Adhyaya 9
Brahmā’s Tapasya, the Vision of Vaikuṇṭha, and the Lord’s Seed Instructions (Catuḥ-śloki)
આ અધ્યાયમાં શુકદેવ સ્પષ્ટ કરે છે કે આત્માની દેહ સાથેની ઓળખ માયા છે—સ્વપ્ન જેવી—“હું” અને “મારું” એવી દ્વિભ્રાંતિમાંથી ઊભી થતી. સૃષ્ટિના આરંભે બ્રહ્મા પોતાના કમળાસનનો મૂળ સ્ત્રોત અને સર્જનવિધિ ન જાણતાં “તપ” એવો દિવ્ય આદેશ સાંભળી દીર્ઘ તપશ્ચર્યા કરે છે. પ્રસન્ન થઈ ભગવાન સમય અને ગુણોથી પરે વૈકુંઠનું દર્શન કરાવે છે—ત્યાંના નિવાસીઓનું તેજ, વૈભવ અને લક્ષ્મીદેવીની સેવા વર્ણવી બ્રહ્માને પરમાનંદ શરણાગતિમાં સ્થિર કરે છે. પછી ભગવાન બ્રહ્માને દ્વિતીય સર્જન (વિસર્ગ) માટે અધિકૃત કરે છે અને ભક્તિથી અનુભવી શકાય એવું ગુહ્ય જ્ઞાન શીખવે છે: સર્જન પહેલાં, દરમિયાન અને પછી માત્ર ભગવાન જ અસ્તિત્વમાં છે; જે કંઈ તેમનાથી અસંબંધિત લાગે તે માયા છે; અને તેઓ સર્વમાં અંતર્યામી પણ છે તથા સર્વથી પર પણ. ભગવાન અંતર્ધાન થયા પછી બ્રહ્મા સર્જન શરૂ કરે છે અને ભાગવતને પરંપરામાં બ્રહ્મા-નારદ-વ્યાસ સુધી પ્રસારિત કરે છે; આગળ શુકદેવ આ ચતુઃશ્લોકીનો વિસ્તાર કરીને પરીક્ષિતના બ્રહ્માંડવિષયક પ્રશ્નોના ઉત્તર આપશે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच आत्ममायामृते राजन् परस्यानुभवात्मन: । न घटेतार्थसम्बन्ध: स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન! પરમ પુરુષની આત્મમાયા વિના શુદ્ધ ચેતન આત્માનો જડ દેહ સાથે કોઈ સાચો સંબંધ બનતો નથી; તે તો સ્વપ્નદ્રષ્ટા પોતાના દેહના કર્મો જુએ તેમ છે।
Verse 2
बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया । रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते ॥ २ ॥
ભગવાનની બાહ્ય માયાથી જીવ અનેક રૂપોમાં દેખાય છે. પ્રકૃતિના ગુણોમાં રમતાં તે ‘હું’ અને ‘મારું’ એવો ભ્રમ માને છે.
Verse 3
यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् कालमाययो: । रमेत गतसम्मोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ॥ ३ ॥
જ્યારે જીવ પોતાના સ્વભાવસિદ્ધ મહિમામાં સ્થિત થઈ કાળ અને માયાથી પર પરતત્ત્વમાં રમે છે, ત્યારે તેનો મોહ દૂર થાય છે. તે ‘હું’ અને ‘મારું’—બંને ભ્રાંતિઓ ત્યજી શુદ્ધ આત્મા રૂપે પ્રગટ થાય છે.
Verse 4
आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवानृतम् । ब्रह्मणे दर्शयन् रूपमव्यलीकव्रतादृत: ॥ ४ ॥
હે રાજન, ભક્તિ-યોગમાં નિષ્કપટ તપથી બ્રહ્મા પર પ્રસન્ન થઈ ભગવાને બ્રહ્માને પોતાનું નિત્ય, દિવ્ય સ્વરૂપ દર્શાવ્યું. આ જ બંધ જીવના આત્મતત્ત્વ-શુદ્ધિનું પરમ લક્ષ્ય છે.
