Adhyaya 1
The First Step in God Realization: The Glory of Hearing and the Virāṭ-Rūpa Meditation
શુકદેવ ગોસ્વામી પરિક્ષિતના પ્રશ્નને સર્વમંગલકારી કહી પ્રશંસા કરે છે અને ધન કમાવા‑જાળવવામાં દિવસ વેડફી, રાત્રે ઊંઘ કે કામમાં ડૂબેલા ભૌતિક ગૃહસ્થોના વિખરાયેલા જીવનનો વિરોધ દર્શાવે છે. તેઓ કહે છે કે દુઃખમુક્તિની શરૂઆત પરમાત્માના શ્રવણ‑કીર્તન‑સ્મરણથી થાય છે, અને જ્ઞાન, યોગ કે કર્મ—કોઈ પણ માર્ગમાં—મૃત્યુ સમયે ભગવાનનું સ્મરણ જ પરમ સિદ્ધિ છે. ભાગવતની સર્વોચ્ચ પ્રામાણિકતા સ્થાપિત કરીને તેઓ કહે છે કે આત્મારામ હોવા છતાં હું શ્રીકૃષ્ણની લીલાઓથી આકર્ષાયો, અને સર્વ સાધકો માટે નિર્ભય માર્ગ તરીકે નામ‑સંકીર્તન સૂચવે છે. બાકી સાત દિવસને ધ્યાનમાં રાખી તેઓ ત્યાગ, એકાંત, પ્રાણાયામ, ઓં‑સ્મરણ, ઇન્દ્રિયસંયમ અને એકાગ્ર ધ્યાન જેવી અંત્યકાલ સાધના જણાવે છે. પરિક્ષિતની વિનંતી પર તેઓ વિરાટ‑પુરુષ પર એકાગ્રતા શીખવે છે અને બ્રહ્માંડદેહ તથા લોકવ્યવસ્થાને ભગવાનના અંગરૂપે વર્ણવે છે. અંતે મનને સર્વાનંદમય પરમ પુરુષમાં સ્થિર કરવું જરૂરી છે, નહીંતર ભ્રમ અને અધઃપતન થાય—એવું કહી આગળના તત્ત્વવિસ્તારની ભૂમિકા બાંધે છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वरीयानेष ते प्रश्न: कृतो लोकहितं नृप । आत्मवित्सम्मत: पुंसां श्रोतव्यादिषु य: पर: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજા, તમારો આ પ્રશ્ન અતિ શ્રેષ્ઠ અને લોકહિતકારી છે. શ્રવણાદિ વિષયોમાં આ પરમ છે અને આત્મજ્ઞ મહાપુરુષો દ્વારા સમ્મત છે।
Verse 2
श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रश: । अपश्यतामात्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २ ॥
હે રાજેન્દ્ર, આત્મતત્ત્વ ન જોતા, ગૃહમેધી આસક્ત લોકો માટે માનવસમાજમાં સાંભળવા વગેરે વિષયો હજારો છે।
Verse 3
निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वय: । दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ॥ ३ ॥
હે રાજન, આવા ઈર્ષ્યાળુ ગૃહસ્થનું આયુષ્ય રાત્રે નિદ્રા અથવા વિષયભોગમાં વીતે છે; અને દિવસે ધનાર્જન અથવા કુટુંબપોષણમાં જાય છે।
Verse 4
देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि । तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४ ॥
દેહ, સંતાન, પત્ની વગેરે નાશવાન ‘આત્મસૈન્ય’માં આસક્ત રહી આત્મ-તત્ત્વથી રહિત લોકો જીવનની સમસ્યાઓનું અનુસંધાન કરતા નથી; જોઈને પણ પોતાનો અનિવાર્ય વિનાશ નથી જોતા।
Verse 5
तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरि: । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम् ॥ ५ ॥
અતએવ હે ભારતવંશજ, જે અભય (દુઃખનિવૃત્તિ) ઇચ્છે છે તેણે સર્વાત્મા, ઈશ્વર, ભગવાન હરિનું શ્રવણ, કીર્તન અને સ્મરણ કરવું જોઈએ।
Verse 6
एतावान् सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया । जन्मलाभ: पर: पुंसामन्ते नारायणस्मृति: ॥ ६ ॥
સાંખ્યજ્ઞાન, યોગસાધના અથવા સ્વધર્મમાં પરિપૂર્ણ નિષ્ઠા—કોઈ પણ માર્ગે માનવજન્મનો પરમ લાભ એ જ છે કે અંતે નારાયણનું સ્મરણ થાય।
Verse 7
प्रायेण मुनयो राजन्निवृत्ता विधिषेधत: । नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरे: ॥ ७ ॥
હે રાજા પરિક્ષિત, સામાન્ય રીતે વિધિ-નિષેધથી નિવૃત્ત અને નિર્ગુણ સ્થિતિમાં સ્થિત મુનિઓ પણ હરિના ગુણમહિમાનું વર્ણન કરવામાં આનંદ પામે છે।
Verse 8
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम् ॥ ८ ॥
