Adhyaya 2
Kali-yuga’s Degradation, the Advent of Kalki, and the Reset of the Yuga Cycle
આ અધ્યાયમાં શુકદેવ ગોસ્વામી પરીક્ષિત મહારાજને કલિયુગનું નિદાનાત્મક ચિત્ર આપે છે—સત્ય, શૌચ, દયા અને ક્ષમા/સહનશીલતા જેવા ધર્મસ્તંભો દિવસે દિવસે ક્ષીણ થાય છે; સામાજિક ઓળખ ધન અને બાહ્ય ચિહ્નો સુધી સીમિત થાય છે; શાસન લૂંટારૂ બની જાય છે. દૂષિત પ્રજા વધતાં બળવાન લોકો સત્તા ઝૂંટી લે છે; કર અને દુર્ભિક્ષથી પીડિત નાગરિકો ભાગી જઈ જંગલી આહાર પર જીવે છે અને આયુષ્ય બહુ ઘટે છે. ત્યારબાદ ભગવાન વિષ્ણુ શંભલામાં કલ્કિ અવતારરૂપે પ્રગટ થઈ ઢોંગી રાજાઓનો સંહાર કરે છે, બચેલાઓને શુદ્ધ કરી શુભ ગ્રહયોગ સાથે સત્યયુગનું પુનરુત્થાન કરાવે છે. વંશ-કાલક્રમ, સપ્તર્ષિ મંડળનું નક્ષત્રોમાં ગમન સમયચિહ્ન તરીકે, અને શ્રીકૃષ્ણના પ્રસ્થાન સાથે જ કલિનો આરંભ—આ બધું જોડાય છે; અંતે સમયની સર્વોચ્ચતા સામે રાજમમત્વની વ્યર્થતા પર મનન માટે ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ततश्चानुदिनं धर्म: सत्यं शौचं क्षमा दया । कालेन बलिना राजन् नङ्क्ष्यत्यायुर्बलं स्मृति: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—હે રાજન, કલિયુગના પ્રબળ પ્રભાવથી ધર્મ, સત્ય, શૌચ, ક્ષમા, દયા તથા આયુષ્ય, દેહબળ અને સ્મૃતિ દરરોજ ઘટતા જશે।
Verse 2
वित्तमेव कलौ नृणां जन्माचारगुणोदय: । धर्मन्यायव्यवस्थायां कारणं बलमेव हि ॥ २ ॥
કલિયુગમાં મનુષ્યો માટે ધન જ સારા જન્મ, સદાચાર અને ગુણોના ઉદયનું ચિહ્ન ગણાશે; અને ધર્મ-ન્યાયની વ્યવસ્થામાં કારણ માત્ર બળ જ રહેશે।
Verse 3
दाम्पत्येऽभिरुचिर्हेतुर्मायैव व्यावहारिके । स्त्रीत्वे पुंस्त्वे च हि रतिर्विप्रत्वे सूत्रमेव हि ॥ ३ ॥
દાંપત્યમાં માત્ર ઉપરછલ્લો આકર્ષણ જ કારણ બનશે; વ્યવહારમાં સફળતા માયા-છળ પર નિર્ભર રહેશે; સ્ત્રીત્વ-પુંસ્ત્વ રતિ-કૌશલ્યથી જ નક્કી થશે; અને બ્રાહ્મણત્વ માત્ર યજ્ઞોપવીત (જનેઉ) ધારણથી માનાશે।
Verse 4
लिङ्गमेवाश्रमख्यातावन्योन्यापत्तिकारणम् । अवृत्त्या न्यायदौर्बल्यं पाण्डित्ये चापलं वच: ॥ ४ ॥
