Adhyaya 11
Kriyā-yoga, the Virāṭ-Puruṣa Mapping, and the Sun-God’s Monthly Expansions
દ્વાદશ સ્કંધના અંતમાં વ્યવહારિક સાક્ષાત્કાર પર ભાર રાખતાં નૈમિષારણ્યના ઋષિઓ સૂત ગોસ્વામી પાસે તંત્ર-સિદ્ધાંત પૂછે છે—વિષ્ણુની નિયમબદ્ધ આરાધના રૂપ ક્રિયા-યોગ અને ભૌતિક અનુરૂપતાઓ દ્વારા પ્રભુના અંગો, આયુધો, આભૂષણો તથા પરિકરોનું ધ્યાન, પરંતુ તેમને જડ પદાર્થમાં ઘટાડ્યા વિના. સૂત પ્રથમ વિરાટ-કલ્પનાથી લોકવ્યવસ્થા અને વિશ્વક્રિયાઓને ભગવાનના દેહરૂપે દર્શાવે છે; પછી કૌસ્તુભ, શ્રીવત્સ, વનમાળા, પીતાંબર, યજ્ઞોપવીત જેવા અલંકારો અને શંખ-ચક્ર-ગદા-ધનુષ વગેરે આયુધોને ભૂતતત્ત્વ, પ્રાણ, ગુણ, કાળ અને ઇન્દ્રિયો જેવા સિદ્ધાંતો સાથે જોડીને અર્થ સમજાવે છે. ત્યારબાદ શૌનક સૂર્યદેવને ઘેરતા માસિક ‘સાતના સમૂહો’ વિષે પૂછે છે; સૂત સૂર્યની બાર માસિક મૂર્તિઓ અને તેમના છ સહચરો (ઋષિ, ગંધર્વ, અપ્સરા, નાગ, યક્ષ, રાક્ષસ) ગણાવે છે અને પ્રાતઃ-સાયં સ્મરણથી શુદ્ધિનું ફળ કહે છે. આમ આ અધ્યાય ધ્યાનાત્મક બ્રહ્માંડ-ચિંતનને દૈનિક ભક્તિસાધનાથી જોડીને હરિના કાળશાસન અને ઉપાસના-વિધિને પ્રગટ કરે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशौनक उवाच अथेममर्थं पृच्छामो भवन्तं बहुवित्तमम् । समस्ततन्त्रराद्धान्ते भवान् भागवत तत्त्ववित् ॥ १ ॥
શ્રી શૌનકે કહ્યું—હે સૂત! તમે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ અને પરમેશ્વરના મહાભક્ત છો. તેથી અમે આપને સર્વ તંત્રશાસ્ત્રોના નિશ્ચિત નિષ્કર્ષ વિષે પૂછીએ છીએ।
Verse 2
तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥
તંત્રિક ઉપાસનામાં શ્રીપતિ પરમેશ્વરની નિયમિત આરાધનામાં ભક્તો તેમના અંગ-ઉપાંગ, પરિકર, આયુધ અને આભૂષણોને જે જે ભૌતિક પ્રતિરૂપોમાં કલ્પે છે તે જણાવો. તમારું મંગળ થાઓ! જાણવાની ઇચ્છા ધરાવતા અમને ક્રિયા-યોગની રીત વર્ણવો; જેના પૂજા-નૈપુણ્યથી મર્ત્ય અમર્ત્યતા પામે।
Verse 3
तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥
તંત્રિક ઉપાસનામાં શ્રીપતિ પરમેશ્વરની નિયમિત આરાધનામાં ભક્તો તેમના અંગ-ઉપાંગ, પરિકર, આયુધ અને આભૂષણોને જે જે ભૌતિક પ્રતિરૂપોમાં કલ્પે છે તે જણાવો. તમારું મંગળ થાઓ! જાણવાની ઇચ્છા ધરાવતા અમને ક્રિયા-યોગની રીત વર્ણવો; જેના પૂજા-નૈપુણ્યથી મર્ત્ય અમર્ત્યતા પામે।
