Adhyaya 3
Karmic Aspirations, Demigod Worship, and the Supreme Duty of Bhakti (Hari-kathā as Life’s True Gain)
શુકદેવ પરિક્ષિતને ખાતરી આપે છે કે મૃત્યુની કાંઠે ઊભેલા માટેનું આવશ્યક ઉપદેશ ઉત્તરિત થઈ ગયું છે. પછી તેઓ કામનાપ્રેરિત વૈદિક ઉપાસનાનું ચિત્ર આપે છે—બળ, સંતાન, ધન, યશ, સૌંદર્ય, દીર્ઘાયુ, રાજ્ય અને સ્વર્ગારોહણ જેવા ફળો માટે લોકો વિવિધ દેવતાઓની શરણ લે છે; આ કામ (ભૌતિક પ્રેરણા) અને તેના અનેક કર્મકાંડ માર્ગોની નિદાનસૂચિ છે. ત્યારબાદ અધ્યાય વળે છે—આધ્યાત્મિક પ્રગતિ માટે વિષ્ણુ અથવા તેમના ભક્તની આરાધના કરવી; ઇચ્છાઓથી ભરેલો, નિષ્કામ કે મોક્ષકામી—ઉદારબુદ્ધિ સૌએ માત્ર પરમ પુરુષ ભગવાનને જ ભજવા જોઈએ. શુદ્ધ ભક્તસંગથી ભગવાનમાં દૃઢ આસક્તિ સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ કહેવાય છે, અને હરિનું સાચું જ્ઞાન તે છે જે ગુણોની તરંગોને શાંત કરે. નૈમિષારણ્ય સંવાદમાં શૌનક સૂતને આગળ કહેવા પ્રેરે છે—આયુષ્ય ઘટે ત્યારે હરિકથા સમયનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ છે; શ્રવણ-કીર્તન વિના જીવન આધ્યાત્મિક રીતે મૃત સમાન છે. આમ, કર્મવર્ગીકરણથી એકાંત ભક્તિ તરફ પરિવર્તન કરીને આગળની સ્મરણકેન્દ્રિત ચર્ચાની ભૂમિકા તૈયાર થાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच एवमेतन्निगदितं पृष्टवान् यद्भवान् मम । नृणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम् ॥ १ ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: હે મહારાજ પરીક્ષિત, મૃત્યુની કાંઠે ઊભેલા બુદ્ધિમાન મનુષ્યના કર્તવ્ય વિષે તમે મને જે પૂછ્યું હતું, તેનું ઉત્તર મેં આ રીતે આપ્યું છે।
Verse 2
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
જે બ્રહ્મતેજ ઈચ્છે છે તેણે વેદોના સ્વામી (બ્રહ્મા અથવા બૃહસ્પતિ) ની પૂજા કરવી જોઈએ; જે ઈન્દ્રિય સુખ ઈચ્છે છે તેણે ઈન્દ્રની અને જે સંતાન ઈચ્છે છે તેણે પ્રજાપતિઓની પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 3
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
જે લક્ષ્મી કે ઐશ્વર્ય ઈચ્છે છે તેણે દેવી માયા (દુર્ગા) ની પૂજા કરવી જોઈએ; જે તેજ ઈચ્છે છે તેણે અગ્નિની, જે ધન ઈચ્છે છે તેણે વસુઓની અને જે વીરતા ઈચ્છે છે તેણે રુદ્રોની પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 4
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
જે વિપુલ અન્ન ઈચ્છે છે તેણે અદિતિની પૂજા કરવી જોઈએ. જે સ્વર્ગલોક ઈચ્છે છે તેણે અદિતિના પુત્રોની પૂજા કરવી જોઈએ. જે રાજ્ય ઈચ્છે છે તેણે વિશ્વદેવોની અને જે પ્રજામાં લોકપ્રિય થવા ઈચ્છે છે તેણે સાધ્ય દેવોની પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 5
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
જે દીર્ઘાયુ ઈચ્છે છે તેણે અશ્વિનીકુમારોની પૂજા કરવી જોઈએ અને જે સુદ્રઢ શરીર ઈચ્છે છે તેણે પૃથ્વીની પૂજા કરવી જોઈએ. જે પોતાના પદમાં સ્થિરતા ઈચ્છે છે તેણે આકાશ અને પૃથ્વી બંનેની પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 6
