Adhyaya 7

Verse 1

ब्रह्मोवाच यत्रोद्यत: क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीमनन्त: । अन्तर्महार्णव उपागतमादिदैत्यं तं दंष्ट्रयाद्रिमिव वज्रधरो ददार ॥ १ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—જ્યારે અનંત પ્રભુએ લીલા રૂપે સર્વયજ્ઞમય વરાહ-દેહ ધારણ કરીને ગર્ભોદક નામના મહાસાગરમાં ડૂબેલી પૃથ્વીને ઉદ્ધરવા માટે પ્રયત્ન કર્યો, ત્યારે આદિ દૈત્ય હિરણ્યાક્ષ અંતર્મહાર્ણવમાં પ્રગટ થયો; પ્રભુએ તેને પોતાની દંષ્ટ્રાથી એમ ભેદી નાખ્યો જેમ વજ્રધારી ઇન્દ્ર પર્વતને ચીરી નાખે.

Verse 2

जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् । लोकत्रयस्य महतीमहरद् यदार्तिं स्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्त: ॥ २ ॥

પ્રજાપતિ રુચિએ પોતાની પત્ની આકૂતિના ગર્ભમાં પ્રથમ સુયજ્ઞને જન્મ આપ્યો. પછી સુયજ્ઞે પોતાની પત્ની દક્ષિણાના ગર્ભમાં સુયમ આદિ દેવતાઓને ઉત્પન્ન કર્યા. સુયજ્ઞે ઇન્દ્રરૂપે ત્રિલોકના મહાદુઃખો હરી લીધા; તેથી સ્વાયંભુવ મનુએ તેને ‘હરી’ નામે સંબોધ્યો.

Verse 3

जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभि: समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे । ऊचे ययात्मशमलं गुणसङ्गपङ्क- मस्मिन् विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे ॥ ३ ॥

પછી ભગવાન કપિલ અવતારરૂપે દ્વિજ પ્રજાપતિ કર્દમના ગૃહમાં, તેમની પત્ની દેવહૂતિના ગર્ભમાં, નવ કન્યાઓ સાથે પ્રગટ થયા. તેમણે પોતાની માતાને આત્મસાક્ષાત્કારનું ઉપદેશ આપ્યું; તેથી તે આ જ જન્મમાં ગુણસંગના કાદવરૂપ મલને ધોઈ શુદ્ધ બની અને કપિલે દર્શાવેલો મોક્ષમાર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 4

अत्रेरपत्यमभिकाङ्‍क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहमिति यद् भगवान् स दत्त: । यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहा योगर्द्धिमापुरुभयीं यदुहैहयाद्या: ॥ ४ ॥

મહર્ષિ અત્રિએ સંતાન માટે પ્રાર્થના કરી. તેનાથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાને કહ્યું—“હું તને દત્ત રૂપે પ્રાપ્ત થાઉં,” અને અત્રિના પુત્ર તરીકે દત્તાત્રેય પ્રગટ થયા. તેમના ચરણકમળની રજથી પવિત્ર થઈ યદુ, હૈહય વગેરેને ભૌતિક તથા આધ્યાત્મિક બંને કલ્યાણ-સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ।

Verse 5

तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मे आदौ सनात् स्वतपस: स चतु:सनोऽभूत् । प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टमिहात्मतत्त्वं सम्यग् जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन् ॥ ५ ॥

વિવિધ લોકોની સૃષ્ટિ માટે મેં કઠોર તપ કર્યું. તેનાથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાને આદિમાં ચાર સન રૂપે અવતાર લીધો—સનક, સનત્કુમાર, સનંદન અને સનાતન. પૂર્વકલ્પના પ્રલયમાં લુપ્ત થયેલું આત્મતત્ત્વ તેમણે એટલું સુસંગત રીતે સમજાવ્યું કે મુનિઓએ તરત જ તત્ત્વને સ્પષ્ટ રીતે જોયું।

Verse 6

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर इति स्वतप:प्रभाव: । दृष्ट्वात्मनो भगवतो नियमावलोपं देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकु: ॥ ६ ॥

પોતાના તપ અને નિયમનો માર્ગ દર્શાવવા ભગવાન ધર્મની પત્ની અને દક્ષની પુત્રી મૂર્તિના ગર્ભમાં નારાયણ અને નર એવા યુગલ રૂપે પ્રગટ થયા. કામદેવની સહચરી અપ્સરાઓ તેમના વ્રત તોડવા આવી, પણ નિષ્ફળ રહી; કારણ કે તેમણે જોયું કે એવી જ અનેક સુંદરતાઓ સ્વયં ભગવાનમાંથી જ પ્રસરતી હતી।

Verse 7

कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषद‍ृष्टय‍ा रोषं दहन्तमुत ते न दहन्त्यसह्यम् । सोऽयं यदन्तरमलं प्रविशन् बिभेति काम: कथं नु पुनरस्य मन: श्रयेत ॥ ७ ॥

સિદ્ધ પુરુષો ક્રોધભરી દૃષ્ટિથી કામને તો દહન કરી દે છે, પરંતુ અસહ્ય ક્રોધને—જે પોતે જ દહન કરનાર છે—તેઓ દહન કરી શકતા નથી. પરંતુ એવો ક્રોધ પણ નિર્મળ અંતઃકરણવાળા ભગવાનના હૃદયમાં પ્રવેશતા ડરે છે; તો કામ કેવી રીતે તેમના મનમાં આશ્રય લેશે?