દ્વાપરયુગના અંતે મેં બ્રહ્મસંમિત ‘ભાગવત’ નામનું આ મહાપુરાણ મારા પિતા શ્રી દ્વૈપાયન વ્યાસદેવ પાસેથી અધ્યયન કર્યું।
Verse 9
परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया । गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् ॥ ९ ॥
હે રાજર્ષિ! હું નિર્ગુણ તત્ત્વમાં પૂર્ણ રીતે સ્થિત હતો, છતાં ઉત્તમશ્લોક ભગવાનની લીલાઓના વર્ણને મારું ચિત્ત ખેંચી લીધું; એ જ આખ્યાન મેં અધ્યયન કર્યું।
Verse 10
तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् । यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान्मुकुन्दे मति: सती ॥ १० ॥
એ જ શ્રીમદ્-ભાગવત હું તમને સંભળાવીશ, કારણ કે તમે મહાપૌરુષિક ભક્ત છો. જે શ્રદ્ધા અને આદરથી શ્રવણ કરે છે, તેની બુદ્ધિ શીઘ્રે મુક્તિદાતા મુકુન્દમાં અચલ થાય છે।
Verse 11
एतन्निर्विद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् । योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ ११ ॥
હે નૃપ! વૈરાગ્યવાળાઓ, ભોગ ઇચ્છનારાઓ અને જ્ઞાનથી તૃપ્ત યોગીઓ—સૌ માટે નિઃસંદેહ અને નિર્ભય સિદ્ધિનો માર્ગ હરીનામનું અનુકીર્તન છે।
Verse 12
किं प्रमत्तस्य बहुभि: परोक्षैर्हायनैरिह । वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यत: ॥ १२ ॥
જે પ્રમાદમાં જીવન વેડફે છે, તેના માટે અહીં અનેક અજાણ્યા વર્ષોનું શું મૂલ્ય? શ્રેય તરફ દોરી જાય એવો એક જાગૃત ક્ષણ જ શ્રેષ્ઠ છે।
Verse 13
खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्तामिहायुष: । मुहूर्तात्सर्वमुत्सृज्य गतवानभयं हरिम् ॥ १३ ॥
ખટ્વાંગ નામના રાજર્ષિએ જ્યારે જાણ્યું કે આયુષ્ય માત્ર એક મુહૂર્ત બાકી છે, ત્યારે તરત જ સર્વ ભૌતિક પ્રવૃત્તિઓ ત્યજી અભયદાતા ભગવાન હરિનું શરણ લીધું।
Verse 14
तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधि: । उपकल्पय तत्सर्वं तावद्यत्साम्परायिकम् ॥ १४ ॥
કૌરવ્ય પરિક્ષિત! હવે તારો જીવનકાળ સાત દિવસ સુધી મર્યાદિત છે; તેથી આ સમય દરમિયાન પરલોકના પરમ હિત માટે જે જરૂરી છે તે બધું યોગ્ય રીતે કરી લે।
Verse 15
अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वस: । छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥ १५ ॥
જીવનના અંત સમયે મૃત્યુ આવી પહોંચે ત્યારે પુરુષ નિર્ભય રહે; અને અસંગ નામના શસ્ત્રથી દેહ તથા દેહસંબંધિત સર્વ વસ્તુઓ પ્રત્યેની આસક્તિ અને ઇચ્છાઓ કાપી નાખે।
Verse 16
गृहात् प्रव्रजितो धीर: पुण्यतीर्थजलाप्लुत: । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ १६ ॥
ધૈર્યવાન પુરુષે ઘર છોડીને પ્રવ્રજ્યા લેવી; પુણ્ય તીર્થના જળમાં સ્નાન કરવું, અને શુચિ એકાંત સ્થાને વિધિપૂર્વક તૈયાર કરેલા આસન પર બેસવું।
Verse 17
अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजमविस्मरन् ॥ १७ ॥
આ રીતે બેસીને મનથી પરમ શુદ્ધ ત્રિવૃદ્ બ્રહ્માક્ષર ‘અ-ઉ-મ્’ નો અભ્યાસ કરવો; શ્વાસને જીતીને મનને વશમાં રાખવું, અને બ્રહ્મબીજને ભૂલવું નહીં।
Verse 18
नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धिसारथि: । मन: कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ १८ ॥
મન ધીમે ધીમે આધ્યાત્મિક બનતું જાય ત્યારે તેને વિષયોથી પાછું ખેંચી, બુદ્ધિ-રૂપ સારથિ દ્વારા ઇન્દ્રિયો નિયંત્રિત કરવી. કર્મમાં આસક્ત મનને ભગવાનની સેવામાં લગાડવાથી તે પૂર્ણ દિવ્ય ચેતનામાં સ્થિર થાય છે.
