Adhyaya 2

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं पुरा धारणयात्मयोनि- र्नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । तथा ससर्जेदममोघद‍ृष्टि- र्यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धि: ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—સૃષ્ટિ પ્રગટ થવા પહેલાં, આત્મયોની બ્રહ્માએ વિરાટ-રૂપનું ધ્યાન કરીને પ્રભુને પ્રસન્ન કર્યો અને ગુમ થયેલી સ્મૃતિ પાછી મેળવી. ત્યારબાદ અમોઘદૃષ્ટિ બ્રહ્માએ પૂર્વવત્ દૃઢ નિશ્ચયબુદ્ધિથી સૃષ્ટિ ફરી રચી.

Verse 2

शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थै: । परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये वासनया शयान: ॥ २ ॥

વૈદિક શબ્દબ્રહ્મનો આ માર્ગ એવો મોહક છે કે લોકો નિરર્થક નામધ્વનિઓમાં ધ્યાન કરીને સ્વર્ગાદિ વિષયો તરફ બુદ્ધિ વાળી દે છે. બંધ જીવ માયામય ભોગવાસનામાં સ્વપ્ન સમા ભટકે છે, પણ ત્યાં કોઈ વાસ્તવિક સુખ પામતો નથી.

Verse 3

अत: कविर्नामसु यावदर्थ: स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धि: । सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाण: ॥ ३ ॥

અતએવ જ્ઞાની પુરુષે નામ-રૂપના જગતમાં જેટલું જરૂરી હોય તેટલા માટે જ પ્રયત્ન કરવો. તે સાવધાન અને દૃઢ નિશ્ચયબુદ્ધિ ધરાવે અને અનિચ્છિત વસ્તુઓ માટે યત્ન ન કરે; કારણ કે તે જોઈ શકે છે કે આવા પ્રયત્નો માત્ર વ્યર્થ પરિશ્રમ છે.

Verse 4

सत्यां क्षितौ किं कशिपो: प्रयासै- र्बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणै: किम् । सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलै: ॥ ४ ॥

જ્યારે ધરતી જ પૂરતી શય્યા છે, ત્યારે ખાટ‑પલંગની શું જરૂર? પોતાના હાથ જ તકીયો બની શકે ત્યારે તકીયાનો શું ઉપયોગ? હથેળીઓ જ પાત્ર હોય ત્યારે અનેક વાસણો શા માટે? દિશાઓનું આવરણ કે વૃક્ષછાલ હોય ત્યારે વસ્ત્રોની શું આવશ્યકતા?

Verse 5

चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्‌घ्रिपा: परभृत: सरितोऽप्यशुष्यन् । रुद्धा गुहा: किमजितोऽवति नोपसन्नान् कस्माद् भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ ५ ॥

માર્ગમાં ફાટેલા ચીરાં નથી શું? પરોપકાર માટે ઊભા વૃક્ષો હવે ભિક્ષા નથી આપતા શું? નદીઓ સૂકી ગઈ છે શું કે તરસેલાને જળ ન આપે? પર્વતની ગુફાઓ બંધ થઈ ગઈ છે શું? અને સર્વોપરી—અજિત ભગવાન શરણાગતોનું રક્ષણ નથી કરતા શું? તો પછી કવિ‑મુનિઓ કઠિન પરિશ્રમે કમાયેલા ધનના મદમાં અંધ થયેલાઓની ચાપલૂસી કેમ કરે?

Verse 6

एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियोऽर्थो भगवाननन्त: । तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६ ॥

આ રીતે સ્થિરચિત્ત થઈ મનુષ્યે પોતાના હૃદયમાં નિવાસ કરનાર પરમાત્માની સેવા‑ભજન કરવું જોઈએ. તેઓ સર્વશક્તિમાન અનંત ભગવાન છે અને જીવનનો પરમ લક્ષ્ય છે; તેમની ઉપાસનાથી સંસારબંધનનું કારણ નાશ પામે છે.