Verse 8

विद्ध: सपत्‍न्‍युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो बालोऽपि सन्नुपगतस्तपसे वनानि । तस्मा अदाद् ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नो दिव्या: स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात् ॥ ८ ॥

રાજાની હાજરીમાં જ સાવકી માતાના તીખા શબ્દોથી આઘાત પામ્યો છતાં બાળ ધ્રુવ તપ માટે વનમાં ગયો. તેની સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાને તેને ધ્રુવલોકની ગતિ આપી; તે દિવ્ય પદને ઉપર-નીચે સર્વ દિશાઓમાં રહેલા મહામુનિઓ સ્તવે છે।

Verse 9

यद्वेनमुत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र- निष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् । त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च लेभे दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥ ९ ॥

મહારાજ વેન ધર્મમાર્ગથી ભટકી ઉત્પથમાં ગયો ત્યારે બ્રાહ્મણોના વજ્રસમાન શાપથી તેનું પુણ્ય-પ્રતાપ દગ્ધ થયું અને તે નરક તરફ પડતો ગયો. ત્યારે ભગવાને અહેતુક કૃપાથી પૃથુ નામે પુત્રરૂપે અવતરી વેનને નરકથી ઉગાર્યો અને પૃથ્વીનું દોહન કરીને સર્વ પ્રકારની ઉપજ અને ધન પ્રગટ કર્યા।

Verse 10

नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनु- र्यो वै चचार समद‍ृग् जडयोगचर्याम् । यत्पारमहंस्यमृषय: पदमामनन्ति स्वस्थ: प्रशान्तकरण: परिमुक्तसङ्ग: ॥ १० ॥

રાજા નાભિની પત્ની સુદેવીના પુત્રરૂપે ભગવાન ઋષભદેવ પ્રગટ થયા. તેમણે સમદૃષ્ટિ રાખીને જડ-યોગની આચરણ-લીલા કરી, જેથી મન સમત્વમાં સ્થિર થાય. ઋષિઓ જેને પરમહંસ પદ કહે છે—સ્વસ્થ, શાંત ઇન્દ્રિયો-મન, અને સંગમુક્ત—એ પરમ સિદ્ધિ તેમણે દર્શાવી।

Verse 11

सत्रे ममास भगवान् हयशीरषाथो साक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्ण: । छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवतात्मा वाचो बभूवुरुशती: श्वसतोऽस्य नस्त: ॥ ११ ॥

મારા (બ્રહ્માના) યજ્ઞસત્રમાં ભગવાન સాక్షાત્ હયગ્રીવ અવતારરૂપે પ્રગટ થયા. તેઓ સુવર્ણવર્ણ યજ્ઞપુરુષ, વેદછંદોના સ્વરૂપ અને સર્વ દેવતાઓના અંતર્યામી છે. તેઓ શ્વાસ લેતાં જ તેમની નાસિકામાંથી વૈદિક સ્તુતિઓના મધુર નાદ પ્રગટ થયા।

Verse 12

मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्ध: क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेत: । विस्रंसितानुरुभये सलिले मुखान्मे आदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान् ॥ १२ ॥

યુગાંત સમયે ભગવાન મત્સ્ય અવતારમાં સત્યવ્રત નામના (ભાવિ વૈવસ્વત) મનુને દર્શન આપશે; તેઓ ભૂલોક સુધી સર્વ જીવોના આશ્રય છે. મહાપ્રલયના જળભયથી મારા (બ્રહ્માના) મુખમાંથી ખસી પડેલા વેદોને તેઓ ઉઠાવી લેશે અને તે વિશાળ જળોમાં વિહાર કરતાં વેદમાર્ગનું રક્ષણ કરશે।

Verse 13

क्षीरोदधावमरदानवयूथपाना- मुन्मथ्नताममृतलब्धय आदिदेव: । पृष्ठेन कच्छपवपुर्विदधार गोत्रं निद्राक्षणोऽद्रिपरिवर्तकषाणकण्डू: ॥ १३ ॥

ક્ષીરોદધિમાં દેવો અને દાનવો અમૃત મેળવવા માટે મંદર પર્વતને મથણી બનાવી મથન કરતા હતા. ત્યારે આદિદેવ ભગવાને કચ્છપ અવતાર ધારણ કરીને મંદરગિરિને પોતાની પીઠ પર ધારણ કર્યો, જેથી તે ધુરા બને. પર્વત આગળ-પાછળ હલતાં તેમની પીઠ પર ઘસારો થઈ કંડૂ (ખંજવાળ) ઊઠી; અર્ધનિદ્રામાં પણ તેમણે તે કંડૂનું સુખ અનુભવ્યું।

