Adhyaya 4
Parīkṣit’s Full Surrender and Śukadeva’s Maṅgalācaraṇa to Kṛṣṇa (Inquiry into Creation, Maintenance, and Dissolution)
મરણશય્યાના સંવાદમાં સૂત કહે છે કે શુકદેવ પાસેથી આત્મતત્ત્વ સાંભળીને પરીક્ષિત કૃષ્ણમાં અત્યંત લીન થયા અને દેહ, પરિવાર, રાજવૈભવ તેમજ કર્મપ્રધાન ધર્મ-અર્થ-કામ ત્રયીની આસક્તિ પણ ત્યજી દીધી. આ શુદ્ધ અવસ્થામાં તેઓ ‘લોકોના પ્રશ્નો’ રૂપે ભગવાનની અચિંત્ય શક્તિઓ વિશે પૂછે છે—ભગવાન અસંખ્ય બ્રહ્માંડ કેવી રીતે સર્જે છે, ગુણો અને અંશ-કલાઓ દ્વારા જગતનું પાલન અને પ્રલય કેવી રીતે કરે છે, અને એક હોવા છતાં એકસાથે, ક્રમે અથવા વિવિધ રીતે કાર્ય કરતો હોય તેમ કેમ દેખાય છે. સર્જનશક્તિનું વર્ણન શરૂ કરતાં પહેલાં શુકદેવ હૃષીકેશનું સ્મરણ કરીને મંગલાચરણરૂપે સતત નમસ્કાર અર્પે છે—કૃષ્ણ ભક્તિકર્મોથી શુદ્ધિ આપે છે, મુક્તિ આપે છે, બ્રહ્માને વૈદિક જ્ઞાનથી સમર્થ કરે છે, પુરુષરૂપે વિશ્વમાં પ્રવેશે છે અને ભક્તસંગથી પતિતોને પણ ઉદ્ધારે છે. અધ્યાયના અંતે પરંપરાનો સ્ત્રોત દર્શાય છે—ભગવાન પાસેથી પ્રત્યક્ષ સાંભળેલું બ્રહ્મા નારદને કહે છે; આગળ સૃષ્ટિતત્ત્વનું ક્રમબદ્ધ નિરૂપણ શરૂ થશે।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच वैयासकेरिति वचस्तत्त्वनिश्चयमात्मन: । उपधार्य मतिं कृष्णे औत्तरेय: सतीं व्यधात् ॥ १ ॥
સૂત ગોસ્વામી બોલ્યા—વ્યાસપુત્ર શુકદેવ ગોસ્વામીના આત્મતત્ત્વ-નિશ્ચય કરાવતા વચનો સાંભળી, ઉત્તરાપુત્ર મહારાજ પરીક્ષિતે શ્રદ્ધાપૂર્વક પોતાની બુદ્ધિ શ્રીકૃષ્ણમાં સ્થિર કરી।
Verse 2
आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु । राज्ये चाविकले नित्यं विरूढां ममतां जहौ ॥ २ ॥
શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે પૂર્ણ અનુરાગથી મહારાજ પરીક્ષિતે પોતાના દેહ, પત્ની, પુત્રો, મહેલ, ઘોડા-હાથી જેવા પશુ, ધનભંડાર, મિત્ર-સગાં અને નિર્વિઘ્ન રાજ્ય પ્રત્યેની ઊંડે વેરાયેલી મમતા ત્યજી દીધી।
Verse 3
पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमा: । कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामना: ॥ ३ ॥ संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गत: ॥ ४ ॥
હે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ! મહામના મહારાજ પરીક્ષિત કૃષ્ણના પ્રભાવ-શ્રવણમાં શ્રદ્ધાવાન હતા. પોતાની નજીકની મૃત્યુને જાણી તેમણે ધર્મ-અર્થ-કામરૂપ ત્રૈવર્ગિક કર્મો ત્યજી, વાસુદેવ ભગવાનમાં દૃઢ આત્મભાવ સ્થિર કરીને તમે જેમ મને પૂછો છો તેમ જ પ્રશ્નો પૂછ્યા।
Verse 4
पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमा: । कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामना: ॥ ३ ॥ संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गत: ॥ ४ ॥
હે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ! મહામના મહારાજ પરીક્ષિત કૃષ્ણના પ્રભાવ-શ્રવણમાં શ્રદ્ધાવાન હતા. પોતાની નજીકની મૃત્યુને જાણી તેમણે ધર્મ-અર્થ-કામરૂપ ત્રૈવર્ગિક કર્મો ત્યજી, વાસુદેવ ભગવાનમાં દૃઢ આત્મભાવ સ્થિર કરીને તમે જેમ મને પૂછો છો તેમ જ પ્રશ્નો પૂછ્યા।
Verse 5
राजोवाच समीचीनं वचो ब्रह्मन् सर्वज्ञस्य तवानघ । तमो विशीर्यते मह्यं हरे: कथयत: कथाम् ॥ ५ ॥