Verse 5
स आदिदेवो जगतां परो गुरु: स्वधिष्ण्यमास्थाय सिसृक्षयैक्षत । तां नाध्यगच्छद् दृशमत्र सम्मतां प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत् ॥ ५ ॥
જગતના પરમ ગુરુ એવા આદિદેવ બ્રહ્મા પોતાના કમળાસન પર સ્થિત થઈ સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છાથી વિચાર કરવા લાગ્યા. પરંતુ તેઓ ન તો આસનનો મૂળ સ્ત્રોત શોધી શક્યા, ન સૃષ્ટિ-નિર્માણની યોગ્ય દિશા અને વિધિ સમજી શક્યા.
Verse 6
स चिन्तयन् द्वयक्षरमेकदाम्भ- स्युपाशृणोद् द्विर्गदितं वचो विभु: । स्पर्शेषु यत्षोडशमेकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यद् धनं विदु: ॥ ६ ॥
હે નૃપ, આમ વિચાર કરતાં બ્રહ્માએ જળમાં નજીકથી બે વાર ઉચ્ચારાયેલ બે અક્ષરનું વચન સાંભળ્યું. સ્પર્શ વર્ણોમાં સોળમું અને એકવીસમું અક્ષર મળીને ‘તપ’ બન્યું—જે નિષ્કિંચનોનું ધન માનવામાં આવે છે.
Verse 7
निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो विलोक्य तत्रान्यदपश्यमान: । स्वधिष्ण्यमास्थाय विमृश्य तद्धितं तपस्युपादिष्ट इवादधे मन: ॥ ७ ॥
એ ધ્વનિ સાંભળી બ્રહ્માજી વક્તાને જોવા ઇચ્છાથી સર્વ દિશાઓમાં શોધવા લાગ્યા. પરંતુ પોતાને સિવાય બીજું કોઈ ન દેખાતાં, તેમણે કમળાસન પર સ્થિર બેસી, ઉપદેશ મુજબ તપસ્યામાં મન લગાવવું જ હિતકારક માન્યું।
Verse 8
दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनो जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रिय: । अतप्यत स्माखिललोकतापनं तपस्तपीयांस्तपतां समाहित: ॥ ८ ॥
અમોઘદર્શન બ્રહ્માજીએ દેવગણના મુજબ એક હજાર વર્ષ સુધી દિવ્ય તપ કર્યું. આકાશમાંથી આવેલ તે પરમ ધ્વનિને તેમણે દિવ્ય માની સ્વીકારી, પ્રાણ-મન અને ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવ્યો; તેમનું તપ સર્વ લોક માટે ઉપદેશરૂપ બન્યું, તેથી તેઓ તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે।
Verse 9
तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजित: सन्दर्शयामास परं न यत्परम् । व्यपेतसंक्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृष्टवद्भिर्पुरुषैरभिष्टुतम् ॥ ९ ॥
આ રીતે બ્રહ્માજીની તપસ્યાથી ભગવાન અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને તેમને પોતાનું પરમ ધામ વૈકુંઠ દર્શાવ્યું, જે સર્વ લોકોથી પરે સર્વોચ્ચ છે। તે ધામ દુઃખ, મોહ અને ભયથી રહિત છે અને આત્મસાક્ષાત્કારી પુરુષો દ્વારા આરાધિત તથા સ્તુત છે।
Verse 10
प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयो: सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रम: । न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिता: ॥ १० ॥