Verse 14

त्रैपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं कृत्वा भ्रमद्भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम् । दैत्येन्द्रमाशु गदयाभिपतन्तमारा- दूरौ निपात्य विददार नखै: स्फुरन्तम् ॥ १४ ॥

દેવતાઓના મહાભયને હરવા ભગવાને નૃસિંહરૂપ ધારણ કર્યું. ક્રોધે ભ્રુકુટી ચડાવી ભયંકર દાંત-મુખ દર્શાવી, ગદા લઈને પડકારતા દૈત્યરાજ હિરણ્યકશિપુને પોતાની જાંઘ પર પાડી તેજસ્વી નખોથી વિદારી નાખ્યો।

Verse 15

अन्त:सरस्युरुबलेन पदे गृहीतो ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्त: । आहेदमादिपुरुषाखिललोकनाथ तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गलनामधेय ॥ १५ ॥

સરોભરમાં વધુ બળવાન ગ્રાહે ગજેન્દ્રનો પગ પકડી લીધો. અત્યંત પીડિત ગજેન્દ્રએ સૂંઢમાં કમળ લઈને આદિપુરુષ, અખિલલોકનાથ, તીર્થસમાન કીર્તિવાળા પ્રભુને કહ્યું—“તમારું પવિત્ર નામ સાંભળવું જ મંગલ છે; તે જ જપનીય છે।”

Verse 16

श्रुत्वा हरिस्तमरणार्थिनमप्रमेय- श्चक्रायुध: पतगराजभुजाधिरूढ: । चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्मा- द्धस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपयोज्जहार ॥ १६ ॥

ગજેન્દ્રની આર્ત વિનંતી સાંભળીને અપાર હરિ, ચક્રધારી, ગરુડરાજ પર આરૂઢ થઈ તરત ત્યાં પ્રગટ થયા. ચક્રથી ગ્રાહનું મોઢું કાપી નાખ્યું અને સૂંઢ પકડી ભગવાને કૃપાથી ગજેન્દ્રનો ઉદ્ધાર કર્યો।

Verse 17

ज्यायान् गुणैरवरजोऽप्यदिते: सुतानां लोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञ: । क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन याच्ञामृते पथि चरन् प्रभुभिर्न चाल्य: ॥ १७ ॥

અદિતિના પુત્રોમાં સૌથી નાનો હોવા છતાં ભગવાન ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ હતા; અધિયજ્ઞરૂપે તેમણે સર્વ લોકોને વ્યાપ્યા. વામનરૂપે ત્રણ પગલાં જમીન માગવાના બહાને તેમણે બલિ મહારાજ પાસેથી સર્વ ભૂમિ લઈ લીધી, કારણ કે યાચના વિના કોઈ અધિકારી પણ બીજાની ન્યાયસંપત્તિ લઈ શકતો નથી।

Verse 18

नार्थो बलेरयमुरुक्रमपादशौच- माप: शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् । यो वै प्रतिश्रुतमृते न चिकीर्षदन्य- दात्मानमङ्ग मनसा हरयेऽभिमेने ॥ १८ ॥

બલિ મહારાજે ઉરુક્રમ પ્રભુના કમળચરણ ધોઈ લીધેલું ચરણામૃત મસ્તક પર ધારણ કર્યું. ગુરુએ મનાઈ કરી છતાં તેમણે પોતાના વચન સિવાય બીજું કશું વિચાર્યું નહીં. પ્રભુના ત્રીજા પગલાની માપ પૂરી કરવા તેમણે પોતાનું શરીર પણ હરિને અર્પણ કર્યું; તેમના માટે બળથી જીતેલું સ્વર્ગરાજ્ય પણ તુચ્છ હતું।

Verse 19

तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध- भावेन साधुपरितुष्ट उवाच योगम् । ज्ञानं च भागवतमात्मसतत्त्वदीपं यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥ १९ ॥

હે નારદ, હંસાવતારરૂપે ભગવાન તારી તીવ્ર ભક્તિથી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ તને યોગ, જ્ઞાન અને ભાગવતધર્મનું આત્મતત્ત્વ-દીપક ઉપદેશ સ્પષ્ટ રીતે આપ્યો; જે વાસુદેવશરણાગતોએ સહેલાઈથી સમજે છે।

Verse 20

चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति । दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात् स्वकीर्तिं सत्ये त्रिपृष्ठ उशतीं प्रथयंश्चरित्रै: ॥ २० ॥

મનુ-અવતારમાં ભગવાન મનુવંશના ધારક બન્યા. પોતાના તેજથી સર્વ દિશાઓમાં અવરોધરહિત ચક્ર ધારણ કરીને દસ મન્વંતરોમાં દુષ્ટ રાજાઓનું દમન કર્યું અને પોતાના ચરિત્રોથી ત્રિલોકથી સત્યલોક સુધી કીર્તિ ફેલાવી।

Verse 21

धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीर्ति- र्नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति । यज्ञे च भागममृतायुरवावरुन्ध आयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीर्य लोके ॥ २१ ॥