રાજાએ કહ્યું—હે નિષ્પાપ બ્રાહ્મણ! તમે સર્વજ્ઞ છો, તેથી તમારું વચન મને સંપૂર્ણ રીતે યોગ્ય લાગે છે. તમે હરિની કથા કહો છો; તેથી તમારા ઉપદેશથી મારા અજ્ઞાનનું અંધકાર ધીમે ધીમે નાશ પામે છે।
Verse 6
भूय एव विवित्सामि भगवानात्ममायया । यथेदं सृजते विश्वं दुर्विभाव्यमधीश्वरै: ॥ ६ ॥
હું ફરી આપથી જાણવા ઇચ્છું છું કે ભગવાન પોતાની આત્મમાયા દ્વારા આ વિશ્વને કેવી રીતે સર્જે છે—જે મહાન દેવતાઓને પણ અચિંત્ય છે।
Verse 7
यथा गोपायति विभुर्यथा संयच्छते पुन: । यां यां शक्तिमुपाश्रित्य पुरुशक्ति: पर: पुमान् । आत्मानं क्रीडयन् क्रीडन् करोति विकरोति च ॥ ७ ॥
જેમ સર્વશક્તિમાન વિભુ પોતાની વિવિધ શક્તિઓનો આશ્રય લઈને જગતનું પાલન કરે છે અને ફરી સંહાર કરે છે; પરપુરુષ ક્રીડાભાવે સર્જન અને પરિવર્તન કરે છે।
Verse 8
नूनं भगवतो ब्रह्मन् हरेरद्भुतकर्मण: । दुर्विभाव्यमिवाभाति कविभिश्चापि चेष्टितम् ॥ ८ ॥
હે બ્રાહ્મણ! ભગવાન હરિના અદ્ભુત કર્મો અને લીલાઓ નિશ્ચયે અચરજજનક છે; મહાકવિઓ-વિદ્વાનોના પ્રયત્નો છતાં પણ તે અચિંત્ય જ લાગે છે।
Verse 9
यथा गुणांस्तु प्रकृतेर्युगपत् क्रमशोऽपि वा । बिभर्ति भूरिशस्त्वेक: कुर्वन् कर्माणि जन्मभि: ॥ ९ ॥
જેમ પ્રકૃતિના ગુણોને એક જ સત્તા એકસાથે કે ક્રમશઃ અનેક રીતે ધારણ કરે છે, તેમ એકમાત્ર ભગવાન અનેક જન્મ-રૂપોમાં કર્મ કરીને ગુણોને નિયંત્રિત કરે છે।
Verse 10
विचिकित्सितमेतन्मे ब्रवीतु भगवान् यथा । शाब्दे ब्रह्मणि निष्णात: परस्मिंश्च भवान्खलु ॥ १० ॥
મારા આ તમામ સંશયભર્યા પ્રશ્નોનું યથાર્થ નિવારણ કૃપા કરીને કહો; કારણ કે તમે વૈદિક શબ્દબ્રહ્મમાં નિષ્ણાત અને પરતત્ત્વમાં આત્મસાક્ષાત્કારી છો।
Verse 11
सूत उवाच इत्युपामन्त्रितो राज्ञा गुणानुकथने हरे: । हृषीकेशमनुस्मृत्य प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे ॥ ११ ॥
સૂત બોલ્યા—રાજાએ આ રીતે ભગવાન હરિના સર્જનશક્તિનું વર્ણન કરવા વિનંતી કરતાં, શુકદેવ ગોસ્વામીએ હૃષીકેશ શ્રીકૃષ્ણને સ્મરીને યોગ્ય ઉત્તર આપવા આરંભ કર્યો।
Verse 12
श्री शुक उवाच नम: परस्मै पुरुषाय भूयसे सदुद्भवस्थाननिरोधलीलया । गृहीतशक्तित्रितयाय देहिना- मन्तर्भवायानुपलक्ष्यवर्त्मने ॥ १२ ॥
શ્રી શુકદેવ બોલ્યા—સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયની લીલા માટે પ્રકૃતિના ત્રિગુણ શક્તિ સ્વીકારનાર, સર્વ દેહધારીઓના અંતરમાં પૂર્ણરૂપે નિવાસ કરનાર અને જેમનો માર્ગ અચિંત્ય છે એવા પરમ પુરુષોત્તમને હું વારંવાર નમસ્કાર કરું છું।
Verse 13
भूयो नम: सद्वृजिनच्छिदेऽसता- मसम्भवायाखिलसत्त्वमूर्तये । पुंसां पुन: पारमहंस्य आश्रमे व्यवस्थितानामनुमृग्यदाशुषे ॥ १३ ॥
હું ફરી નમસ્કાર કરું છું તે અખિલ-સત્ત્વમૂર્તિ પ્રભુને—જે સદ્ભક્તોના દુઃખો છેદે છે અને અભક્ત-નાસ્તિક વૃત્તિની વધતને નાશ કરે છે; તેમજ પરમહંસ આશ્રમમાં સ્થિત સાધકોને તેમના યોગ્ય પરમ ગંતવ્યની સિદ્ધિ શીઘ્ર આપે છે।
Verse 14
नमो नमस्तेऽस्त्वृषभाय सात्वतां विदूरकाष्ठाय मुहु: कुयोगिनाम् । निरस्तसाम्यातिशयेन राधसा स्वधामनि ब्रह्मणि रंस्यते नम: ॥ १४ ॥
હે સાત્વતોના ઋષભ! તમને વારંવાર નમસ્કાર. કુયોગીઓ માટે તમે હંમેશા દૂરના કાષ્ઠ સમા અપ્રાપ્ય છો. તમારા તેજોમય વૈભવથી સમાનતાનો વિચાર જ નષ્ટ થાય છે; તમે તમારા સ્વધામ, બ્રહ્મધામમાં જ રમો છો—તમને નમસ્કાર।
Verse 15
यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यद्वन्दनं यच्छ्रवणं यदर्हणम् । लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १५ ॥
જેનાં કીર્તન, સ્મરણ, દર્શન, વંદન, શ્રવણ અને અર્ચન—આ બધું લોકના પાપમલને તરત જ ધોઈ નાખે છે, તે સર્વમંગલમય શ્રીકૃષ્ણને—જેનાં વિષે સાંભળવું જ શુભ છે—મારા વારંવાર નમસ્કાર।
Verse 16
विचक्षणा यच्चरणोपसादनात् सङ्गं व्युदस्योभयतोऽन्तरात्मन: । विन्दन्ति हि ब्रह्मगतिं गतक्लमा- स्तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १६ ॥
હું તે સર્વમંગલમય શ્રીકૃષ્ણને વારંવાર નમસ્કાર કરું છું. વિવેકી જન તેમના ચરણોમાં શરણાગતિ લેતાં વર્તમાન અને ભવિષ્યના દેહસંબંધિત આસક્તિઓ ત્યજી દે છે; ક્લેશરહિત બની તેઓ બ્રહ્મગતિ—આધ્યાત્મિક સ્થિતિ—સહજ રીતે પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 17
तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविद: सुमङ्गला: । क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १७ ॥
તપસ્વી, દાનપર, યશસ્વી, મનસ્વી, મંત્રવિદ અને સુમંગળ જન પણ—જો પોતાની મહાન ગુણતાઓ પ્રભુની સેવામાં અર્પણ ન કરે—તો કલ્યાણફળ પામતા નથી. તે શુભશ્રવણ શ્રીકૃષ્ણને વારંવાર નમસ્કાર।
Verse 18
किरातहूणान्ध्रपुलिन्दपुल्कशा आभीरशुम्भा यवना: खसादय: । येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रया: शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नम: ॥ १८ ॥
કિરાત, હૂણ, આંધ્ર, પુલિંદ, પુલ્કશ, આભીર, શુમ્ભ, યવન, ખસ વગેરે તથા અન્ય પાપાચારી પણ—પ્રભુના ભક્તોના આશ્રયમાં જઈ—પરમશક્તિમાન પ્રભુના પ્રભાવથી શુદ્ધ થાય છે. તે પ્રભવિષ્ણુને નમસ્કાર।
Verse 19
स एष आत्मात्मवतामधीश्वर- स्त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमय: । गतव्यलीकैरजशङ्करादिभि- र्वितर्क्यलिङ्गो भगवान् प्रसीदताम् ॥ १९ ॥
એ જ ભગવાન આત્મજ્ઞાનોના પણ અંતરાત્મા અને પરમેશ્વર છે. તે વેદત્રય, ધર્મશાસ્ત્ર અને તપસ્યાનો સાક્ષાત્ સ્વરૂપ છે. બ્રહ્મા, શંકર વગેરે તથા કપટરહિત મહાત્માઓ જેમનું ભક્તિપૂર્વક ચિંતન કરે છે—એ ભગવાન મારા પર પ્રસન્ન થાઓ।
Verse 20
श्रिय: पतिर्यज्ञपति: प्रजापति- र्धियां पतिर्लोकपतिर्धरापति: । पतिर्गतिश्चान्धकवृष्णिसात्वतां प्रसीदतां मे भगवान् सतां पति: ॥ २० ॥
જે લક્ષ્મીઓના પતિ, યજ્ઞોના અધિપતિ, પ્રજાપતિ, બુદ્ધિના સ્વામી, લોકોના સ્વામી અને ધરાના અધિપતિ છે; જે અંધક-વૃષ્ણિ-સાત્વત (યાદવ) વંશનો આશ્રય અને ગતિ છે—એ સત્પુરુષોના સ્વામી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ।
Verse 21
यदङ्घ्र्यध्यानसमाधिधौतया धियानुपश्यन्ति हि तत्त्वमात्मन: । वदन्ति चैतत् कवयो यथारुचं स मे मुकुन्दो भगवान् प्रसीदताम् ॥ २१ ॥
જેનાં ચરણકમળોના ધ્યાનથી સમાધિમાં ધોવાયેલી બુદ્ધિ દ્વારા ભક્તો આત્મતત્ત્વને જુએ છે. પરંતુ કવિઓ અને તર્કિકો પોતાની રુચિ પ્રમાણે તેનું વર્ણન કરે છે. એ મુક્તિદાતા મુકુંદ ભગવાન મારા પર પ્રસન્ન થાઓ।
Verse 22
प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती वितन्वताजस्य सतीं स्मृतिं हृदि । स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यत: स मे ऋषीणामृषभ: प्रसीदताम् ॥ २२ ॥