આશ્રમની ખ્યાતિ માત્ર બાહ્ય ચિહ્નોથી નક્કી થશે અને એ જ આધાર પર લોકો એક આશ્રમમાંથી બીજા આશ્રમમાં બદલાશે. યોગ્ય આવક ન હોય તો ન્યાય-નીતિ નબળી પડશે; અને શબ્દોની કસરતને પાંડિત્ય માનવામાં આવશે।
Verse 5
अनाढ्यतैवासाधुत्वे साधुत्वे दम्भ एव तु । स्वीकार एव चोद्वाहे स्नानमेव प्रसाधनम् ॥ ५ ॥
ધન ન હોવું એ જ અસાધુતા ગણાશે; અને સાધુતા તરીકે દંભ સ્વીકારાશે. લગ્ન માત્ર મૌખિક સ્વીકારથી ગોઠવાશે; અને સ્નાનને જ પ્રસાધન માનવામાં આવશે।
Verse 6
दूरे वार्ययनं तीर्थं लावण्यं केशधारणम् । उदरंभरता स्वार्थ: सत्यत्वे धार्ष्ट्यमेव हि । दाक्ष्यं कुटुम्बभरणं यशोऽर्थे धर्मसेवनम् ॥ ६ ॥
દૂરનું જળાશય માત્રને તીર્થ માનવામાં આવશે અને સૌંદર્યને માત્ર વાળની ગોઠવણીમાં ગણાશે. પેટ ભરવું જ જીવનનું લક્ષ્ય બનશે અને ધૃષ્ટ માણસને જ સત્યવાદી માનશે. જે કુટુંબ પાળી શકે તે જ દક્ષ ગણાશે અને ધર્મસેવા માત્ર યશ માટે કરવામાં આવશે.
Verse 7
एवं प्रजाभिर्दुष्टाभिराकीर्णे क्षितिमण्डले । ब्रह्मविट्क्षत्रशूद्राणां यो बली भविता नृप: ॥ ७ ॥
આ રીતે પૃથ્વી દુષ્ટ પ્રજાથી ભરાઈ જશે ત્યારે બ્રાહ્મણ, વૈશ્ય, ક્ષત્રિય કે શૂદ્ર—કોઈ પણ વર્ગમાં જે સૌથી બળવાન હશે તે જ રાજસત્તા મેળવે છે.
Verse 8
प्रजा हि लुब्धै राजन्यैर्निर्घृणैर्दस्युधर्मभि: । आच्छिन्नदारद्रविणा यास्यन्ति गिरिकाननम् ॥ ८ ॥
લોભી અને નિર્દય રાજાઓ ચોરોની જેમ વર્તશે; તેમની પાસે પત્નીઓ અને ધન ગુમાવી પ્રજા પર્વતો અને જંગલો તરફ ભાગી જશે.
Verse 9
शाकमूलामिषक्षौद्रफलपुष्पाष्टिभोजना: । अनावृष्टया विनङ्क्ष्यन्ति दुर्भिक्षकरपीडिता: ॥ ९ ॥
દુર્ભિક્ષ અને ભારે કરોથી પીડિત લોકો શાક, મૂળ, માંસ, જંગલી મધ, ફળ, ફૂલ અને બીજ ખાઈને જીવશે. વરસાદ ન પડવાથી તેઓ સંપૂર્ણ રીતે નાશ પામશે.
Verse 10
शीतवातातपप्रावृड्हिमैरन्योन्यत: प्रजा: । क्षुत्तृड्भ्यां व्याधिभिश्चैव सन्तप्स्यन्ते च चिन्तया ॥ १० ॥
ઠંડી, પવન, તાપ, વરસાદ અને હિમથી પ્રજા ભારે દુઃખ ભોગવશે. ઉપરાંત પરસ્પર ઝઘડા, ભૂખ-તરસ, રોગો અને તીવ્ર ચિંતા તેમને વધુ સતાવશે.
Verse 11
त्रिंशद्विंशतिवर्षाणि परमायु: कलौ नृणाम् ॥ ११ ॥
કળિયુગમાં મનુષ્યોનું મહત્તમ આયુષ્ય પચાસ વર્ષનું થઈ જશે.