ધન્વંતરી અવતારમાં ભગવાન પોતાની કીર્તિમાત્રથી જ સદા રોગગ્રસ્ત જીવોના રોગોને ઝડપથી હરી લે છે; તેમના કારણે જ દેવતાઓને દીર્ઘ આયુષ્ય મળે છે. તેઓ યજ્ઞોમાં પોતાનો ભાગ ગ્રહણ કરે છે અને લોકમાં અવતરીને આયુર્વેદ—ચિકિત્સાશાસ્ત્ર—નો ઉપદેશ આપે છે।

Verse 22

क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ब्रह्मध्रुगुज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु । उद्धन्त्यसाववनिकण्टकमुग्रवीर्य- स्त्रि:सप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन ॥ २२ ॥

જ્યારે ક્ષત્રિય શાસકો બ્રાહ્મધર્મનો તિરસ્કાર કરીને સત્યપથ છોડીને નરકભોગ ઇચ્છવા લાગ્યા, ત્યારે મહાત્મા ભગવાન પરશુરામ અવતારમાં ઉગ્ર પરાક્રમે તીક્ષ્ણ પરશુ ધારણ કરીને ધરતીના કાંટા સમાન તે દુષ્ટ રાજાઓને એકવીસ વાર મૂળসহ ઉખેડી નાખ્યા।

Verse 23

अस्मत्प्रसादसुमुख: कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे । तिष्ठन् वनं सदयितानुज आविवेश यस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आर्तिमार्च्छत् ॥ २३ ॥

સમસ્ત જીવો પર નિર્હેતુક કૃપાથી ભગવાન પોતાની પૂર્ણ કલાઓ સાથે ઇક્ષ્વાકુવંશમાં અવતરી સીતાશક્તિના સ્વામી રૂપે પ્રગટ થયા. પિતા દશરથની આજ્ઞાથી તેઓ પત્ની અને અનુજ સાથે વનમાં પ્રવેશ્યા અને અનેક વર્ષો ત્યાં રહ્યા; જેમની સામે વૈર રાખીને દશકંધર રાવણે મહા અપરાધ કર્યો અને અંતે પરાજિત થયો।

Verse 24

यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो मार्गं सपद्यरिपुरं हरवद् दिधक्षो: । दूरे सुहृन्मथितरोषसुशोणद‍ृष्टय‍ा तातप्यमानमकरोरगनक्रचक्र: ॥ २४ ॥

ભગવાન રામચંદ્ર દૂર રહેલી પ્રિય સખી સીતાના વિરહથી વ્યથિત થઈ, હર સમાન દહકતી લાલ દૃષ્ટિથી રાવણની નગરી તરફ જોયા. તેમની ક્રોધતપ્ત દૃષ્ટિના તાપે મકર, સર્પ અને મગર જેવા જલચર દહન પામ્યા; ભયથી કંપતો સમુદ્ર તરત જ માર્ગ આપી દીધો.

Verse 25

वक्ष:स्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाह- दन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम् । सद्योऽसुभि: सह विनेष्यति दारहर्तु- र्विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरतोऽधिसैन्ये ॥ २५ ॥

યુદ્ધમાં રાવણના વક્ષસ્થળ સાથે અથડાઈ ઇન્દ્રના વાહન ઐરાવતના દાંત તૂટી ને છૂટા પડ્યા અને તેમના ટુકડાઓએ દિશાઓને પ્રકાશિત કરી દીધી. તેથી રાવણ ગર્વિત થઈ, જાણે સર્વ દિશાઓનો વિજેતા હોય તેમ, સૈન્યમાં હસતો ફરવા લાગ્યો; પરંતુ ભગવાન રામચંદ્રના ધનુષ્યની ગર્જનાભરી ટંકાર થતાં જ તેની હાસ્ય અને પ્રાણ બંને ક્ષણમાં સમાપ્ત થઈ ગયા.

Verse 26

भूमे: सुरेतरवरूथविमर्दिताया: क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेश: । जात: करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्ग: कर्माणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि ॥ २६ ॥

જ્યારે ભગવાનમાં શ્રદ્ધા ન ધરાવતા રાજાઓની યુદ્ધશક્તિથી પૃથ્વી અતિભારિત થાય છે, ત્યારે જગતના ક્લેશને ઘટાડવા માટે પ્રભુ પોતાની અંશ-કલાથી અવતરે છે. તેઓ પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં સુંદર શ્યામ કેશોથી શોભિત થઈ આવે છે; તેમની ગતિ કોઈ સમજી શકતું નથી, અને પોતાની દિવ્ય મહિમા વિસ્તરાવવા તેઓ અદભુત કર્મ કરે છે.