Verse 7

कस्तां त्वनाद‍ृत्य परानुचिन्ता- मृते पशूनसतीं नाम कुर्यात् । पश्यञ्जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ्जुषाणम् ॥ ७ ॥

આવી પરમ ચિંતાને અવગણીને સ્થૂલ ભૌતિકવાદી સિવાય કોણ અસ્થિર નામ‑રૂપોમાં જ મગ્ન રહેશે? તે તો લોકોને વૈતરણીસમાન દુઃખની નદીમાં પડેલા, પોતાના કર્મફળજન્ય તાપ સહન કરતા જુએ છે.

Verse 8

केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख- गदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ ८ ॥

કેટલાક લોકો ધારણા‑ધ્યાન દ્વારા પોતાના દેહની અંદર હૃદયસ્થાને વસતા, પ્રાદેશ‑માત્ર પુરુષોત્તમને સ્મરે છે—તે ચતુર્ભુજ છે અને કમળ, ચક્ર, શંખ તથા ગદા ધારણ કરે છે.

Verse 9

प्रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् । लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ ९ ॥

તેમનું મુખ પ્રસન્નતાથી ઝળહળે છે, નેત્રો કમળપાંખડી જેવા વિસ્તૃત છે. કદંબના કેસર જેવા પીળા વસ્ત્ર ધારણ કરીને, રત્નજડિત સુવર્ણ આભૂષણોથી શોભિત, રત્નમય મુકુટ અને કુંડળ તેજસ્વી છે.

Verse 10

उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धर- मम्‍लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम् ॥ १० ॥

યોગેશ્વરોના વિકસિત હૃદય-કમળની કર્ણિકામાં તેમના પાદકમળ સ્થાપિત છે. વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સ-ચિહ્ન અને કૌસ્તુભ મણિ શોભે છે; ખભા પર રત્ન ઝળહળે છે; અને તેમનું દિવ્ય દેહ તાજા પુષ્પોની વનમાળાથી સુશોભિત છે.

Verse 11

विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकै- र्महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभि: । स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलै- र्विरोचमानाननहासपेशलम् ॥ ११ ॥

કટિ પર મેખલા, આંગળીઓમાં કિંમતી રત્નજડિત અંગૂઠીઓ, નૂપુર, કંકણ વગેરે આભૂષણોથી તેઓ શોભિત છે. તેલથી ચમકતા, નિર્મળ, નિલાછાયા વાળ વળાંકદાર છે અને તેમનું હાસ્યભર્યું મુખ અત્યંત મનોહર છે.

Verse 12

अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्- भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् । ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयावतिष्ठते ॥ १२ ॥

તેમની ઉદાર લીલાઓ, હાસ્યભરી દૃષ્ટિની તેજસ્વિતા અને ભ્રૂભંગી—આ બધું તેમના અપાર અનુગ્રહના સંકેત છે. તેથી મન જેટલો સમય ધ્યાનમાં સ્થિર રહી શકે, તેટલો સમય આ ચિંતનાતીત પરમેશ્વરના દિવ્ય સ્વરૂપનું એકાગ્ર ચિંતન કરવું જોઈએ.

Verse 13

एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृत: । जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा ॥ १३ ॥

ધ્યાનમાં ગદાધર પ્રભુના અંગો એકે એક ભાવવા—પાદકમળથી આરંભ કરીને તેમના હાસ્યમુખ સુધી. જ્યાં જ્યાં મન જીતાઈને સ્થિર થાય, તે સ્થાનને પાર કરીને આગળના અંગ પર ધારણા કરવી; આમ ક્રમે ક્રમે ઊંચા ધ્યાનથી બુદ્ધિ વધુ ને વધુ શુદ્ધ થાય છે.

Verse 14

यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोग: । तावत् स्थवीय: पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयत: स्मरेत ॥ १४ ॥

જ્યાં સુધી પરા-અપર જગતના દ્રષ્ટા વિશ્વેશ્વર ભગવાનમાં ભક્તિયોગ પ્રગટ ન થાય, ત્યાં સુધી નિર્ધારિત કર્મોના અંતે પ્રયત્નપૂર્વક ભગવાનના વિરાટ્ રૂપનું સ્મરણ કરવું જોઈએ।

Verse 15

स्थिरं सुखं चासनमास्थितो यति- र्यदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् । काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासु: ॥ १५ ॥