Verse 12
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
કળિયુગના અંતે શરીરો ક્ષીણ થશે, વર્ણાશ્રમ ધર્મ નાશ પામશે અને રાજાઓ ચોર બનશે. ત્યારે ભગવાન ધર્મના રક્ષણ માટે અવતાર લેશે.
Verse 13
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
કળિયુગના અંતે શરીરો ક્ષીણ થશે, વર્ણાશ્રમ ધર્મ નાશ પામશે અને રાજાઓ ચોર બનશે. ત્યારે ભગવાન ધર્મના રક્ષણ માટે અવતાર લેશે.
Verse 14
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
કળિયુગના અંતે શરીરો ક્ષીણ થશે, વર્ણાશ્રમ ધર્મ નાશ પામશે અને રાજાઓ ચોર બનશે. ત્યારે ભગવાન ધર્મના રક્ષણ માટે અવતાર લેશે.
Verse 15
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
કળિયુગના અંતે શરીરો ક્ષીણ થશે, વર્ણાશ્રમ ધર્મ નાશ પામશે અને રાજાઓ ચોર બનશે. ત્યારે ભગવાન ધર્મના રક્ષણ માટે અવતાર લેશે.
Verse 16
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
કલિયુગના અંતે કલિદોષથી જીવોના દેહ ક્ષીણ થશે; વર્ણાશ્રમધર્મ નષ્ટ થશે અને માનવસમાજમાં વેદમાર્ગ ભૂલાઈ જશે. ધર્મ પાખંડથી ભરેલો હશે, રાજાઓ દસ્યુપ્રાય થશે; લોકો ચોરી, અસત્ય અને વ્યર્થ હિંસામાં પ્રવૃત્ત રહેશે; બધા વર્ણ શૂદ્રપ્રાય બની જશે. ગાયો બકરાં જેવી, આશ્રમો ઘર જેવા, અને સંબંધો માત્ર લગ્નબંધન સુધી સીમિત રહેશે. ઔષધિઓ નાની, વૃક્ષો શમી જેવા બૌના, મેઘો વીજળીથી ભરેલા, ઘરો પુણ્યશૂન્ય; મનુષ્યો ગધેડા જેવા બની જશે. ત્યારે ધર્મરક્ષા માટે ભગવાન શુદ્ધ સત્ત્વશક્તિથી અવતરી સનાતન ધર્મનું રક્ષણ કરશે।
Verse 17
चराचरगुरोर्विष्णोरीश्वरस्याखिलात्मन: । धर्मत्राणाय साधूनां जन्म कर्मापनुत्तये ॥ १७ ॥
ચર-અચર સર્વ જીવોના ગુરુ, સર્વેશ્વર અને અખિલાત્મા ભગવાન વિષ્ણુ ધર્મરક્ષા માટે તથા સાધુભક્તોને કર્મફળના બંધનથી મુક્ત કરવા જન્મ ધારણ કરે છે।
Verse 18
शम्भलग्राममुख्यस्य ब्राह्मणस्य महात्मन: । भवने विष्णुयशस: कल्कि: प्रादुर्भविष्यति ॥ १८ ॥
શંભલ ગામના મુખ્ય, મહાત્મા બ્રાહ્મણ વિષ્ણુયશાના ગૃહમાં ભગવાન કલ્કિ પ્રાદુર્ભવશે।
Verse 19
अश्वमाशुगमारुह्य देवदत्तं जगत्पति: । असिनासाधुदमनमष्टैश्वर्यगुणान्वित: ॥ १९ ॥ विचरन्नाशुना क्षौण्यां हयेनाप्रतिमद्युति: । नृपलिङ्गच्छदो दस्यून्कोटिशो निहनिष्यति ॥ २० ॥
જગત્પતિ ભગવાન કલ્કિ ઝડપી દેવદત્ત અશ્વ પર આરોહણ કરીને, હાથમાં ખડ્ગ ધારણ કરી, પોતાના અષ્ટ ઐશ્વર્ય અને દિવ્ય ગુણો પ્રગટ કરતાં પૃથ્વી પર અતિ વેગે વિચરશે। અપ્રતિમ તેજથી દીપ્ત થઈ, રાજવેશ ધારણ કરેલા દસ્યુઓને તે કરોડો સંખ્યામાં સંહાર કરશે।