સૃષ્ટિના આરંભે જેમણે સરસ્વતીને પ્રેરિત કરી બ્રહ્માના હૃદયમાં પવિત્ર સ્મૃતિ અને જ્ઞાનનો વિસ્તાર કર્યો, અને જે જાણે બ્રહ્માના મુખમાંથી પ્રગટ થયા—તે ઋષિઓના શ્રેષ્ઠ ભગવાન મારા પર પ્રસન્ન થાઓ।
Verse 23
भूतैर्महद्भिर्य इमा: पुरो विभु- र्निर्माय शेते यदमूषु पूरुष: । भुङ्क्ते गुणान् षोडश षोडशात्मक: सोऽलङ्कृषीष्ट भगवान् वचांसि मे ॥ २३ ॥
જે સર્વવિભુ મહાભૂતોથી આ દેહરૂપ રચનાઓ બનાવી તેમાં જ શયન કરે છે, અને પુરુષ અવતારમાં જીવને સોળ-સોળ સ્વરૂપના ગુણવિભાગોના અધિન ભોગ કરાવે છે—તે ભગવાન મારા વચનોને અલંકૃત કરે।
Verse 24
नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे । पपुर्ज्ञानमयं सौम्या यन्मुखाम्बुरुहासवम् ॥ २४ ॥
વાસુદેવના અવતાર વેધસ શ્રી વ્યાસદેવને મારા નમસ્કાર. હે સૌમ્ય, પ્રભુના કમળમુખમાંથી ઝરતું જ્ઞાનમય અમૃત શુદ્ધ ભક્તો પાન કરે છે।
Verse 25
एतदेवात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते । वेदगर्भोऽभ्यधात् साक्षाद् यदाह हरिरात्मन: ॥ २५ ॥
હે રાજન, નારદે પૂછતાં આત્મભૂ બ્રહ્માએ, જન્મથી વેદગર્ભ હોવા છતાં, હરિએ પોતાના પુત્રને પ્રત્યક્ષ જે કહ્યું હતું તે જ વિષય યથાર્થ રીતે જણાવ્યો।
Frequently Asked Questions
Parīkṣit renounces fruitive motivation (karma-miśra aims) because death is imminent and because attraction to Kṛṣṇa has matured into niṣkāma-bhakti. His questions are not curiosity for control or prestige; they are bhakti-driven inquiry (paripraśna) meant to fix consciousness on Bhagavān. In the Bhāgavata, cosmology becomes a meditation-object: by hearing how everything depends on Kṛṣṇa’s śakti, the listener’s attachment to temporary designations dissolves.
Bhagavān is advaya (non-dual) in essence, yet manifests variegated expansions through His internal and external energies. The guṇas belong to prakṛti (material nature), while the Lord remains transcendental; He can preside over the guṇas via puruṣa expansions without becoming conditioned. Thus, the One may appear to act alone, simultaneously in multiple forms, or sequentially—without compromising unity—because all forms are expressions of the same supreme reality and will.
They denote groups traditionally viewed as mleccha or outside orthodox Vedic culture. The Bhāgavata’s theological point is universal eligibility: even those habituated to pāpa (sin) can be purified by taking shelter of the Lord’s devotees (bhakta-āśraya). Deliverance is attributed to the Lord’s supreme power operating through sādhus, emphasizing sadhu-saṅga as a decisive means of purification.
This functions as maṅgalācaraṇa (auspicious invocation) and a hermeneutic key: the subject of creation must be approached through devotion and humility, not mere speculation. The prayers also summarize core doctrines—Kṛṣṇa as liberator, indwelling Supersoul, source of Brahmā’s knowledge, and puruṣa entering the cosmos—thereby framing the forthcoming cosmology as bhakti-siddhānta rather than impersonal physics.