Verse 4
सूत उवाच नमस्कृत्य गुरून् वक्ष्ये विभूतीर्वैष्णवीरपि । या: प्रोक्ता वेदतन्त्राभ्यामाचार्यै: पद्मजादिभि: ॥ ४ ॥
સૂત બોલ્યા—ગુરુઓને નમસ્કાર કરીને હું વૈષ્ણવ પ્રભુ વિષ્ણુની વિભૂતિઓ કહું છું, જે વેદ-તંત્રોમાં પદ્મજ બ્રહ્મા આદિ આચાર્યોએ પ્રોક્ત કરી છે।
Verse 5
मायाद्यैर्नवभिस्तत्त्वै: स विकारमयो विराट् । निर्मितो दृश्यते यत्र सचित्के भुवनत्रयम् ॥ ५ ॥
અવ્યક્ત માયા વગેરે નવ તત્ત્વો અને તેમના પરિવર્તનો દ્વારા ભગવાનનું વિરાટ્-રૂપ રચાયેલું દેખાય છે; તેમાં ચેતના પ્રવેશે ત્યારે તેની અંદર ત્રિલોક સ્પષ્ટ પ્રગટ થાય છે।
Verse 6
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
આ પ્રભુનું પૌરુષ વિરાટ્-રૂપ છે—પૃથ્વી તેમના પગ, દ્યુલોક તેમનું શિર, આકાશ તેમની નાભિ; સૂર્ય તેમના નેત્ર, વાયુ તેમની નાસિકા, દિશાઓ તેમના કાન। પ્રજાપતિ તેમનું જનનેન્દ્રિય, અપાન (મૃત્યુ) તેમનો ગુદા; લોકપાલો તેમની ભુજાઓ, ચંદ્ર તેમનું મન, યમ તેમની ભ્રૂ। લજ્જા અધર, લોભ ઉપરનો હોઠ; જ્યોત્સ્ના દાંત, ભ્રમ તેમનું સ્મિત; વૃક્ષો તેમના રોમ, મેઘો તેમના કેશ।
Verse 7
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
આ પ્રભુનું પૌરુષ વિરાટ્-રૂપ છે—પૃથ્વી તેમના પગ, દ્યુલોક તેમનું શિર, આકાશ તેમની નાભિ; સૂર્ય તેમના નેત્ર, વાયુ તેમની નાસિકા, દિશાઓ તેમના કાન। પ્રજાપતિ તેમનું જનનેન્દ્રિય, અપાન (મૃત્યુ) તેમનો ગુદા; લોકપાલો તેમની ભુજાઓ, ચંદ્ર તેમનું મન, યમ તેમની ભ્રૂ। લજ્જા અધર, લોભ ઉપરનો હોઠ; જ્યોત્સ્ના દાંત, ભ્રમ તેમનું સ્મિત; વૃક્ષો તેમના રોમ, મેઘો તેમના કેશ।
Verse 8
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
આ પ્રભુનું પૌરુષ વિરાટ્-રૂપ છે—પૃથ્વી તેમના પગ, દ્યુલોક તેમનું શિર, આકાશ તેમની નાભિ; સૂર્ય તેમના નેત્ર, વાયુ તેમની નાસિકા, દિશાઓ તેમના કાન। પ્રજાપતિ તેમનું જનનેન્દ્રિય, અપાન (મૃત્યુ) તેમનો ગુદા; લોકપાલો તેમની ભુજાઓ, ચંદ્ર તેમનું મન, યમ તેમની ભ્રૂ। લજ્જા અધર, લોભ ઉપરનો હોઠ; જ્યોત્સ્ના દાંત, ભ્રમ તેમનું સ્મિત; વૃક્ષો તેમના રોમ, મેઘો તેમના કેશ।
Verse 9
यावानयं वै पुरुषो यावत्या संस्थया मित: । तावानसावपि महापुरुषो लोकसंस्थया ॥ ९ ॥