Verse 20
अश्वमाशुगमारुह्य देवदत्तं जगत्पति: । असिनासाधुदमनमष्टैश्वर्यगुणान्वित: ॥ १९ ॥ विचरन्नाशुना क्षौण्यां हयेनाप्रतिमद्युति: । नृपलिङ्गच्छदो दस्यून्कोटिशो निहनिष्यति ॥ २० ॥
જગત્પતિ ભગવાન કલ્કિ ઝડપી દેવદત્ત અશ્વ પર આરોહણ કરીને, હાથમાં ખડ્ગ ધારણ કરી, પોતાના અષ્ટ ઐશ્વર્ય અને દિવ્ય ગુણો પ્રગટ કરતાં પૃથ્વી પર અતિ વેગે વિચરશે। અપ્રતિમ તેજથી દીપ્ત થઈ, રાજવેશ ધારણ કરેલા દસ્યુઓને તે કરોડો સંખ્યામાં સંહાર કરશે।
Verse 21
अथ तेषां भविष्यन्ति मनांसि विशदानि वै । वासुदेवाङ्गरागातिपुण्यगन्धानिलस्पृशाम् । पौरजानपदानां वै हतेष्वखिलदस्युषु ॥ २१ ॥
જ્યારે સર્વ દસ્યુસ્વભાવવાળા કપટી રાજાઓ નાશ પામશે, ત્યારે નગર અને ગામના લોકો વાસુદેવના ચંદનલેપ વગેરે દિવ્ય અલંકારોની પરમ પવિત્ર સુગંધ વહન કરતી પવનનો સ્પર્શ પામી મનથી અત્યંત નિર્મળ બનશે।
Verse 22
तेषां प्रजाविसर्गश्च स्थविष्ठ: सम्भविष्यति । वासुदेवे भगवति सत्त्वमूर्तौ हृदि स्थिते ॥ २२ ॥
જ્યારે સત્ત્વમૂર્તિ પરમેશ્વર વાસુદેવ તેમના હૃદયમાં સ્થિત થશે, ત્યારે બાકી રહેલી પ્રજાની સંતાનસૃષ્ટિ અત્યંત પ્રચુર થશે અને ધરતી ફરી જનસમૃદ્ધ બનશે।
Verse 23
यदावतीर्णो भगवान् कल्किर्धर्मपतिर्हरि: । कृतं भविष्यति तदा प्रजासूतिश्च सात्त्विकी ॥ २३ ॥
જ્યારે ધર્મના પાલક ભગવાન હરિ કલ્કિ રૂપે પૃથ્વી પર અવતરીશે, ત્યારે કૃત (સત્ય) યુગનો આરંભ થશે અને માનવસમાજમાં સત્ત્વગુણમાં સંતાનોત્પત્તિ થશે।
Verse 24
यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती । एकराशौ समेष्यन्ति भविष्यति तदा कृतम् ॥ २४ ॥
જ્યારે ચંદ્ર, સૂર્ય અને તિષ્ય (પુષ્ય) નક્ષત્રસ્થ બૃહસ્પતિ એક જ રાશીમાં એકત્ર થશે, ત્યારે જ તે ક્ષણે કૃત (સત્ય) યુગ શરૂ થશે।
Verse 25
येऽतीता वर्तमाना ये भविष्यन्ति च पार्थिवा: । ते त उद्देशत: प्रोक्ता वंशीया: सोमसूर्ययो: ॥ २५ ॥
આ રીતે સૂર્ય અને સોમ (ચંદ્ર) વંશના ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યના તમામ રાજાઓનું મેં સંક્ષેપમાં વર્ણન કર્યું છે।
Verse 26
आरभ्य भवतो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् । एतद् वर्षसहस्रं तु शतं पञ्चदशोत्तरम् ॥ २६ ॥
તમારા જન્મથી લઈને રાજા નંદના અભિષેક સુધી એક હજાર એકસો પચાસ વર્ષ વીતી જશે.