હે રાજન, જ્યારે યોગી આ માનવલોક છોડવા ઇચ્છે, ત્યારે સમય અને સ્થાન વિષે મનને આસક્ત ન થવા દે; સ્થિર અને સુખદ આસન પર બેસીને પ્રાણવાયુ નિયંત્રિત કરી મનથી ઇન્દ્રિયો વશમાં કરે।

Verse 16

मन: स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तमात्मनि । आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥ १६ ॥

ત્યારબાદ યોગી પોતાની નિર્મળ બુદ્ધિથી મનને જીવાત્મા (ક્ષેત્રજ્ઞ)માં લય કરે અને જીવાત્માને પરમાત્મામાં લય કરે. આમ ધીર પુરુષ લબ્ધોપશાંતિ પામી અન્ય સર્વ ક્રિયાઓથી વિરમ થાય છે।

Verse 17

न यत्र कालोऽनिमिषां पर: प्रभु: कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ १७ ॥

લબ્ધોપશાંતિની તે પરાત્પર અવસ્થામાં, નિમિષરહિત દેવતાઓને પણ વશ કરનાર વિનાશકારી કાળનું પ્રભુત્વ નથી. ત્યાં ન સત્ત્વ, ન રજ, ન તમ; ન અહંકાર, ન મહત્તત્ત્વ, ન પ્રધાન પ્રકૃતિ છે।

Verse 18

परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे ॥ १८ ॥

જ્ઞાનીજન પરમ વૈષ્ણવ પદને સ્વીકારે છે, જ્યાં ‘નેતિ નેતિ’ કહીને ઈશ્વરવિમુખ બધું ટાળવામાં આવે છે. તેથી શુદ્ધ ભક્ત દૌરાત્મ્ય ત્યજી, પ્રભુ પ્રત્યે અનન્ય સૌહાર્દ રાખી, હૃદયમાં તેમના ચરણો ગૂંથીને ક્ષણે ક્ષણે પદે પદે પૂજન કરે છે।

Verse 19

इत्थं मुनिस्तूपरमेद् व्यवस्थितो विज्ञानद‍ृग्वीर्यसुरन्धिताशय: । स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततोऽनिलं स्थानेषु षट्‍सून्नमयेज्जितक्लम: ॥ १९ ॥

આ રીતે મુનિ વિજ્ઞાનદૃષ્ટિના બળથી પરમ તત્ત્વમાં સ્થિર રહી ભૌતિક ઇચ્છાઓ શમાવે. પછી એડીથી ગુદદ્વાર દબાવી પ્રાણવાયુને છ મુખ્ય સ્થાનોમાં ક્રમે ક્રમે ઉંચે લઈ જાય, થાક જીતીને।

Verse 20

नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्मा- दुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनि: । ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत् ॥ २० ॥

ધ્યાનમગ્ન ભક્ત-યોગી નાભિમાં સ્થિત પ્રાણને ધીમે ધીમે હૃદયમાં ચઢાવે, ત્યાંથી ઉદાનગતિથી વક્ષસ્થળમાં લઈ જાય, અને પછી બુદ્ધિથી સ્થાન શોધતા તાળુના મૂળ સુધી શનૈઃ પહોંચાડે।

Verse 21

तस्माद् भ्रुवोरन्तरमुन्नयेत निरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्ष: । स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठद‍ृष्टि- र्निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत्परं गत: ॥ २१ ॥

ત્યારબાદ ભક્તિ-યોગી પ્રાણને ભ્રૂમધ્યમાં ઉંચે ચઢાવે. પ્રાણના સાત દ્વારો રોકીને, નિરાસક્ત બની, અચલ દૃષ્ટિથી અર્ધ મુહૂર્ત સ્થિર રહે; પછી મસ્તક-રંધ્ર ભેદીને પરમ ગતિ પામી દેહબંધન ત્યાગે।

Verse 22

यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद् विहारम् । अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च ॥ २२ ॥

પરંતુ, હે રાજન, જો યોગી બ્રહ્મલોક જેવા પારમેષ્ઠ્ય પદ, વૈહાયસો સાથે આકાશ-વિહાર, અષ્ટસિદ્ધિઓનું અધિપત્ય, અથવા કરોડો લોકોમાં કોઈ ભોગ્ય સ્થિતિની ઇચ્છા રાખે, તો તેને ગુણોથી ઘડાયેલું મન અને ઇન્દ્રિયો સાથે લઈને જ જવું પડે।