તે ધામમાં રજસ અને તમસ ગુણો પ્રવર્તતા નથી, અને સત્ત્વ પણ તેમના મિશ્રણ વિના શુદ્ધ છે। ત્યાં કાળનો પ્રભાવ નથી; તો માયા જેવી બાહ્ય શક્તિ ત્યાં કેવી રીતે પ્રવેશે? ત્યાં હરિના અનुव્રત ભક્તોને દેવો અને અસુરો પણ ભેદભાવ વિના આરાધે છે।
Verse 11
श्यामावदाता: शतपत्रलोचना: पिशङ्गवस्त्रा: सुरुच: सुपेशस: । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि- प्रवेकनिष्काभरणा: सुवर्चस: ॥ ११ ॥
વૈકુંઠવાસીઓનો વર્ણ આકાશી નીલિમા જેવો તેજસ્વી છે. તેમની આંખો કમળપત્ર જેવી, વસ્ત્રો પીળાશવાળા, રૂપ મનોહર અને દેહ સુગઠિત છે. તેઓ બધા ચતુર્ભુજ છે, મોતીના હાર અને રત્નજડિત પદકોના આભૂષણોથી શોભિત અને પ્રકાશમાન દેખાય છે।
Verse 12
प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चस: । परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिन: ॥ १२ ॥
કેટલાક દિવ્યજન પ્રવાળ, વૈદૂર્ય અને મૃણાલ જેવી કાંતિથી તેજસ્વી હતા; મસ્તક પર માળા અને કાનમાં ઝગમગતા કુંડળ ધારણ કરતા હતા.
Verse 13
भ्राजिष्णुभिर्य: परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् । विद्योतमान: प्रमदोत्तमाद्युभि: सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभ: ॥ १३ ॥
વૈકુંઠ લોકોની આસપાસ મહાત્મા ભક્તોના ઝગમગતા વિમાનોની પંક્તિઓ શોભતી હતી; દિવ્યવર્ણી સુન્દરીઓ વીજળી જેવી તેજસ્વી—બધું મળીને વાદળ-વીજળીથી સજેલા આકાશ સમાન લાગતું હતું.
Verse 14
श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयो: करोति मानं बहुधा विभूतिभि: । प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगै- र्विगीयमाना प्रियकर्म गायती ॥ १४ ॥
ત્યાં દિવ્યરૂપિણી લક્ષ્મીદેવી ઉરુગાય ભગવાનના કમળચરણોની પ્રેમસેવામાં અનેક વિભૂતિઓથી માન અર્પે છે; વસંતના અનુયાયી ભમરાઓથી પ્રેરાઈ ઝૂલામાં બેસી, સખીઓ સાથે પ્રભુના પ્રિય કર્મોની કીર્તિ ગાય છે.
Verse 15
ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं श्रिय: पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् । सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभि: स्वपार्षदाग्रै: परिसेवितं विभुम् ॥ १५ ॥
બ્રહ્માજીએ વૈકુંઠ લોકોમાં તે વિભુ ભગવાનનું દર્શન કર્યું—જે સમસ્ત સાત્વત ભક્તસમુદાયના સ્વામી, શ્રીપતિ, યજ્ઞપતિ અને જગત્પતિ છે; અને નંદ, સુનંદ, પ્રબલ, અર્હણ વગેરે અગ્ર પાર্ষદો તેમની સેવા કરતા હતા.
Verse 16
भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् । किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥ १६ ॥
ભગવાન પોતાના પ્રિય સેવકો પર પ્રસાદાભિમુખ થઈ ઝુકેલા હતા; તેમની દૃષ્ટિ જ મદિરાસમાન મોહક, પ્રસન્ન હાસ્ય અને અરুণાભ નેત્ર-મુખથી શોભિત. તેઓ કિરીટધારી, કુંડલધારી, ચતુર્ભુજ, પીતાંબર પરિધાન કરેલા; અને વક્ષસ્થળે શ્રીદેવીના ચિહ્નોથી ચિહ્નિત હતા.