Verse 27
सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वौ दृश्येते उदितौ दिवि । तयोस्तु मध्ये नक्षत्रं दृश्यते यत् समं निशि ॥ २७ ॥ तेनैव ऋषयो युक्तास्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम् । ते त्वदीये द्विजा: काल अधुना चाश्रिता मघा: ॥ २८ ॥
સપ્તર્ષિ-મંડળમાં પુલહ અને ક્રતુ પ્રથમ ઉદય થાય છે. તેમના મધ્યમાંથી ઉત્તર-દક્ષિણ રેખા દોરતાં જે નક્ષત્ર પર રેખા પડે તે સમયનું અધિપ નક્ષત્ર કહેવાય. ઋષિઓ તે નક્ષત્ર સાથે સો માનવ વર્ષ જોડાયેલા રહે છે; તમારા કાળમાં તેઓ મઘા નક્ષત્રમાં સ્થિત છે.
Verse 28
सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वौ दृश्येते उदितौ दिवि । तयोस्तु मध्ये नक्षत्रं दृश्यते यत् समं निशि ॥ २७ ॥ तेनैव ऋषयो युक्तास्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम् । ते त्वदीये द्विजा: काल अधुना चाश्रिता मघा: ॥ २८ ॥
એ જ નક્ષત્ર સાથે સપ્તર્ષિઓ સો માનવ વર્ષ સુધી જોડાયેલા રહે છે; તમારા કાળમાં તેઓ હવે મઘા નક્ષત્રમાં આશ્રિત છે.
Verse 29
विष्णोर्भगवतो भानु: कृष्णाख्योऽसौ दिवं गत: । तदाविशत् कलिर्लोकं पापे यद् रमते जन: ॥ २९ ॥
સૂર્ય સમાન તેજસ્વી ભગવાન વિષ્ણુ, કૃષ્ણ નામે પ્રસિદ્ધ, જ્યારે દિવ્ય ધામે ગયા, ત્યારે કલિ લોકમાં પ્રવેશ્યો અને લોકો પાપમાં રમવા લાગ્યા.
Verse 30
यावत् स पादपद्माभ्यां स्पृशनास्ते रमापति: । तावत् कलिर्वै पृथिवीं पराक्रन्तुं न चाशकत् ॥ ३० ॥
જ્યાં સુધી લક્ષ્મીપતિ શ્રીકૃષ્ણ પોતાના કમળચરણોથી પૃથ્વીને સ્પર્શ કરતા રહ્યા, ત્યાં સુધી કલિ આ ધરતીને દબાવી શક્યો નહીં.
Verse 31
यदा देवर्षय: सप्त मघासु विचरन्ति हि । तदा प्रवृत्तस्तु कलिर्द्वादशाब्दशतात्मक: ॥ ३१ ॥
જ્યારે સાત દેવર્ષિઓ મઘા નક્ષત્રમાં વિચરે છે, ત્યારે કલિયુગ પ્રવર્તે છે; તેનું પ્રમાણ દેવોના બારસો વર્ષ છે.
Verse 32
यदा मघाभ्यो यास्यन्ति पूर्वाषाढां महर्षय: । तदा नन्दात् प्रभृत्येष कलिर्वृद्धिं गमिष्यति ॥ ३२ ॥
જ્યારે મહર્ષિઓ મઘાથી પૂર્વાષાઢા તરફ જશે, ત્યારે નંદથી આરંભ કરીને કલિ પૂર્ણ બળે વૃદ્ધિ પામશે.