જેમ આ લોકના સામાન્ય પુરુષનું પરિમાણ તેના અંગો માપીને જાણી શકાય છે, તેમ વિશ્વરૂપમાં સ્થિત લોક-ગ્રહવ્યવસ્થાની રચના માપીને મહાપુરુષનું પરિમાણ નિર્ધારિત થાય છે।
Verse 10
कौस्तुभव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर्बिभर्त्यज: । तत्प्रभा व्यापिनी साक्षात् श्रीवत्समुरसा विभु: ॥ १० ॥
અજ, સર્વશક્તિમાન ભગવાન પોતાના વક્ષસ્થળ પર કૌસ્તુભમણિ ધારણ કરે છે; તે શુદ્ધ આત્માનું પ્રતીક છે. એ મણિની વ્યાપક પ્રભા જ તેમના ઉરઃસ્થળ પર શ્રીવત્સ ચિહ્નરૂપે સాక్షાત્ પ્રગટે છે।
Verse 11
स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥
ભગવાન નાનાગુણમયી પોતાની માયાને વનમાળા રૂપે ધારણ કરે છે. તેમનું પીળું વસ્ત્ર વેદના છંદો છે અને યજ્ઞોપવીત ત્રણ ધ્વનિયુક્ત પ્રણવ ‘ઓં’ છે. મકરાકાર કુંડળોમાં તેઓ સાંખ્ય અને યોગ ધારણ કરે છે; અને સર્વ લોકને અભય આપતું તેમનું મુકુટ બ્રહ્મલોકનું પરમ પદ છે।
Verse 12
स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥
ભગવાન નાનાગુણમયી પોતાની માયાને વનમાળા રૂપે ધારણ કરે છે. તેમનું પીળું વસ્ત્ર વેદના છંદો છે અને યજ્ઞોપવીત ત્રણ ધ્વનિયુક્ત પ્રણવ ‘ઓં’ છે. મકરાકાર કુંડળોમાં તેઓ સાંખ્ય અને યોગ ધારણ કરે છે; અને સર્વ લોકને અભય આપતું તેમનું મુકુટ બ્રહ્મલોકનું પરમ પદ છે।
Verse 13
अव्याकृतमनन्ताख्यमासनं यदधिष्ठित: । धर्मज्ञानादिभिर्युक्तं सत्त्वं पद्ममिहोच्यते ॥ १३ ॥
અનંત નામનું આસન, જેના પર ભગવાન અધિષ્ઠિત છે, તે પ્રકૃતિની અવ્યક્ત અવસ્થા છે; અને અહીં કમળાસનને સત્ત્વગુણ કહેવામાં આવ્યું છે, જે ધર્મ અને જ્ઞાન વગેરે વડે યુક્ત છે।
Verse 14
ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥
ભગવાનની ગદા ઓજઃ-સહઃ-બલયુક્ત મુખ્ય તત્ત્વ—પ્રાણ—નું સ્વરૂપ છે. તેમનો શંખ જલતત્ત્વ, સુદર્શન ચક્ર તેજ/અગ્નિતત્ત્વ, આકાશસમાન શુદ્ધ ખડ્ગ આકાશતત્ત્વ; ઢાલ તમોગુણ, શારઙ્ગ ધનુષ કાળરૂપ, અને બાણોથી ભરેલો તૂણિર કર્મેન્દ્રિયમય છે.
Verse 15
ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥
ભગવાનની ગદા ઓજઃ-સહઃ-બલયુક્ત મુખ્ય તત્ત્વ—પ્રાણ—નું સ્વરૂપ છે. તેમનો શંખ જલતત્ત્વ, સુદર્શન ચક્ર તેજ/અગ્નિતત્ત્વ, આકાશસમાન શુદ્ધ ખડ્ગ આકાશતત્ત્વ; ઢાલ તમોગુણ, શારઙ્ગ ધનુષ કાળરૂપ, અને બાણોથી ભરેલો તૂણિર કર્મેન્દ્રિયમય છે.