Verse 19
तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा । मनो निर्विषयं युक्त्वा तत: किञ्चन न स्मरेत् । पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥ १९ ॥
ત્યારબાદ અવિચ્છિન્ન ચિત્તથી વિષ્ણુના અંગોનું એક પછી એક ધ્યાન કરવું, પરંતુ સમગ્ર દેહની કલ્પનાથી વિખૂટા ન પડવું. આમ મન વિષયોથી રહિત થઈ જાય અને પછી બીજું કશું સ્મરે નહીં; કારણ કે વિષ્ણુનું પરમ પદ જ તે છે જ્યાં મન સંપૂર્ણ પ્રસન્ન થાય છે.
Verse 20
रजस्तमोभ्यामाक्षिप्तं विमूढं मन आत्मन: । यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम् ॥ २० ॥
રજોગુણ અને તમોગુણથી ખેંચાયેલું જીવનું મન સદા ચંચળ અને મોહગ્રસ્ત રહે છે. પરંતુ ધીર પુરુષ વિષ્ણુ-સંબંધિત ધારણા દ્વારા તેને સંયમિત કરી શકે છે; તે ધારણા તેમની સર્જેલી મલિનતા નાશ કરી મનને શાંત કરે છે.
Verse 21
यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षण: । आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षत: ॥ २१ ॥
હે રાજા, આ ધારણામાં સ્થિર રહી સર્વમંગલમય પ્રભુના સાકાર સ્વરૂપને જોવાની આદત ધરાવતો યોગી અતિશીઘ્ર ભક્તિ-લક્ષણ યોગ પ્રાપ્ત કરે છે અને પ્રભુના પ્રત્યક્ષ આશ્રયમાં સ્થિત થાય છે.
Verse 22
राजोवाच यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता । यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२ ॥
રાજાએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ, ધારણા કેવી રીતે કરવી, તે ક્યાં સમ્મત છે, અને તે કેવી હોય તો પુરુષના મનનો મલ ઝડપથી દૂર થાય—આ બધું કૃપા કરીને વિગતે કહો.
Verse 23
श्रीशुक उवाच जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रिय: । स्थूले भगवतो रूपे मन: सन्धारयेद्धिया ॥ २३ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—આસન જીતીને, પ્રાણાયામથી શ્વાસ નિયંત્રિત કરીને, આસક્તિ તથા ઇન્દ્રિયો-મનને જીતીને, બુદ્ધિથી ભગવાનના સ્થૂલ વિરાટ્-રૂપમાં મન સ્થિર કરવું।
Verse 24
विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् । यत्रेदं व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत् ॥ २४ ॥
આ સમગ્ર સ્થૂલ ભૌતિક જગતનું વિશાળ પ્રકટ રૂપ પરમ સત્યનું વ્યક્તિગત વિરાટ્ શરીર છે; જેમાં ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—ભૌતિક સમયના ત્રણેય કાળ—અનુભવાય છે।
Verse 25
अण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते । वैराज: पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रय: ॥ २५ ॥
સાત આવરણોથી યુક્ત આ બ્રહ્માંડ-કોશરૂપ શરીરમાં જે વૈરાજ પુરુષ—ભગવાન—વિરાજે છે, તે જ વિરાટ્-ધારણાનો આશ્રય અને વિષય છે।
Verse 26
पातालमेतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् । महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥ २६ ॥
સાક્ષાત્કાર થયેલા જન કહે છે—વિશ્વપુરુષના પાદમૂલ પાતાળ લોક; એડી અને પગનાં આંગળાં રસાતલ; ગોઢાં (ગુલ્ફ) મહાતલ; અને તેમની જાંઘા/પિંડળી તલાતલ લોક છે।
Verse 27
द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्ते- रूरुद्वयं वितलं चातलं च । महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥ २७ ॥