Verse 33
यस्मिन् कृष्णो दिवं यातस्तस्मिन्नेव तदाहनि । प्रतिपन्नं कलियुगमिति प्राहु: पुराविद: ॥ ३३ ॥
જે દિવસે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન દિવ્ય ધામે ગયા, એ જ દિવસે કલિયુગનો પ્રભાવ શરૂ થયો—એવું પુરાવિદો કહે છે.
Verse 34
दिव्याब्दानां सहस्रान्ते चतुर्थे तु पुन: कृतम् । भविष्यति तदा नृणां मन आत्मप्रकाशकम् ॥ ३४ ॥
કલિયુગના એક હજાર દિવ્ય વર્ષોના ચોથા ભાગના અંતે ફરી કૃતયુગ (સત્યયુગ) પ્રગટ થશે; ત્યારે મનુષ્યોનું મન આત્મપ્રકાશી બનશે.
Verse 35
इत्येष मानवो वंशो यथा सङ्ख्यायते भुवि । तथा विट्शूद्रविप्राणां तास्ता ज्ञेया युगे युगे ॥ ३५ ॥
આ રીતે પૃથ્વી પર જાણીતા મનુના રાજવંશનું વર્ણન કર્યું. એ જ રીતે યુગે યુગે રહેનારા વૈશ્ય, શૂદ્ર અને બ્રાહ્મણોના ઇતિહાસને પણ જાણવો જોઈએ.
Verse 36
एतेषां नामलिङ्गानां पुरुषाणां महात्मनाम् । कथामात्रावशिष्टानां कीर्तिरेव स्थिता भुवि ॥ ३६ ॥
આ મહાત્મા પુરુષો હવે માત્ર નામ અને લક્ષણથી જ ઓળખાય છે. તેઓ ભૂતકાળની કથાઓમાં જ અવશેષ રહ્યા; ધરતી પર તેમની કીર્તિ જ સ્થિર છે.
Verse 37
देवापि: शान्तनोर्भ्राता मरुश्चेक्ष्वाकुवंशज: । कलापग्राम आसाते महायोगबलान्वितौ ॥ ३७ ॥
મહારાજ શાંતનુના ભાઈ દેવાપિ અને ઇક્ષ્વાકુ વંશજ મરુ—આ બન્ને મહાયોગબળથી યુક્ત થઈ કલાપ ગામમાં આજેય વસે છે.
Verse 38
ताविहैत्य कलेरन्ते वासुदेवानुशिक्षितौ । वर्णाश्रमयुतं धर्मं पूर्ववत् प्रथयिष्यत: ॥ ३८ ॥
કલિયુગના અંતે તે બે રાજાઓ, સాక్షાત્ વાસુદેવ પાસેથી ઉપદેશ મેળવી, પાછા આવી પૂર્વવત્ વર્ણાશ્રમયુક્ત ધર્મને માનવસમાજમાં ફરી પ્રસરાવશે અને સ્થાપિત કરશે.
Verse 39
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । अनेन क्रमयोगेन भुवि प्राणिषु वर्तते ॥ ३९ ॥
સત્ય, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ—આ ચતુર્યુગ આ જ ક્રમથી ધરતી પર પ્રાણીઓમાં સતત પ્રવર્તે છે.
Verse 40
राजन्नेते मया प्रोक्ता नरदेवास्तथापरे । भूमौ ममत्वं कृत्वान्ते हित्वेमां निधनं गता: ॥ ४० ॥
હે રાજા પરીક્ષિત! મેં વર્ણવેલા આ નરદેવો તથા અન્ય સૌ, આ ધરતી પર ‘મારું’ એવું મમત્વ બાંધી અંતે તેને ત્યજી વિનાશને પામે છે.