Verse 27

तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकाया- स्त्रैमासिकस्य च पदा शकटोऽपवृत्त: । यद् रिङ्गतान्तरगतेन दिविस्पृशोर्वा उन्मूलनं त्वितरथार्जुनयोर्न भाव्यम् ॥ २७ ॥

ભગવાન કૃષ્ણ સર્વોચ્ચ પ્રભુ છે તેમાં શંકા નથી. નહિતર માતાની ગોદમાં હોવા છતાં પૂતના જેવી મહાદૈત્યણીનો વધ કેવી રીતે કરી શક્યા હોત, માત્ર ત્રણ મહિનાની વયે પગથી शकટને પલટાવી કેવી રીતે શક્યા હોત, અથવા રેંગતા રેંગતા આકાશને સ્પર્શતા યમલાર્જુન વૃક્ષજોડીને ઉખાડી કેવી રીતે શક્યા હોત? આવા કાર્યો ભગવાન સિવાય કોઈ કરી શકે નહીં.

Verse 28

यद् वै व्रजे व्रजपशून् विषतोयपीतान् पालांस्त्वजीवयदनुग्रहद‍ृष्टिवृष्टय‍ा । तच्छुद्धयेऽतिविषवीर्यविलोलजिह्व- मुच्चाटयिष्यदुरगं विहरन् ह्रदिन्याम् ॥ २८ ॥

વ્રજમાં જ્યારે ગોપબાળકો અને તેમના પશુઓ યમુનાનું વિષાળું પાણી પીીને બેભાન થઈ ગયા, ત્યારે ભગવાને બાળપણમાં પણ પોતાની કૃપાદૃષ્ટિની વર્ષાથી તેમને જીવંત કર્યા. પછી યમુનાના જળને શુદ્ધ કરવા માટે તેઓ રમતા રમતા નદીમાં કૂદી પડ્યા અને વિષતરંગો ઉગળતી જીભ ધરાવનાર કાલીય નાગને દંડિત કર્યો. આવા મહાપરાક્રમ ભગવાન સિવાય કોણ કરી શકે?

Verse 29

तत् कर्म दिव्यमिव यन्निशि नि:शयानं दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने । उन्नेष्यति व्रजमतोऽवसितान्तकालं नेत्रे पिधाप्य सबलोऽनधिगम्यवीर्य: ॥ २९ ॥

એ જ રાત્રે વ્રજવાસીઓ નિર્ભયે સૂતા હતા ત્યારે સૂકા પાંદડાંથી વનમાં દાવાનળ ભભૂકી ઊઠ્યો અને સૌના પ્રાણ અંતે પહોંચ્યા હોય તેમ લાગ્યું. ત્યારે બલરામસહ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે માત્ર નેત્ર મીંચીને તેમને બચાવ્યા—આ તેમના અલૌકિક દિવ્ય કર્મ છે.

Verse 30

गृह्णीत यद् यदुपबन्धममुष्य माता शुल्बं सुतस्य न तु तत् तदमुष्य माति । यज्जृम्भतोऽस्य वदने भुवनानि गोपी संवीक्ष्य शङ्कितमना: प्रतिबोधितासीत् ॥ ३० ॥

જ્યારે માતા યશોદા પોતાના પુત્રના હાથ દોરાથી બાંધવા લાગી, ત્યારે જેટલી દોરી જોડે તેટલી હંમેશા ઓછી જ પડતી; તે તેમાં સમાતો ન હતો. પછી ભગવાને ધીમે ધીમે જંભાઈ લઈને મોં ખોલ્યું, અને ગોપીએ તેના મુખમાં સર્વ બ્રહ્માંડોને જોયાં; તે જોઈ તે શંકિત થઈ, પરંતુ અંતે પુત્રની યોગમાયાના રહસ્યથી ભિન્ન રીતે નિશ્ચિત થઈ ગઈ.

Verse 31

नन्दं च मोक्ष्यति भयाद् वरुणस्य पाशाद् गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च । अह्न्यापृतं निशि शयानमतिश्रमेण लोकं विकुण्ठमुपनेष्यति गोकुलं स्म ॥ ३१ ॥

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ વરુણના પાશના ભયમાંથી નંદ મહારાજને મુક્ત કરશે, અને માયાના પુત્રે ગુફાઓમાં બંધ કરેલા ગોપબાળોને પણ છોડાવશે. જે વ્રજવાસીઓ દિવસે પરિશ્રમ કરીને રાત્રે અતિથાકથી સૂતા, તેમને તે વૈકુંઠલોકની પ્રાપ્તિ કરાવશે—આ બધાં તેના પરમ દિવ્ય કર્મો છે.

Verse 32

गोपैर्मखे प्रतिहते व्रजविप्लवाय देवेऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षु: । धर्तोच्छिलीन्ध्रमिव सप्तदिनानि सप्त- वर्षो महीध्रमनघैककरे सलीलम् ॥ ३२ ॥

ગોપોએ કૃષ્ણની આજ્ઞાથી ઇન્દ્રનું યજ્ઞ બંધ કર્યું ત્યારે ઇન્દ્રે વ્રજને ડૂબાડવા માટે સાત દિવસ ભારે વરસાદ વરસાવ્યો. વ્રજવાસીઓ અને પશુઓ પર અહેતુક કૃપા કરીને, માત્ર સાત વર્ષના નિર્દોષ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગોવર્ધન પર્વતને એક હાથથી છત્રની જેમ સાત દિવસ ઊંચો રાખ્યો.

