात्मनो यावत् पारतन्त्र्यं तदैव हि ॥ ३२ ॥
જ્યાં સુધી જીવ પ્રકૃતિના ગુણોને અલગ-અલગ સત્તાવાળા માને છે, ત્યાં સુધી તે આત્માને અનેક રૂપોમાં માની વિવિધ જન્મ-ભોગ ભોગવે છે. તેથી તે ગુણાધીન કર્મફળ પર સંપૂર્ણ પરતંત્ર રહે છે.
Verse 33
यावदस्यास्वतन्त्रत्वं तावदीश्वरतो भयम् । य एतत् समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिता: ॥ ३३ ॥
જ્યાં સુધી જીવ અસ્વતંત્ર રહે છે, ત્યાં સુધી તે ઈશ્વરથી ભય પામે છે, કારણ કે પ્રભુ કર્મફળ નિર્ધારિત કરે છે. જે ગુણોની વૈવિધ્યતાને જ સત્ય માની ભોગમાં આસક્ત થાય છે, તેઓ શોક-વિષાદમાં જ મગ્ન રહી મોહ પામે છે.
Verse 34
काल आत्मागमो लोक: स्वभावो धर्म एव च । इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरे सति ॥ ३४ ॥
જ્યારે ગુણોમાં ઉથલપાથલ અને પરસ્પર ક્રિયા થાય છે, ત્યારે જીવ મને અનેક રીતે કહે છે—સર્વશક્તિમાન કાળ, આત્મા, વૈદિક જ્ઞાન, જગત, સ્વભાવ, ધર્મકર્મ વગેરે.
Verse 35
श्रीउद्धव उवाच गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृत: । गुणैर्न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ ३५ ॥
શ્રી ઉદ્ધવ બોલ્યા: હે વિભો! દેહજન્ય સુખ-દુઃખ સાથે ગુણોમાં રહેવાં છતાં દેહી ગુણોથી કેવી રીતે બંધાતો નથી? અને જો દેહી નિત્ય, નિરંજન અને જગતથી અસંગ હોય, તો તે પ્રકૃતિથી બંધાય જ કેવી રીતે?
Verse 36
कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥
તે કેવી રીતે રહે છે, કેવી રીતે વિહરે છે, અને કયા લક્ષણોથી ઓળખાય? તે શું ખાય, કેવી રીતે વિસર્જન કરે, કેવી રીતે સૂએ, બેસે કે ચાલે? હે અચ્યુત, પ્રશ્નોના ઉત્તર જાણનારમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને મને કહો. એક જ જીવને ક્યારેક નિત્યબદ્ધ અને ક્યારેક નિત્યમુક્ત કહે છે—આ મારો ભ્રમ છે.
Verse 37
कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥
હે અચ્યુત પ્રભુ! એ જ જીવને ક્યારેક નિત્યબદ્ધ અને ક્યારેક નિત્યમુક્ત કહેવામાં આવે છે; તેની સાચી સ્થિતિ મને સમજાતી નથી. તત્ત્વપ્રશ્નોના ઉત્તર આપવા તમે શ્રેષ્ઠ છો; કૃપા કરીને કહો કે નિત્યબદ્ધ અને નિત્યમુક્ત જીવના લક્ષણો શું છે. તેઓ કેવી રીતે રહે, કેવી રીતે વિહરે, કયા ચિહ્નોથી ઓળખાય? તેઓ શું ભોગવે, શું ખાય, શું વિસર્જે, કેવી રીતે સૂએ, બેસે અથવા ચાલે?
Frequently Asked Questions
It presents varṇāśrama as a regulated framework meant to support purification when performed without personal desire and with full shelter in Bhagavān. Duties are not the final goal; they are subordinated to fixing the mind in devotional service and advancing toward realized truth.
Because dream-objects appear real to a sleeping person but are mental constructions with no lasting substance. Similarly, sense objects pursued by one “asleep” to spiritual identity are māyā’s temporary manifestations; meditation on them, driven by the senses, misuses intelligence and yields no permanent gain.
Kṛṣṇa indicates that when one is fully engaged in searching out the ultimate truth of the soul (ātma-tattva-vicāra) and not motivated by sense gratification, one should not accept injunctions governing fruitive activities (karma-kāṇḍa), while still maintaining purity and approaching a realized guru.
The guru is described as fully knowledgeable of Kṛṣṇa as He is, peaceful, and spiritually elevated—so aligned with the Lord’s will that he is said to be ‘not different’ in the sense of representing the Lord’s instruction and presence without personal agenda.
Using the fire-and-fuel analogy: fire (the conscious seer) is distinct from firewood (the body to be illumined). The soul is self-luminous consciousness, while gross and subtle bodies are guṇa-made instruments mistakenly taken as the self.
They are karma-vādīs who claim the living entity’s natural position is fruitive action and that he is the independent enjoyer of results. The chapter argues this view cannot remove birth and death and is contradicted by observation: results are controlled, happiness is inconsistent, and time ultimately destroys all fruits.
Because svarga results depend on exhaustible piety and are vanquished by time. The chapter describes heavenly luxury to show its impermanence: when merit ends, the soul falls against his desire, proving that karma cannot grant lasting fearlessness or liberation.
Uddhava asks how the soul can be described as both eternally conditioned and eternally liberated, and how bondage occurs if the self is transcendental. This directly sets up the subsequent explanation of the symptoms and lived characteristics of conditioned versus liberated beings.