Verse 17
अध्यर्हणीयासनमास्थितं परं वृतं चतु:षोडशपञ्चशक्तिभि: । युक्तं भगै: स्वैरितरत्र चाध्रुवै: स्व एव धामन् रममाणमीश्वरम् ॥ १७ ॥
ભગવાન પરમ પૂજનીય આસન પર બિરાજમાન હતા અને ચાર, સોળ, પાંચ અને છ શક્તિઓ તથા અન્ય ક્ષણભંગુર ગૌણ શક્તિઓથી ઘેરાયેલા હતા; છતાં તેઓ સ્વધામમાં સ્વયં રમતા સત્ય પરમેશ્વર હતા।
Verse 18
तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो हृष्यत्तनु: प्रेमभराश्रुलोचन: । ननाम पादाम्बुजमस्य विश्वसृग् यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते ॥ १८ ॥
ભગવાનના પૂર્ણ દર્શનથી બ્રહ્માનું અંતઃકરણ આનંદથી છલકાઈ ગયું; પ્રેમાવેશમાં દેહ રોમાંચિત થયો અને આંખો પ્રેમાશ્રુથી ભરાઈ ગઈ. વિશ્વસ્રષ્ટા બ્રહ્માએ પ્રભુના પાદપદ્મને નમસ્કાર કર્યો—આ જ પરમહંસની પરમ સિદ્ધિનો માર્ગ છે।
Verse 19
तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् । बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रिय: प्रियं प्रीतमना: करे स्पृशन् ॥ १९ ॥
પોતાની સામે ઉપસ્થિત, પ્રસન્નચિત્ત કવિ બ્રહ્માને—જે પ્રજા-સૃષ્ટિ માટે યોગ્ય અને પોતાની આજ્ઞા હેઠળ રહેવા પાત્ર હતા—જોઈને ભગવાન અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તેમણે સ્નેહથી બ્રહ્માનો હાથ સ્પર્શ કર્યો અને હળવા સ્મિતથી ઝળહળતી પ્રિય વાણીમાં તેમને સંબોધ્યા।
Verse 20
श्रीभगवानुवाच त्वयाहं तोषित: सम्यग् वेदगर्भ सिसृक्षया । चिरं भृतेन तपसा दुस्तोष: कूटयोगिनाम् ॥ २० ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે વેદગર્ભ બ્રહ્મા! સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છાથી તું લાંબા સમય સુધી કરેલી તપસ્યાથી હું સંપૂર્ણ પ્રસન્ન થયો છું; પરંતુ કૂટયોગી, એટલે ઢોંગી સાધકો દ્વારા હું સહેલાઈથી તૃપ્ત થતો નથી।
Verse 21
वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् । ब्रह्मञ्छ्रेय:परिश्राम: पुंसां मद्दर्शनावधि: ॥ २१ ॥
તારું કલ્યાણ થાઓ, હે બ્રહ્મા! વરદાતા હું છું; તને જે ઇચ્છિત હોય તે વર માગ. જાણ કે જીવોનાં સર્વ તપ-પરિશ્રમનું પરમ ફળ અંતે મારી અનુભૂતિથી દર્શન કરવું એ જ છે।
Verse 22
मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् । यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तप: ॥ २२ ॥
પરમ સિદ્ધિ અને સર્વોચ્ચ કુશળતા એ છે કે તું મારા ધામોનું પ્રત્યક્ષ દર્શન કર્યુ. મારી આજ્ઞા મુજબ ગુપ્ત રીતે કઠોર તપ અને વિનયભાવથી આ શક્ય બન્યું.
Verse 23
प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते । तपो मे हृदयं साक्षादात्माहं तपसोऽनघ ॥ २३ ॥
હે નિષ્પાપ બ્રહ્મા, જ્યારે તું કર્તવ્યમાં મોહિત થયો હતો ત્યારે મેં જ તને તપ કરવા આદેશ આપ્યો. તપ જ મારું હૃદય અને આત્મા છે; તેથી તપ અને હું અભિન્ન છીએ.