Verse 16
इन्द्रियाणि शरानाहुराकूतीरस्य स्यन्दनम् । तन्मात्राण्यस्याभिव्यक्तिं मुद्रयार्थक्रियात्मताम् ॥ १६ ॥
તેમના બાણો ઇન્દ્રિયો કહેવાય છે અને તેમનો રથ પ્રબળ ક્રિયાશીલ મન (આકૂતિ) છે. તેમનું બાહ્ય પ્રાકટ્ય તન્માત્રાઓ છે અને તેમની હસ્તમુદ્રાઓ સર્વ અર્થસભર ક્રિયાનું સાર છે.
Verse 17
मण्डलं देवयजनं दीक्षा संस्कार आत्मन: । परिचर्या भगवत आत्मनो दुरितक्षय: ॥ १७ ॥
સૂર્યમંડળ પરમેશ્વરની ઉપાસનાનું સ્થાન છે; દીક્ષા આત્માનું શુદ્ધિસંસ્કાર છે; અને ભગવાનની ભક્તિસેવા સર્વ પાપપ્રતિક્રિયાના ક્ષયની પ્રક્રિયા છે.
Verse 18
भगवान् भगशब्दार्थं लीलाकमलमुद्वहन् । धर्मं यशश्च भगवांश्चामरव्यजनेऽभजत् ॥ १८ ॥
ભગવાન ‘ભગ’ શબ્દથી સૂચિત વિવિધ ઐશ્વર્યનું પ્રતીક કમળ લીલાથી ધારણ કરે છે અને ધર્મ તથા યશ—આ બે ચામર-પંખાની સેવાને સ્વીકારે છે.
Verse 19
आतपत्रं तु वैकुण्ठं द्विजा धामाकुतोभयम् । त्रिवृद्वेद: सुपर्णाख्यो यज्ञं वहति पूरुषम् ॥ १९ ॥
હે દ્વિજોઃ ભગવાનનું છત્ર જ વૈકુંઠધામ છે—જ્યાં કોઈ ભય નથી; અને યજ્ઞપુરુષને વહન કરનાર સુપર્ણ ગરુડ ત્રિવેદસ્વરૂપ છે.
Verse 20
अनपायिनी भगवती श्री: साक्षादात्मनो हरे: । विष्वक्सेनस्तन्त्रमूर्तिर्विदित: पार्षदाधिप: । नन्दादयोऽष्टौ द्वा:स्थाश्च तेऽणिमाद्या हरेर्गुणा: ॥ २० ॥
ભગવતી શ્રીલક્ષ્મી, જે કદી હરિથી વિયોગ પામતી નથી, અહીં તેમના આંતરંગ શક્તિના સాక్షાત્ પ્રતિનિધિરૂપે તેમની સાથે પ્રગટ થાય છે. પારષદાધિપ વિષ્ણ્વક્સેન પાંચારાત્ર આદિ તંત્રોના મૂર્તિસ્વરૂપ તરીકે જાણીતા છે. નંદ આદિ આઠ દ્વારપાલ હરિના અણિમા આદિ સિદ્ધિગુણો છે.
Verse 21
वासुदेव: सङ्कर्षण: प्रद्युम्न: पुरुष: स्वयम् । अनिरुद्ध इति ब्रह्मन् मूर्तिव्यूहोऽभिधीयते ॥ २१ ॥
હે બ્રાહ્મણ, વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધ—આ જ સ્વયં પુરુષોત્તમ ભગવાનના પ્રત્યક્ષ ચતુર્વ્યૂહ સ્વરૂપો કહેવાય છે.
Verse 22
स विश्वस्तैजस: प्राज्ञस्तुरीय इति वृत्तिभि: । अर्थेन्द्रियाशयज्ञानैर्भगवान् परिभाव्यते ॥ २२ ॥
ભગવાનને જાગ્રત (વિશ્વ), સ્વપ્ન (તૈજસ) અને સુષુપ્તિ (પ્રાજ્ઞ) એવી વૃત્તિઓ દ્વારા—જે ક્રમે બાહ્ય વિષયો, મન અને ભૌતિક બુદ્ધિથી કાર્ય કરે છે—અને તુરીય નામની શુદ્ધ જ્ઞાનમય પરાત્પર ચેતનાવસ્થાથી પણ પરિભાવિત કરી શકાય છે.