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
જે સુંદરતા ઈચ્છે છે તેણે ગંધર્વોની પૂજા કરવી જોઈએ અને જે સારી પત્ની ઈચ્છે છે તેણે અપ્સરાઓ અને ઉર્વશીની પૂજા કરવી જોઈએ. જે અન્યો પર આધિપત્ય ઈચ્છે છે તેણે બ્રહ્માંડના વડા બ્રહ્માજીની પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 7
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
જે બ્રહ્મતેજ ઇચ્છે તે બ્રાહ્મણપતિની ઉપાસના કરે; ઇન્દ્રિયસુખ ઇચ્છે તે ઇન્દ્રની; સંતાન ઇચ્છે તે પ્રજાપતિઓની. શ્રી-સમૃદ્ધિ માટે દેવી માયા (દુર્ગા)ની; તેજ માટે અગ્નિની; ધન માટે વસુઓની; પરાક્રમ માટે રુદ્રોની. અન્ન-ધાન્ય માટે અદિતિની; સ્વર્ગ માટે અદિતિના પુત્રોની; રાજ્ય માટે વિશ્વદેવોની; લોકપ્રિયતા માટે સાધ્યદેવોની. દીર્ઘ આયુષ્ય માટે અશ્વિનીકુમારોની; પુષ્ટ દેહ માટે ધરતીની; પ્રતિષ્ઠા માટે દ્યાવા-પૃથ્વીની. રૂપ માટે ગંધર્વોની; ઉત્તમ પત્ની માટે અપ્સરા ઉર્વશીની; આધિપત્ય માટે પરમેષ્ઠી બ્રહ્માની. યશ માટે ભગવાનના યજ્ઞની; કોષ માટે પ્રચેતસ (વરুণ)ની; વિદ્ય માટે ગિરીશ શિવની; દાંપત્ય સુખ માટે સતી ઉમાની ઉપાસના કરવી।
Verse 8
धर्मार्थ उत्तमश्लोकं तन्तु: तन्वन् पितृन् यजेत् । रक्षाकाम: पुण्यजनानोजस्कामो मरुद्गणान् ॥ ८ ॥
ધર્મ અને પરમાર્થ માટે ઉત્તમશ્લોક ભગવાનની ઉપાસના કરવી; અને વંશરક્ષા તથા કુળવૃદ્ધિ માટે પિતૃઓની પૂજા કરવી. રક્ષા ઇચ્છે તે પુણ્યજનોની, અને ઓજ-બળ ઇચ્છે તે મરુદ્ગણોની આરાધના કરે।
Verse 9
राज्यकामो मनून् देवान् निऋर्तिं त्वभिचरन् यजेत् । कामकामो यजेत् सोममकाम: पुरुषं परम् ॥ ९ ॥
રાજ્ય અથવા સામ્રાજ્ય ઇચ્છે તે મનુઓની ઉપાસના કરે; શત્રુ પર વિજય માટે અભિચાર કરનાર નિઋતિ દેવીની આરાધના કરે. ભોગકામના ધરાવનાર સોમની પૂજા કરે; પરંતુ નિષ્કામ પુરુષ પરમ પુરુષ ભગવાનની ઉપાસના કરે।
Verse 10
अकाम: सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधी: । तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ १० ॥
નિષ્કામ હોય, સર્વકામોથી ભરેલો હોય, અથવા મોક્ષકામ હોય—ઉદાર બુદ્ધિવાળો મનુષ્ય તીવ્ર ભક્તિયોગથી પરમ પુરુષ ભગવાનની જ ઉપાસના કરે।
Verse 11
एतावानेव यजतामिह नि:श्रेयसोदय: । भगवत्यचलो भावो यद् भागवतसंगत: ॥ ११ ॥
અહીં યજન કરનારાઓ માટે પરમ કલ્યાણ એટલું જ છે—ભાગવત (શુદ્ધ ભક્ત)ની સંગતિથી ભગવાનમાં અચલ, સ્વાભાવિક પ્રેમભાવનો ઉદય થવો।
Verse 12
ज्ञानं यदाप्रतिनिवृत्तगुणोर्मिचक्र - मात्मप्रसाद उत यत्र गुणेष्वसङ्ग: । कैवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोग: को निर्वृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
હરિ-સંબંધિત જે જ્ઞાન છે તે ગુણોની તરંગ-ચક્રને સંપૂર્ણ રોકે છે. ગુણોમાં આસક્તિ ન હોવાથી તે આત્માને પ્રસન્ન કરે છે અને કૈવલ્યપથમાં પણ માન્ય છે; તો હરિકથામાં રતિ કોણ ન કરે?