Verse 24
सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुन: । बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तप: ॥ २४ ॥
આ જ તપની શક્તિથી હું આ જગત સર્જું છું, એ જ શક્તિથી તેને ધારણ કરું છું, અને એ જ શક્તિથી ફરી બધું લયમાં લઈ જાઉં છું. તેથી મારી શક્તિનું મૂળ તપ જ છે.
Verse 25
ब्रह्मोवाच भगवन् सर्वभूतानामध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् । वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम् ॥ २५ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે ભગવન, તમે સર્વ જીવોના હૃદય-ગુહામાં પરમ નિયંતારૂપે સ્થિત છો. તમારી અપ્રતિહત શ્રેષ્ઠ પ્રજ્ઞાથી તમે સર્વ પ્રયત્નોને જાણો છો.
Verse 26
तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् । परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिण: ॥ २६ ॥
તથાપિ હે નાથ, મારા મનની ઇચ્છા પૂર્ણ કરો. કૃપા કરીને જણાવો—તમે પરમાતીત સ્વરૂપમાં સ્થિત હોવા છતાં, સ્વભાવથી રૂપરહિત હોવા છતાં, લોકમાં સામાન્ય રૂપ કેવી રીતે ધારણ કરો છો?
Verse 27
यथात्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम् । विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानमात्मना ॥ २७ ॥
કૃપા કરીને જણાવો કે તમે તમારી આત્મમાયાના યોગથી અનેક શક્તિઓ પ્રગટ કરી સંહાર, સૃષ્ટિ, ગ્રહણ અને ધારણ (પાલન) કાર્યો તમે સ્વયં કેવી રીતે કરો છો?
Verse 28
क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते । तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव ॥ २८ ॥
હે માધવ, તમારો સંકલ્પ કદી નિષ્ફળ થતો નથી. કરોળિયાની જેમ તમે તમારી જ શક્તિથી જાળ વણી લીલા કરો છો; તેથી તે શક્તિઓનું તત્ત્વજ્ઞાન મને આપો.
Verse 29
भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रित: । नेहमान: प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात् ॥ २९ ॥
કૃપા કરીને એવો ઉપદેશ આપો કે હું ભગવાનની શિક્ષાથી સાવધાન રહી કાર્ય કરું અને તમારી કૃપાથી પ્રજાસર્જન કરતાં પણ તે કર્મોથી બંધાઈ ન જાઉં.
Verse 30
यावत् सखा सख्युरिवेश ते कृत: प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम् । अविक्लवस्ते परिकर्मणि स्थितो मा मे समुन्नद्धमदोऽजमानिन: ॥ ३० ॥
હે પ્રભુ અજ (અજન્મા), તમે મિત્ર મિત્ર સાથે હાથ મિલાવે તેમ મારી સાથે હાથ મિલાવી મને સમાન માન આપ્યો. હું વિવિધ જીવસૃષ્ટિના કાર્યમાં લાગેલો રહીને પણ તમારી સેવામાં સ્થિર રહીશ; મને વિક્ષેપ ન થાય, પરંતુ ‘હું જ પરમ’ એવો ગર્વ ઊભો ન થાય એવી પ્રાર્થના છે.
Verse 31
श्रीभगवानुवाच ज्ञानं परमगुह्यं मे यद् विज्ञानसमन्वितम् । सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥ ३१ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—મારા વિષયનું આ પરમ ગુપ્ત જ્ઞાન, જે અનુભૂતિસહિત (વિજ્ઞાનયુક્ત) છે, રહસ્ય સહિત અને તેના સાધન-અંગો સહિત મેં કહ્યું છે; તેને સાવધાનીથી ગ્રહણ કર.