Verse 23
अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पैर्भगवांस्तच्चतुष्टयम् । बिभर्ति स्म चतुर्मूर्तिर्भगवान् हरिरीश्वर: ॥ २३ ॥
આ રીતે પરમેશ્વર હરિ ચાર મૂર્તિઓમાં પ્રગટ થાય છે; અને દરેકમાં મુખ્ય અંગો, ઉપાંગો, આયુધો તથા આભૂષણોના વિશેષ લક્ષણોથી તે ચતુષ્તયને ધારણ કરે છે. આ ભિન્ન ચિહ્નો દ્વારા પ્રભુ અસ્તિત્વની ચાર અવસ્થાઓનું પાલન કરે છે.
Verse 24
द्विजऋषभ स एष ब्रह्मयोनि: स्वयंदृक् स्वमहिमपरिपूर्णो मायया च स्वयैतत् । सृजति हरति पातीत्याख्ययानावृताक्षो विवृत इव निरुक्तस्तत्परैरात्मलभ्य: ॥ २४ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! એ જ સ્વયંપ્રકાશ, વેદોનો આદિસ્રોત, પોતાની મહિમામાં પરિપૂર્ણ છે. પોતાની માયાશક્તિથી તે આ જગતનું સર્જન, પાલન અને સંહાર કરે છે. ભૌતિક કાર્યોના ભેદથી તેને વિભક્ત સમાન વર્ણવે છે, છતાં તે સદા શુદ્ધ જ્ઞાનમાં સ્થિત રહે છે. જે ભક્તિથી તેને સમર્પિત છે, તેઓ તેને પોતાનો સત્ય આત્મા રૂપે અનુભવે છે।
Verse 25
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोपवनिताव्रजभृत्यगीत- तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गल पाहि भृत्यान् ॥ २५ ॥
હે શ્રીકૃષ્ણ! હે અર્જુનસખા! વૃષ્ણિવંશના શ્રેષ્ઠ! ધરતી પર ઉપદ્રવ કરનાર રાજવંશોનો દાહક! જેમનું પરાક્રમ કદી ક્ષીણ થતું નથી! હે ગોવિંદ! વ્રજની ગોપીઓ, ગોપો અને તેમના સેવકો ગાયેલી તમારી પાવન કીર્તિ—તેનું શ્રવણ જ મંગલદાયક છે. પ્રભુ, તમારા ભક્તોની રક્ષા કરો।
Verse 26
य इदं कल्य उत्थाय महापुरुषलक्षणम् । तच्चित्त: प्रयतो जप्त्वा ब्रह्म वेद गुहाशयम् ॥ २६ ॥
જે કોઈ પ્રાતઃકાળે ઊઠીને, મહાપુરુષમાં ચિત્ત સ્થિર કરીને, શુદ્ધભાવથી આ લક્ષણવર્ણનનું શાંત જપ કરે છે, તે હૃદયગુહામાં નિવાસ કરનાર પરમ બ્રહ્મને જાણે છે।
Verse 27
श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥
શ્રી શૌનકે કહ્યું: સાંભળતા વિષ્ણુરાત (પરીક્ષિત)ને ભગવાન શુકદેવે જે કહ્યું હતું તે અમને કહો. સૂર્યદેવનો ગણ દર મહિને ભિન્ન રીતે સાત-સાત જણનો થઈને નિવાસ કરે છે. અધીશ્વરો દ્વારા નિયુક્ત થયેલા તેમના નામો અને કર્મો અમને, શ્રદ્ધાળુઓને, જણાવો; કારણ કે સૂર્યના અધિષ્ઠાતા રૂપે હરિના આ વ્યક્તિગત વ્યૂહ-વિસ્તાર છે।