Verse 13
शौनक उवाच इत्यभिव्याहृतं राजा निशम्य भरतर्षभ: । किमन्यत्पृष्टवान् भूयो वैयासकिमृषिं कविम् ॥ १३ ॥
શૌનક બોલ્યા—આ રીતે કહેલું બધું સાંભળી ભરતશ્રેષ્ઠ રાજા પરીક્ષિતે ફરી કવિ-ઋષિ, વ્યાસપુત્ર શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામી પાસે શું પૂછ્યું?
Verse 14
एतच्छुश्रूषतां विद्वन् सूत नोऽर्हसि भाषितुम् । कथा हरिकथोदर्का: सतां स्यु: सदसि ध्रुवम् ॥ १४ ॥
હે વિદ્વાન સૂત! અમે સાંભળવા આતુર છીએ, તેથી કૃપા કરીને આ વિષય આગળ કહો. કારણ કે જે વિષયો હરિકથાની તરફ દોરી જાય છે, તે સત્સંગની સભામાં નિશ્ચિત રીતે ચર્ચાવા યોગ્ય છે.
Verse 15
स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथ: । बालक्रीडनकै: क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे ॥ १५ ॥
પાંડવોના વંશજ મહારથ રાજા પરીક્ષિત સાચા ભાગવત હતા. બાળપણમાં પણ રમકડાં સાથે રમતાં રમતાં કુટુંબદેવતાની પૂજાની નકલ કરીને તેઓ શ્રીકૃષ્ણની આરાધના કરતા.
Verse 16
वैयासकिश्च भगवान् वासुदेवपरायण: । उरुगायगुणोदारा: सतां स्युर्हि समागमे ॥ १६ ॥
વ્યાસપુત્ર શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામી પરિપૂર્ણ જ્ઞાનથી યુક્ત અને વાસુદેવ-પરાયણ મહાભક્ત હતા. તેથી સત્પુરુષોના સમાગમમાં ઉરुगાય—મહાન રીતે ગવાતા શ્રીકૃષ્ણ—ના ગુણોની જ ચર્ચા નિશ્ચિત થાય છે.
Verse 17
आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसौ । तस्यर्ते यत्क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्तया ॥ १७ ॥
ઉગતો અને અસ્ત થતો સૂર્ય સર્વ મનુષ્યોનું આયુષ્ય હરી લે છે; પરંતુ જે ઉત્તમશ્લોક ભગવાનની વાર્તામાં ક્ષણોને વાપરે છે, તેનું સમય ધન્ય બને છે।
Verse 18
तरव: किं न जीवन्ति भस्त्रा: किं न श्वसन्त्युत । न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामे पशवोऽपरे ॥ १८ ॥
વૃક્ષો શું જીવતા નથી? લોહારની ભસ્ત્રા શું શ્વાસ લેતી નથી? અને ગામના બીજા પશુઓ શું ખાતા નથી અને વીર્ય ત્યાગતા નથી?