વિશ્વમૂર્તિના બે ઘૂંટણ સুতલ લોક; બે જાંઘો વિતલ અને આતલ લોક; નિતંબ પ્રદેશ મહીતલ; અને આકાશતલ ભગવાનની નાભિ-ગર્ત તરીકે ગવાય છે।
Verse 28
उर:स्थलं ज्योतिरनीकमस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य । तपो वराटीं विदुरादिपुंस: सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्ण: ॥ २८ ॥
વિરાટ્-પુરુષનું ઉરઃસ્થળ જ્યોતિર્મય ગ્રહમંડળ છે; તેની ગ્રીવા મહર્લોક, મુખ જનલોક, અને લલાટ તપોલોક. સહસ્રશીર્ષ તે પ્રભુનું શિર સત્યલોક કહેવાય છે।
Verse 29
इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्रा: कर्णौ दिश:श्रोत्रममुष्य शब्द: । नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणोऽस्य गन्धो मुखमग्निरिद्ध: ॥ २९ ॥
ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓ તેની ભુજાઓ છે; દસ દિશાઓ તેના કાન છે, અને શબ્દ તેનું શ્રવણ-વિષય છે. તેના નાસારંધ્રો અશ્વિનીકુમારો છે; ગંધ તેનું ઘ્રાણ-વિષય છે; અને તેનું મુખ પ્રજ્વલિત અગ્નિ છે।
Verse 30
द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्ग: पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च । तद्भ्रूविजृम्भ: परमेष्ठिधिष्ण्य- मापोऽस्य तालु रस एव जिह्वा ॥ ३० ॥
આકાશ તેના નેત્ર-કોઠા છે; સૂર્ય તેની દૃષ્ટિ-શક્તિરૂપ નેત્રગોળક છે. વિષ્ણુની પાંપણો દિવસ અને રાત; ભ્રૂ-ચળનમાં બ્રહ્મા આદિ પરમ પુરુષોના ધામ છે. તેનું તાલુ વરુણ અને સર્વ રસનો સાર તેની જિહ્વા છે।
Verse 31
छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्ति दंष्ट्रा यम: स्नेहकला द्विजानि । हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्ष: ॥ ३१ ॥
વેદના છંદો અનંત પ્રભુના મસ્તક-માર્ગ કહેવાય છે; તેના દાંતના જડબા યમ છે, પાપીઓને દંડ આપનાર. સ્નેહની કલા તેના દાંત છે; અને મોહક માયા તેનું સ્મિત છે. આ દુર્ગમ સૃષ્ટિ-સમુદ્ર તો માત્ર તેના કટાક્ષનું પરિણામ છે।
Verse 32
व्रीडोत्तरौष्ठोऽधर एव लोभो धर्म: स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् । कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा: ॥ ३२ ॥
લજ્જા તેની ઉપરની ઓઠ છે; લોભ તેની ઠોડી. ધર્મ પ્રભુનું સ્તન છે; અધર્મ તેનું પીઠ. જગતમાં જીવસૃષ્ટિ કરનાર બ્રહ્મા તેનું જનનેન્દ્રિય છે; અને મિત્ર-વરુણ તેના બે વೃಷણ છે. સમુદ્ર તેની કમર છે; પર્વતો તેની અસ્થિઓના સમૂહ છે।
Verse 33
नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र । अनन्तवीर्य: श्वसितं मातरिश्वा गतिर्वय: कर्म गुणप्रवाह: ॥ ३३ ॥
હે નૃપેન્દ્ર, નદીઓ એ વિરાટ્ દેહની નાડીઓ છે, વૃક્ષો તેના રોમ છે; સર્વશક્તિમાનનો શ્વાસ વાયુ છે. યુગોની ગતિ તેની ચાલ છે અને તેના કર્મો ત્રિગુણ પ્રવાહના પ્રતિક્રિયા-ફળ છે.
Verse 34
ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्न: । अव्यक्तमाहुर्हृदयं मनश्च स चन्द्रमा: सर्वविकारकोश: ॥ ३४ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, જળવાહક વાદળો તેના કેશ છે; દિવસ-રાતની સંધ્યાઓ તેનું વસ્ત્ર છે. અવ્યક્ત કારણને તેનું હૃદય-બુદ્ધિ કહે છે, અને તેનું મન ચંદ્ર છે—સર્વ વિકારોનો કોશ.