Verse 33

क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यां रासोन्मुख: कलपदायतमूर्च्छितेन । उद्दीपितस्मररुजां व्रजभृद्वधूनां हर्तुर्हरिष्यति शिरो धनदानुगस्य ॥ ३३ ॥

ચંદ્રકિરણોથી ઉજળી તે રાત્રે વનમાં રાસ માટે ઉદ્યત થઈ, ભગવાન મધુર અને કોમળ પદવાળા ગીતોથી વ્રજસુંદરીઓની પ્રેમવ્યથા વધુ જાગૃત કરતા હતા. ત્યારે કુબેરના અનુચર ધનદાનુગ શંખચૂડ નામના દૈત્યે ગોપીઓનું અપહરણ કર્યું; ભગવાને તેનું શિર ધડથી અલગ કરી નાખ્યું.

Verse 34

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्‍मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा: काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥

પ્રલંબ, ધેનુક, બક, કેશી, અરિષ્ટ, ચાણૂર, મુષ્ટિક, કુવલયાપીડ, કંસ, યવન, નરકાસુર, પૌન્ડ્રક વગેરે દૈત્યો તથા શાલ્વ, દ્વિવિદ, બલ્વલ, દંતવક્ર, સપ્તવૃષ, શમ્બર, વિદૂરથ, રુક્મી વગેરે—આ બધા ભગવાન હરિ સાથે ઘોર યુદ્ધ કરે છે; અને હત થઈને કોઈ બ્રહ્મજ્યોતિમાં, તો કોઈ વૈકુંઠધામને પામે છે.

Verse 35

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्‍मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा: काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥

યુદ્ધમાં નિપુણ અને ધનુષ ધારણ કરેલા કામ્બોજ, મત્સ્ય, કુરુ, સૃઞ્જય, કૈકય વગેરે વીર પણ બલરામ, અર્જુન, ભીમ વગેરે નામ-વ્યાજથી પ્રગટ થયેલા હરિ સાથે સમરમાં લડે છે; હત થઈ તેઓ બ્રહ્મજ્યોતિમાં કે તેમના વૈકુંઠ-નિવાસમાં પહોંચે છે.

Verse 36

कालेन मीलितधियामवमृश्य नृणां स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपार: । आविर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यां वेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म ॥ ३६ ॥

કાળના પ્રભાવથી જેમની બુદ્ધિ મંદ થઈ ગઈ છે અને આયુષ્ય અલ્પ છે, એવા મનુષ્યો માટે વૈદિક માર્ગ અતિ દુર્ગમ છે—એવું વિચારી ભગવાન સ્વયં સત્યવતીના પુત્ર (વ્યાસદેવ) રૂપે પ્રગટ થઈ વેદ-વૃક્ષને યુગાનુસાર વિવિધ શાખાઓમાં વિભાજિત કરશે.

Verse 37

देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानां पूर्भिर्मयेन विहिताभिरद‍ृश्यतूर्भि: । लोकान् घ्नतां मतिविमोहमतिप्रलोभं वेषं विधाय बहु भाष्यत औपधर्म्यम् ॥ ३७ ॥

જ્યારે દેવદ્વેષી લોકો વૈદિક વિજ્ઞાનમાં નિષ્ઠિત થઈ, માયા દ્વારા રચાયેલ અદૃશ્યગામી પુરો/યાનોમાં આકાશે ફરી વિવિધ લોકોના નિવાસીઓને સંહારવા લાગશે, ત્યારે ભગવાન જનાર્દન બુદ્ધનું મનોહર વેષ ધારણ કરીને તેમની બુદ્ધિને મોહીત કરશે અને ઉપધર્મના અનેક ઉપદેશ આપશે.

Verse 38

यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरे: कथा: स्यु: पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवा: । स्वाहा स्वधा वषडिति स्म गिरो न यत्र शास्ता भविष्यति कलेर्भगवान् युगान्ते ॥ ३८ ॥

જ્યારે સજ્જનોના નિવાસોમાં પણ હરિ-કથા ન રહે, દ્વિજજન પાષંડી બની જાય, અને નૃદેવ (શાસકો) વૃષલ-સ્વભાવના થઈ જાય; તેમજ જ્યાં ‘સ્વાહા’, ‘સ્વધા’, ‘વષટ્’ જેવા યજ્ઞશબ્દો પણ અજાણ્યા રહે—ત્યારે કલિયુગના અંતે ભગવાન પરમ શાસ્તા રૂપે પ્રગટ થશે.