Verse 19
श्वविड्वराहोष्ट्रखरै: संस्तुत: पुरुष: पशु: । न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदाग्रज: ॥ १९ ॥
કૂતરા, ડુક્કર, ઊંટ અને ગધેડા જેવા લોકો તે પશુસમાન પુરુષની સ્તુતિ કરે છે, જે કદી ગદાગ્રજ શ્રીકૃષ્ણના નામ-લીલાઓ કાનમાં લેતો નથી।
Verse 20
बिले बतोरुक्रमविक्रमान् ये न शृण्वत: कर्णपुटे नरस्य । जिह्वासती दार्दुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथा: ॥ २० ॥
જે ઉરુક્રમ ભગવાનના પરાક્રમ અને અદ્ભુત કાર્યો કાનમાં નથી સાંભળતો અને ઉરुगાય પ્રભુની ગાથાઓ ઊંચે સ્વરે નથી ગાતો, તેના કાન સાપના બિલ જેવા અને જીભ દેડકાની જેવી ગણાય।
Verse 21
भार: परं पट्टकिरीटजुष्ट - मप्युत्तमाङ्गं न नमेन्मुकुन्दम् । शावौ करौ नो कुरुते सपर्यां हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणौ वा ॥ २१ ॥
રેશમી પાગડી અને મુકુટથી શોભિત માથું પણ જો મુકુન્દને ન નમે તો તે માત્ર ભાર છે; અને ઝગમગતા સોનાના કંકણોથી સજેલા હાથ પણ જો હરિની સેવા ન કરે તો તે શવના હાથ સમાન છે।
Verse 22
बर्हायिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये । पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरेर्यौ ॥ २२ ॥
જે લોકો વિષ્ણુના રૂપ-નામ-ગુણાદિ લિંગોનું દર્શન નથી કરતા, તેમની આંખો મોરપંખ પર છપાયેલા નેત્રો જેવી છે; અને જે હરિ-સ્મરણના પવિત્ર ક્ષેત્રોમાં નથી જતા, તેમના પગ વૃક્ષના થડ સમાન ગણાય છે।
Verse 23
जीवञ्छवो भागवताङ्घ्रिरेणुं न जातु मर्त्योऽभिलभेत यस्तु । श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्या: श्वसञ्छवो यस्तु न वेद गन्धम् ॥ २३ ॥
જે મર્ત્યે કદી ભાગવત ભક્તના ચરણોની ધૂળ મસ્તક પર પ્રાપ્ત નથી કરી, તે જીવતો શવ છે; અને જે શ્રીવિષ્ણુના પદપદ્મની તુલસીની સુગંધ નથી જાણતો, તે શ્વાસ લેતો હોવા છતાં શવ જ છે।
Verse 24
तदश्मसारं हृदयं बतेदं यद् गृह्यमाणैर्हरिनामधेयै: । न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हर्ष: ॥ २४ ॥
એકાગ્રતાથી હરિનામ ગ્રહણ કરતાં પણ જે હૃદય બદલાતું નથી, તે ખરેખર ઇસ્પાત સમાન કઠોર છે; ભાવાવેશ આવે ત્યારે આંખોમાં આંસુ ન ભરાય અને શરીરમાં રોમાંચ ન ઊભો થાય।
Verse 25
अथाभिधेह्यङ्ग मनोऽनुकूलं प्रभाषसे भागवतप्रधान: । यदाह वैयासकिरात्मविद्या- विशारदो नृपतिं साधु पृष्ट: ॥ २५ ॥
હે સૂત ગોસ્વામી, તમે ભાગવત-પ્રધાન છો અને તમારી વાણી અમારા મનને અનુકૂળ છે. કૃપા કરીને તે જ વાત સમજાવો જે આત્મવિદ્યામાં નિપુણ મહાભક્ત શુકદેવ ગોસ્વામીએ યોગ્ય રીતે પૂછવામાં આવતા મહારાજ પરીક્ષિતને કહી હતી।
Frequently Asked Questions
The list illustrates the Vedic system of karma-kāṇḍa where specific desires are paired with specific cosmic administrators (devatās). The Bhāgavata uses this as a teaching device: it acknowledges the reality of desire-based religiosity while showing its limitations and redirecting the aspirant toward Viṣṇu-bhakti as the comprehensive and final goal.
The chapter states that a ‘broader intelligence’ worships the supreme whole regardless of being kāmī (full of desires), akāma (desireless), or mokṣa-kāma (seeking liberation). The principle is that Bhagavān is the root of all outcomes; devotion purifies desire, and through sādhu-saṅga it matures into steady attraction to Hari, which is presented as the highest perfection.
The text teaches that time (marked by sunrise and sunset) drains life for everyone except the person who uses time for hari-kathā—hearing and discussing the all-good Lord. The point is not a literal suspension of time, but that life’s purpose is fulfilled when time is invested in remembrance and devotion, making such living ‘truly alive’ in the Bhāgavata’s valuation.