Verse 23

योगेश्वराणां गतिमाहुरन्त- र्बहिस्त्रिलोक्या: पवनान्तरात्मनाम् । न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २३ ॥

યોગેશ્વરોની ગતિ—પ્રાણરૂપ અંતરાત્મા દ્વારા ત્રિલોકીના અંદર અને બહાર નિરોધ વિના સંચરતી—અપરિમિત કહેવાય છે. વિદ્યા, તપ, યોગ અને સમાધિ (અને ભક્તિબળ) ધરાવનાર તે ગતિ પામે છે; કર્મફળાસક્ત ભોગી કદી તેને પામી શકતા નથી।

Verse 24

वैश्वानरं याति विहायसा गत: सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा । विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम् ॥ २४ ॥

હે રાજન, જ્યારે યોગી તેજસ્વી સુષુમ્ના દ્વારા બ્રહ્મપથેથી ક્ષીરસમુદ્રને વટાવી બ્રહ્મલોક તરફ જાય છે, ત્યારે તે પ્રથમ અગ્નિદેવના લોક વૈશ્વાનરમાં જઈ સર્વ કલ્મષોથી શુદ્ધ થાય છે; ત્યારબાદ ભગવાન હરિના સાન્નિધ્ય માટે શૈશુમાર-ચક્ર સુધી વધુ ઊર્ધ્વગતિ કરે છે।

Verse 25

तद् विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णो- रणीयसा विरजेनात्मनैक: । नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुषो यद् विबुधा रमन्ते ॥ २५ ॥

આ શૈશુમાર-ચક્ર સમગ્ર વિશ્વના પરિભ્રમણનું ધ્રુવકেন্দ્ર છે અને તેને ગર્ભોદકશાયી વિષ્ણુની નાભિ કહે છે. માત્ર યોગી જ તેને વટાવી નિર્મળ આત્માથી બ્રહ્મવિદો દ્વારા નમસ્કૃત મહર્લોકને પ્રાપ્ત કરે છે, જ્યાં ભૃગુ વગેરે શુદ્ધ ઋષિઓ કલ્પસમ આયુષ્યમાં આનંદ કરે છે।

Verse 26

अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं यद् द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम् ॥ २६ ॥

પછી અનંતના મુખમાંથી નીકળેલી અગ્નિથી સમગ્ર વિશ્વ દહન થતું જોઈ યોગી તે દૃશ્ય નિહાળી, સિદ્ધેશ્વરો ઉપયોગ કરતાં દિવ્ય વિમાનમાર્ગે પ્રસ્થાન કરીને પારમેષ્ઠ્ય સત્યલોકને જાય છે. સત્યલોકનું આયુષ્ય દ્વૈપરાર્ધ, એટલે બ્રહ્માના આયુષ્ય જેટલું, ગણાય છે।

Verse 27

न यत्र शोको न जरा न मृत्यु- र्नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् । यच्चित्ततोऽद: कृपयानिदंविदां दुरन्तदु:खप्रभवानुदर्शनात् ॥ २७ ॥

સત્યલોકમાં ન શોક છે, ન જરા, ન મૃત્યુ; કોઈપણ પ્રકારનું દુઃખ નથી, તેથી ચિંતા પણ નથી. માત્ર ક્યારેક ચેતનાવશાત્ કરુણાથી તેમના પ્રત્યે દયા ઉપજે છે, જે ભક્તિસેવાની રીત અજાણ હોવાથી ભૌતિક જગતના અપરિમિત દુઃખોમાં પીડાય છે।

Verse 28

ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भय- स्तेनात्मनापोऽनलमूर्तिरत्वरन् । ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ २८ ॥

સત્યલોક પહોંચ્યા પછી ભક્ત સૂક્ષ્મદેહ દ્વારા નિર્ભય થઈ સ્થૂલદેહ સમાન વિશેષ આત્મલિંગ ધારણ કરે છે. ત્યારબાદ તે ક્રમે પૃથ્વી-તત્ત્વથી જલ-તત્ત્વ, જલથી અગ્નિ-તત્ત્વ, અગ્નિથી જ્યોતિ-સ્થિતિ, અને જ્યોતિથી વાયુ-તત્ત્વ સુધી પહોંચીને, અંતે વાયુ-સ્વરૂપે વિશાળ આકાશ-તત્ત્વની અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 29

घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च द‍ृष्टय‍ा श्वसनं त्वचैव । श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिमुपैति योगी ॥ २९ ॥

યોગી ઘ્રાણથી ગંધ, રસનાથી રસ, દૃષ્ટિથી રૂપ, ત્વચાથી સ્પર્શ અને શ્રોત્રથી આકાશ-ગુણરૂપ ધ્વનિ જાણીને; પ્રાણથી સંકલ્પશક્તિ સુધી પહોંચે છે અને ઇન્દ્રિયવિષયો પાર કરે છે.

Verse 30

स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसंनिकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् । संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसंनिरोधम् ॥ ३० ॥

સાધક સ્થૂલ ભૂતો અને સૂક્ષ્મ ઇન્દ્રિયોના સંનિકર્ષથી બનેલા મનોયમ, દેવમય વિકારે પહોંચીને; તેની સાથે ગતિ કરીને આગળ વધે છે અને ગુણ-નિરોધવાળા વિજ્ઞાન-તત્ત્વને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 31

तेनात्मनात्मानमुपैति शान्त- मानन्दमानन्दमयोऽवसाने । एतां गतिं भागवतीं गतो य: स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग ॥ ३१ ॥

તેનાથી આત્મા પોતાના શાંત સ્વરૂપમાં, અંતે આનંદમય પરમાનંદને પ્રાપ્ત કરે છે. હે પ્રિય, જે આ ભાગવતી ગતિને પામે છે તે ફરી આ જગતમાં આસક્ત થતો નથી.

Verse 32

एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च । ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेव: ॥ ३२ ॥

હે નૃપ! આ માર્ગો વેદોમાં ગવાયેલા છે અને તું પૂછ્યું તે સનાતન સત્ય છે. પૂર્વકালে યોગ્ય આરાધનાથી પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન વાસુદેવે આ વાતો સ્વયં બ્રહ્માને કહી હતી.

Verse 33

न ह्यतोऽन्य: शिव: पन्था विशत: संसृताविह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ ३३ ॥

આ સંસારચક્રમાં ભટકનારાઓ માટે આથી વધુ શુભ માર્ગ નથી—ભગવાન વાસુદેવમાં ભક્તિયોગ ઉત્પન્ન થવો એ જ મુક્તિનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.

Verse 34

भगवान् ब्रह्म कार्त्स्‍न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ ३४ ॥

ભગવાન બ્રહ્માએ મહાન એકાગ્રતાથી વેદોનું ત્રણ વાર પરિશીલન કર્યું અને સૂક્ષ્મ તપાસ પછી નક્કી કર્યું કે પરમ પુરુષ શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યેની રતિ-ભક્તિ જ ધર્મની પરમ સિદ્ધિ છે।

Verse 35

भगवान् सर्वभूतेषु लक्षित: स्वात्मना हरि: । द‍ृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकै: ॥ ३५ ॥

ભગવાન હરિ શ્રીકૃષ્ણ દરેક જીવમાં જીવાત્મા સાથે નિવાસ કરે છે. જોવું, બુદ્ધિ વગેરે સૂચક લક્ષણો દ્વારા તેઓ પ્રત્યક્ષ અનુભવાય છે અને અનુમાનથી પણ જાણી શકાય છે।

Verse 36

तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरि: सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ॥ ३६ ॥

અતએવ, હે રાજન, મનુષ્યો માટે આવશ્યક છે કે તેઓ સર્વદા સર્વત્ર સંપૂર્ણ હૃદયથી ભગવાન હરિનું શ્રવણ, કીર્તન અને સ્મરણ કરે।

Verse 37

पिबन्ति ये भगवत आत्मन: सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् । पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥ ३७ ॥

જે ભક્તોના પ્રિય ભગવાનની અમૃતમય કથા કાન દ્વારા પીવે છે, તેઓ વિષયભોગથી દૂષિત હૃદયાશયને શુદ્ધ કરે છે અને અંતે તેમના ચરણકમળોની નજીક—પરમ ધામમાં—પહોંચે છે।