Verse 39

सर्गे तपोऽहमृषयो नव ये प्रजेशा: स्थानेऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशा: । अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्या मायाविभूतय इमा: पुरुशक्तिभाज: ॥ ३९ ॥

સૃષ્ટિના આરંભે તપ, હું (બ્રહ્મા), પ્રજાપતિઓ અને નવ મહર્ષિઓ પ્રજાની ઉત્પત્તિ કરે છે; સ્થિતિકાળે ભગવાન વિષ્ણુ, દેવગણ, લોકપાલો અને વિવિધ લોકના રાજાઓ કાર્ય કરે છે; અંતે અધર્મ, પછી રુદ્ર અને ક્રોધભર્યા નાસ્તિકાદિ પ્રગટે છે—આ બધા પરમ પ્રભુની શક્તિના પ્રતિનિધિ વિભૂતિરૂપ છે.

Verse 40

विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमोऽर्हतीह य: पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि । चस्कम्भ य: स्वरहसास्खलता त्रिपृष्ठं यस्मात् त्रिसाम्यसदनादुरुकम्पयानम् ॥ ४० ॥

અહીં વિષ્ણુના પરાક્રમની સંપૂર્ણ ગણના કોણ કરી શકે? જે વિદ્વાન બ્રહ્માંડના પરમાણુઓની રજ પણ માપી શકે, તે પણ નહીં; કારણ કે એ જ ત્રિવિક્રમરૂપે સહેજે પગ ઉઠાવી ત્રિપૃષ્ઠને વટાવી ત્રિગુણ-સામ્યધામ સુધી પહોંચ્યા અને સર્વને કંપાવી દીધું.

Verse 41

नान्तं विदाम्यहममी मुनयोऽग्रजास्ते मायाबलस्य पुरुषस्य कुतोऽवरा ये । गायन् गुणान् दशशतानन आदिदेव: शेषोऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम् ॥ ४१ ॥

હું અને તારા પહેલાં જન્મેલા આ બધા મુનિઓ પણ માયાબલવાળા પરમ પુરુષનો અંત જાણતા નથી; તો પછી અમારા પછી જન્મેલા અન્ય લોકો કેવી રીતે જાણશે? આદિદેવ શેષ પણ હજાર મુખે પ્રભુના ગુણ ગાતાં ગાતાં આજ સુધી તેની સીમા સુધી પહોંચી શક્યો નથી.

Verse 42

येषां स एष भगवान् दययेदनन्त: सर्वात्मनाश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् । ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धी: श्वश‍ृगालभक्ष्ये ॥ ४२ ॥

જેનાં પર આ અનંત ભગવાન કૃપા કરે છે અને જે નિષ્કપટ રીતે સર્વાત્મભાવથી પ્રભુના ચરણોમાં આશ્રય લઈ સેવામાં શરણાગત થાય છે, તેઓ દુસ્તર દેવમાયાને પાર કરીને પ્રભુને સમજી લે છે. પરંતુ જે અંતે કૂતરા-શિયાળના ભક્ષ્ય એવા દેહમાં ‘હું’ અને ‘મારું’ની બુદ્ધિ રાખે છે, તેઓ સમજી શકતા નથી.

Verse 43

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

હે નારદ, પ્રભુની શક્તિઓ અચિંત્ય અને અપાર છે; છતાં અમે શરણાગત ભક્તો યોગમાયા દ્વારા તેમના કાર્ય-વ્યવહારને જાણીએ છીએ. તેમ જ સર્વશક્તિમાન શિવ, દૈત્યકુલ-શ્રેષ્ઠ પ્રહ્લાદ, સ્વાયંભુવ મનુ, તેમની પત્ની શતરূপા, તેમની સંતાન (પ્રિયવ્રત, ઉત્તાનપાદ, આકૂતિ, દેવહૂતિ, પ્રસૂતિ વગેરે), પ્રાચીનબર્હિ, ઋભુ, અંગ, ધ્રુવ, ઇક્ષ્વાકુ, ઐલ, મુચુકુન્દ, વિદેહ (જનક), ગાધિ, રઘુ, અંબરીષ, સગર, ગય, નહુષ, માંધાતા, અલર્ક, શતધન્વા, અનુ, રંતિદેવ, ભીષ્મ, બલિ, અમૂર્ત્તરય, દિલીપ, સૌભરી, ઉતંક, શિબી, દેવલ, પિપ્પલાદ, સારસ્વત, ઉદ્ધવ, પરાશર, ભૂરિષેણ, વિભીષણ, હનુમાન, શુકદેવ, અર્જુન, આર્ષ્ટિષેણ, વિદુર, શ્રુતદેવ વગેરે પણ તેમની શક્તિઓ જાણે છે.

Verse 44

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

હે નારદ, પરમ ભગવાનની યોગમાયા શક્તિઓ અગ્રાહ્ય અને અપાર હોવા છતાં, અમે શરણાગત ભક્તો હોવાથી તે યોગમાયા દ્વારા ભગવાન કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તે જાણીએ છીએ. તેવી જ રીતે સર્વશક્તિમાન શિવ, દૈત્યકુલશ્રેષ્ઠ પ્રહ્લાદ, સ્વાયંભુવ મનુ, શતરূপા તથા તેમની સંતતિ, પ્રાચીનબર્હિ, ઋભુ, અઙ્ગ અને ધ્રુવ વગેરે પણ તેને જાણે છે.