Verse 41
कृमिविड्भस्मसंज्ञान्ते राजनाम्नोऽपि यस्य च । भूतध्रुक् तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यत: ॥ ४१ ॥
હાલે દેહને “રાજા” કહેવાય, પરંતુ અંતે તેનું નામ “કીડા”, “મળ” અથવા “ભસ્મ” જ રહે છે. દેહ માટે પ્રાણીઓને દુઃખ આપનાર માણસ પોતાનું સાચું હિત શું જાણે? કારણ કે તેના કર્મો તેને નરક તરફ જ લઈ જાય છે.
Verse 42
कथं सेयमखण्डा भू: पूर्वैर्मे पुरुषैर्धृता । मत्पुत्रस्य च पौत्रस्य मत्पूर्वा वंशजस्य वा ॥ ४२ ॥
ભોગાસક્ત રાજા વિચારે છે— “આ અખંડ ધરતી મારા પૂર્વજોના અધિકારમાં હતી, હવે મારી સત્તામાં છે. હું તેને મારા પુત્રો, પૌત્રો અને અન્ય વંશજોના હાથમાં સ્થિર કેવી રીતે રાખું?”
Verse 43
तेजोऽबन्नमयं कायं गृहीत्वात्मतयाबुधा: । महीं ममतया चोभौ हित्वान्तेऽदर्शनं गता: ॥ ४३ ॥
મૂઢ લોકો પૃથ્વી, જળ અને અગ્નિથી બનેલા આ દેહને “હું” માને છે અને ધરતીને “મારી” કહે છે; પરંતુ અંતે તેઓ દેહ અને ભૂમિ—બન્નેને ત્યજી અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
Verse 44
ये ये भूपतयो राजन् भुञ्जते भुवमोजसा । कालेन ते कृता: सर्वे कथामात्रा: कथासु च ॥ ४४ ॥
હે રાજા પરીક્ષિત! જે જે ભૂપતિઓ પોતાની શક્તિથી ધરતીનો ભોગ કરવા ઇચ્છતા હતા, તેઓ બધા કાળના બળથી નષ્ટ થયા; કથાઓમાં તેઓ માત્ર કથા બની રહ્યા.
Frequently Asked Questions
Bhagavatam 12.2 describes a systematic inversion of values: virtue declines daily; wealth becomes the primary credential for status; justice follows power rather than dharma; relationships rest on superficial attraction; spiritual identity becomes external and performative; rulers behave like thieves; and common life is destabilized by taxation, famine, climate hardship, disease, and anxiety—culminating in shortened lifespan and societal fragmentation.
Viṣṇuyaśā is named as the eminent brāhmaṇa in whose home Kalki appears. Śambhala is significant as the prophesied locus of Kalki’s advent, functioning as a narrative anchor that emphasizes dharma’s restoration emerging from brāhmaṇical integrity (right knowledge and conduct) rather than from corrupt political power.
The chapter states that Kali’s influence began on the very day Lord Śrī Kṛṣṇa departed for the spiritual world, and it further correlates Kali’s onset with the Saptarṣi constellation’s position in the nakṣatra Maghā. This dual framing—historical-theological (Kṛṣṇa’s departure) and astronomical-chronological (nakṣatra markers)—presents Kali as both a moral condition and a time cycle.
The phrase indicates rulers who possess the title and regalia of kingship but act against the king’s dharmic function of protection. Kalki’s action is portrayed as dharma-saṁsthāpana: removing predatory governance that drives society into fear, famine, and irreligion, thereby enabling a renewed social order conducive to sattva and spiritual practice.
By showing that even the greatest rulers become only names in history and that bodily designations collapse into decay, the chapter undermines bodily and territorial possessiveness (“I” and “mine”). The intended conclusion is vairāgya (detachment) grounded in bhakti: recognizing time’s supremacy and turning toward the Lord, who alone restores dharma and grants lasting welfare.