Verse 35
विज्ञानशक्तिं महिमामनन्ति सर्वात्मनोऽन्त:करणं गिरित्रम् । अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगा: पशव: श्रोणिदेशे ॥ ३५ ॥
વિદ્વાનો કહે છે કે સર્વાત્મા ભગવાનની વિજ્ઞાનશક્તિ જ મહત્તત્ત્વ છે અને ગિરિત્ર (રુદ્રદેવ) તેનો અહંકાર છે. ઘોડો, ખચ્ચર, ઊંટ અને હાથી તેના નખ છે, અને સર્વ મૃગ તથા ચતુષ્પદ પ્રાણી તેના કટિ-પ્રદેશમાં સ્થિત છે.
Verse 36
वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीषा मनुजो निवास: । गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सर: स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्य: ॥ ३६ ॥
વિવિધ પક્ષીઓ તેની અદભુત કલાસૂઝના સંકેત છે. મનુ તેની સ્થિર બુદ્ધિનું પ્રતીક છે અને માનવજાતિ તેનો નિવાસ છે. ગંધર્વ, વિદ્યાધર, ચારણ અને અપ્સરાઓ તેની સ્વર-લયનું રૂપ છે, અને અસુરસેના તેની અદ્ભુત પરાક્રમશક્તિનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
Verse 37
ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्ण: । नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मक: कर्म वितानयोग: ॥ ३७ ॥
વિરાટ્-પુરુષનું મુખ બ્રાહ્મણો છે, ભુજાઓ ક્ષત્રિયો છે; જાંઘો વૈશ્યો છે અને શૂદ્રો તેના ચરણોના આશ્રયમાં છે. પૂજ્ય દેવગણ પણ વિવિધ નામે તેમાં જ વ્યાપ્ત છે; તેથી સૌએ યથાશક્તિ દ્રવ્યોથી યજ્ઞકર્મ કરીને પ્રભુને પ્રસન્ન કરવો જોઈએ.
Verse 38
इयानसावीश्वरविग्रहस्य य: सन्निवेष: कथितो मया ते । सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मन: स्वबुद्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित् ॥ ३८ ॥
મેં તને ભગવાનના વિરાટ સ્થૂલ સ્વરૂપની રચના સમજાવી છે. જે મુક્તિ ઇચ્છે છે તે બુદ્ધિથી આ સ્થૂલ દેહમાં પ્રભુના સ્વરૂપ પર મન સ્થિર કરે, કારણ કે ભૌતિક જગતમાં આથી પરે કશું નથી.
Verse 39
स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैक: । तं सत्यमानन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद् यत आत्मपात: ॥ ३९ ॥
એ પરમાત્મા સર્વ બુદ્ધિવૃત્તિઓમાં સર્વત્ર અનુભૂત થાય છે; જેમ સ્વપ્નમાં એક જ વ્યક્તિ અનેક રૂપે દેખાય છે. તે સત્ય અને આનંદનિધિ પ્રભુનું ભજન કર; અન્યત્ર આસક્ત ન થા, કારણ કે તે આત્મપાતનું કારણ બને છે.
Frequently Asked Questions
Because it targets the essential human duty—inquiring into the supreme benefit (śreyas) rather than temporary welfare (preyas). Śukadeva contrasts this with society’s endless topics for hearing that keep people blind to ātma-tattva. A question that leads to hearing and remembering Bhagavān benefits all classes of people and is endorsed by realized transcendentalists.
It advises fearless detachment from body-centered attachments, leaving home, practicing self-control, and fixing consciousness on Bhagavān through regulated posture, breath, oṁ-remembrance, withdrawal from sense engagement, and systematic meditation—culminating in steady remembrance of the Lord at death, which is stated as the highest perfection across paths (jñāna, yoga, and karma).
The virāṭ-rūpa functions as a concrete meditative framework for the conditioned mind: by seeing the universe and its planetary systems as the Lord’s body, one redirects attention away from sense objects toward the Lord’s presence and sovereignty. This purifies agitation from rajas and tamas and quickly leads the practitioner toward devotional service under the Lord’s shelter.
Khaṭvāṅga is cited as an exemplar of immediate spiritual decision: upon learning he had only a moment to live, he renounced material engagement and took shelter of the Supreme Lord. The narrative supports the chapter’s urgency theme—quality of consciousness is superior to length of life.