Verse 45

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

ઇક્ષ્વાકુ, ઐલ, મુચુકુન્દ, વિદેહ (જનક), ગાધિ, રઘુ, અંબરીષ, સગર, ગય, નાહુષ, માંધાતા, અલર્ક, શતધન્વા, અનુ, રંતિદેવ, દેવવ્રત (ભીષ્મ), બલિ, અમૂર્ત્તરય અને દિલીપ—આ સૌ પણ ભગવાનની યોગમાયા શક્તિને જાણે છે.

Verse 46

ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां स्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवा: । यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षा- स्तिर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये ॥ ४६ ॥

સ્ત્રીઓ, શૂદ્રો, હૂણો, શબર વગેરે—પાપમય જીવન ધરાવતા હોવા છતાં—શુદ્ધ ભક્તોની શરણ લઈ અને તેમના પગલાં અનુસરી ભક્તિસેવામાં સ્થિર થાય તો ભગવાન-વિજ્ઞાન જાણે છે અને દેવમાયાને પાર કરી મુક્ત થાય છે; તો શ્રુતિ ધારણ કરનારાઓનું તો શું કહેવું!

Verse 47

शश्वत् प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्रं शुद्धं समं सदसत: परमात्मतत्त्वम् । शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थो माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना तद् वै पदं भगवत: परमस्य पुंसो ब्रह्मेति यद् विदुरजस्रसुखं विशोकम् ॥ ४७ ॥

જે તત્ત્વ શાશ્વત, પરમ શાંત, નિર્ભય, માત્ર ચૈતન્યસ્વરૂપ, શુદ્ધ અને સમ છે—સત્-અસત્ થી પરે તે પરમાત્મ-તત્ત્વ છે. જ્યાં ફળકર્મ માટે શબ્દ-પ્રપંચ નથી, અને જેના સમક્ષ માયા લજ્જિત થઈ દૂર થાય છે—તે જ પરમ પુરુષ ભગવંતનું પરમ પદ ‘બ્રહ્મ’ કહેવાય છે, અખંડ આનંદમય અને શોકરહિત.

Verse 48

सध्‌रयङ् नियम्य यतयो यमकर्तहेतिं । जह्यु: स्वराडिव निपानखनित्रमिन्द्र: ॥ ४८ ॥

એવી પરાત્પર સ્થિતિમાં જ્ઞાની-યોગીઓ જેવો કૃત્રિમ મન-નિગ્રહ, તર્ક-વિતર્ક કે ધ્યાન જરૂરી રહેતું નથી; સાધક તે માર્ગો એમ જ ત્યજી દે છે જેમ સ્વર્ગરાજ ઇન્દ્ર કૂવો ખોદવાની મહેનત છોડે છે.

Verse 49

स श्रेयसामपि विभुर्भगवान् यतोऽस्य भावस्वभावविहितस्य सत: प्रसिद्धि: । देहे स्वधातुविगमेऽनुविशीर्यमाणे व्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यतेऽज: ॥ ४९ ॥

સર્વ શ્રેયસનો સ્વામી તે વિભુ ભગવાન છે, કારણ કે જીવના ભૌતિક કે આધ્યાત્મિક કર્મોના ફળની સિદ્ધિ પ્રભુથી જ થાય છે. દેહના ધાતુ નષ્ટ થાય તોય અજર જીવ આકાશસ્થ વાયુની જેમ નાશ પામતો નથી.

Verse 50

सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावन: । समासेन हरेर्नान्यदन्यस्मात् सदसच्च यत् ॥ ५० ॥

હે તાત, મેં સંક્ષેપમાં વિશ્વભાવન ભગવાનનું વર્ણન કર્યું. હરિ વિના સત્ અને અસત્—બન્નેનું બીજું કોઈ કારણ નથી.

Verse 51

इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् । संग्रहोऽयं विभूतीनां त्वमेतद् विपुलीकुरु ॥ ५१ ॥

હે નારદ, ‘ભાગવત’ નામનું આ ઈશ્વરવિજ્ઞાન મને ભગવાને સંક્ષેપમાં કહ્યું; આ તેમની વિવિધ વિભૂતિઓનો સંગ્રહ છે. તું તેને વિસ્તૃત કર।

Verse 52

यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति । सर्वात्मन्यखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय ॥ ५२ ॥

દૃઢ સંકલ્પ કરીને એવો વર્ણન કર કે મનુષ્યોમાં સર્વાત્મા અને અખિલાધાર ભગવાન હરિ પ્રત્યે ભક્તિ ઉદ્ભવે।

Verse 53

मायां वर्णयतोऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदत: । श‍ृण्वत: श्रद्धया नित्यं माययात्मा न मुह्यति ॥ ५३ ॥

તે ઈશ્વરની માયાશક્તિઓ અને લીલાઓનું, તેમના અનુમોદન મુજબ, વર્ણન કરવું જોઈએ. જે શ્રદ્ધાથી નિત્ય સાંભળે છે, તે પ્રભુની માયાથી મોહિત થતો નથી.