Verse 32
यावानहं यथाभावो यद्रूपगुणकर्मक: । तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात् ॥ ३२ ॥
હું જેમ છું—મારું નિત્ય સ્વરૂપ, દિવ્ય અસ્તિત્વ, રૂપ, ગુણ અને લીલા—એવું જ તત્ત્વજ્ઞાન મારી નિર્હેતુક કૃપાથી તારા હૃદયમાં પ્રબોધ પામે।
Verse 33
अहमेवासमेवाग्रे नान्यद् यत् सदसत् परम् । पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥ ३३ ॥
હે બ્રહ્મા, સર્જન પહેલાં માત્ર હું જ હતો; મારી સિવાય કશું નહોતું—ન સત્-અસત્, ન સર્જનનું કારણ એવી પ્રકૃતિ. હવે જે દેખાય છે તે પણ હું જ, અને પ્રલય પછી જે બાકી રહેશે તે પણ હું જ।
Verse 34
ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाभासो यथा तम: ॥ ३४ ॥
હે બ્રહ્મા, જે કંઈ મારી સાથે સંબંધ વિના મૂલ્યવાન લાગે, તેમાં સત્યતા નથી. તેને મારી માયા જાણ—અંધકારમાં દેખાતી પ્રતિછબી જેવી।
Verse 35
यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु । प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥ ३५ ॥
હે બ્રહ્મા, જેમ મહાભૂત સૂક્ષ્મ-સ્થૂલ સર્વ ભૂતોમાં પ્રવેશીને પણ અપ્રવેશિત રહે છે, તેમ હું સૃષ્ટ થયેલ સર્વમાં અંદર પણ છું અને સાથે સાથે સર્વથી પર પણ છું।
Verse 36
एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मन: । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा ॥ ३६ ॥
પરમ તત્ત્વની શોધ કરનાર સાધકે એટલું જ જાણવું—જે સર્વત્ર સર્વદા, અન્વય અને વ્યતિરેક દ્વારા પ્રત્યક્ષ તથા પરોક્ષ રીતે પણ સ્થિત છે।
Verse 37
एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना । भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
હે બ્રહ્મા, પરમ સમાધિથી આ નિષ્કર્ષને દૃઢપણે ધારણ કર; આંશિક કે અંતિમ પ્રલયમાં પણ અહંકાર તને કદી મોહીત નહીં કરે।
Verse 38
श्रीशुक उवाच सम्प्रदिश्यैवमजनो जनानां परमेष्ठिनम् । पश्यतस्तस्य तद् रूपमात्मनो न्यरुणद्धरि: ॥ ३८ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—આ રીતે જીવોનાં નેતા પરમેષ્ઠી બ્રહ્માને ઉપદેશ આપી, હરિ પોતાનું દિવ્ય સ્વરૂપ દર્શાવી, તેમના જોતા જોતા અંતર્ધાન થયા।
Verse 39
अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलि: । सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत् ॥ ३९ ॥
હરિ અંતર્ધાન થયા પછી, ભક્તોની ઇન્દ્રિયો માટે પરમાનંદના વિષય એવા હરિને નમસ્કાર કરીને, બ્રહ્માએ અંજલિ બાંધી પૂર્વવત્ જીવોથી ભરેલું આ વિશ્વ ફરી સર્જવાનું શરૂ કર્યું।
Verse 40
प्रजापतिर्धर्मपतिरेकदा नियमान् यमान् । भद्रं प्रजानामन्विच्छन्नातिष्ठत् स्वार्थकाम्यया ॥ ४० ॥
એક વખત પ્રજાપતિ અને ધર્મના પિતા બ્રહ્માએ સર્વ પ્રજાનું કલ્યાણ ઇચ્છીને, પોતાના કર્તવ્યસાધનની ઇચ્છાથી નિયમ-યમોના આચરણમાં પોતાને સ્થિર કર્યા।
Verse 41
तं नारद: प्रियतमो रिक्थादानामनुव्रत: । शुश्रूषमाण: शीलेन प्रश्रयेण दमेन च ॥ ४१ ॥
બ્રહ્માના અત્યંત પ્રિય વારસ પુત્ર નારદ, પિતાની સેવા માટે સદા તૈયાર રહી, શીલ, વિનય અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ દ્વારા પિતાના આદેશોનું કડક પાલન કરે છે।
Verse 42
मायां विविदिषन् विष्णोर्मायेशस्य महामुनि: । महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत् ॥ ४२ ॥
હે રાજન, મહાભાગવત મહામુનિ નારદે માયેશ્વર વિષ્ણુની માયાશક્તિઓ જાણવાની ઇચ્છાથી પોતાના પિતા બ્રહ્માને અત્યંત પ્રસન્ન કર્યા।
Verse 43
तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् । देवर्षि: परिपप्रच्छ भवान् यन्मानुपृच्छति ॥ ४३ ॥
લોકોના પ્રપિતામહ એવા પોતાના પિતા બ્રહ્માને સંતોષમાં જોઈ દેવર્ષિ નારદે તમે જે પૂછો છો તે જ બધું વિગતે પૂછ્યું।
Verse 44
तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् । प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीत: पुत्राय भूतकृत् ॥ ४४ ॥
ત્યારબાદ દશલક્ષણયુક્ત આ ભાગવત પુરાણ, જે સ્વયં ભગવાને વર્ણવ્યું હતું, સૃષ્ટિકર્તા બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈ પોતાના પુત્ર નારદને કહ્યું।
Verse 45
नारद: प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप । ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासायामिततेजसे ॥ ४५ ॥
હે નૃપ, પરંપરામાં નારદે સરસ્વતીના કાંઠે ભક્તિથી પરબ્રહ્મ ભગવાનનું ધ્યાન કરતા અમિતતેજસ્વી વ્યાસદેવને ભાગવત ઉપદેશ્યું।
Verse 46
यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात् पुरुषादिदम् । यथासीत्तदुपाख्यास्ते प्रश्नानन्यांश्च कृत्स्नश: ॥ ४६ ॥
હે રાજન, વિરાટ્-પુરુષમાંથી આ જગત કેવી રીતે પ્રગટ થયું—તમારા આ પ્રશ્નનો તથા અન્ય પ્રશ્નોનો પણ, અગાઉ જણાવેલા ચાર શ્લોકોની વ્યાખ્યા દ્વારા, હું વિગતે ઉત્તર આપીશ।
Frequently Asked Questions
Brahmā’s perplexity shows that creative authority is not autonomous; it must be aligned with the Lord’s will. “Tapa” signifies disciplined absorption in devotional austerity that purifies intention, grants realization, and becomes the medium through which the Lord empowers visarga (secondary creation). The chapter explicitly equates this potency with the Lord’s own operative energy in creating, maintaining, and withdrawing the cosmos.
It establishes a categorical distinction between the spiritual realm and material cosmology. Vaikuṇṭha is not a refined material planet but a domain where kāla (time as decay/compulsion) and the guṇas cannot dominate; hence fear and misery rooted in temporality and ignorance do not arise. This supports the Bhāgavatam’s claim that liberation is positive engagement in the Lord’s service, not mere negation.
They are the foundational teachings summarized in SB 2.9.33–36: (1) Bhagavān alone exists before, during, and after creation; (2) anything appearing valuable without relation to Him is māyā; (3) the Lord is simultaneously within and outside all beings and elements; and (4) the seeker must search for the Absolute in all circumstances—directly and indirectly—up to this conclusion.
By teaching simultaneous immanence and transcendence: the universal elements ‘enter and do not enter’ the cosmos, and likewise the Lord pervades everything as inner controller while remaining beyond all. The world is real insofar as it is related to Him (sambandha); it becomes illusory when treated as independent of Him.
Brahmā taught Nārada, who taught Vyāsadeva, establishing guru-paramparā. This matters because the Bhāgavatam’s knowledge is presented as realized, devotional revelation (not speculation), safeguarded through disciplined succession and meditation in bhakti.