Verse 28
श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥
શ્રી શૌનકે કહ્યું: સાંભળતા વિષ્ણુરાત (પરીક્ષિત)ને ભગવાન શુકદેવે જે કહ્યું હતું તે અમને કહો. સૂર્યદેવનો ગણ દર મહિને ભિન્ન રીતે સાત-સાત જણનો થઈને નિવાસ કરે છે. અધીશ્વરો દ્વારા નિયુક્ત થયેલા તેમના નામો અને કર્મો અમને, શ્રદ્ધાળુઓને, જણાવો; કારણ કે સૂર્યના અધિષ્ઠાતા રૂપે હરિના આ વ્યક્તિગત વ્યૂહ-વિસ્તાર છે।
Verse 29
सूत उवाच अनाद्यविद्यया विष्णोरात्मन: सर्वदेहिनाम् । निर्मितो लोकतन्त्रोऽयं लोकेषु परिवर्तते ॥ २९ ॥
સૂતજી બોલ્યા—સર્વ દેહધારી જીવોના પરમાત્મા શ્રીવિષ્ણુએ પોતાની અનાદિ માયાશક્તિથી આ લોક-તંત્ર રચ્યું છે; એ જ સૂર્ય લોકોમાં ફરતો રહી તેમની ગતિનું નિયમન કરે છે।
Verse 30
एक एव हि लोकानां सूर्य आत्मादिकृद्धरि: । सर्ववेदक्रियामूलमृषिभिर्बहुधोदित: ॥ ३० ॥
સૂર્યદેવ ભગવાન હરિથી અભિન્ન છે; એ જ સર્વ લોકોના એક આત્મા અને આદિ-કર્તા છે. વેદવિહિત સર્વ ક્રિયાકર્મનું મૂળ પણ એ જ છે; ઋષિઓએ તેમને અનેક નામોથી વર્ણવ્યા છે।
Verse 31
कालो देश: क्रिया कर्ता करणं कार्यमागम: । द्रव्यं फलमिति ब्रह्मन् नवधोक्तोऽजया हरि: ॥ ३१ ॥
હે બ્રાહ્મણ! માયાશક્તિના મૂળ ભગવાન હરિ સૂર્યરૂપે નવ રીતે વર્ણવાયા છે—કાળ, દેશ, પ્રયત્ન, કર્તા, કરણ, વિશેષ કર્મ, શાસ્ત્ર, પૂજા-સામગ્રી અને પ્રાપ્ત થતું ફળ।
Verse 32
मध्वादिषु द्वादशसु भगवान् कालरूपधृक् । लोकतन्त्राय चरति पृथग्द्वादशभिर्गणै: ॥ ३२ ॥
ભગવાન્ કાળશક્તિ ધારણ કરીને સૂર્યદેવરૂપે મધુથી શરૂ થતા બાર મહિનામાં બ્રહ્માંડની ગતિનું નિયમન કરવા વિહરે છે. આ બાર મહિનામાં દરેક મહિનામાં સૂર્ય સાથે છ સહચરોનો અલગ ગણ ચાલે છે।
Verse 33
धाता कृतस्थली हेतिर्वासुकी रथकृन्मुने । पुलस्त्यस्तुम्बुरुरिति मधुमासं नयन्त्यमी ॥ ३३ ॥
હે મુનિ! મધુ માસનું અધિપત્ય આ રીતે છે—ધાતા સૂર્યદેવ, કૃતસ્થલી અપ્સરા, હેતિ રાક્ષસ, વાસુકી નાગ, રથકૃત્ યક્ષ, પુલસ્ત્ય ઋષિ અને તુંબુરુ ગંધર્વ।
Verse 34
अर्यमा पुलहोऽथौजा: प्रहेति: पुञ्जिकस्थली । नारद: कच्छनीरश्च नयन्त्येते स्म माधवम् ॥ ३४ ॥
અર્યમા સૂર્યદેવ તરીકે, પુલહ ઋષિ તરીકે, અથૌજા યક્ષ તરીકે, પ્રહેતિ રાક્ષસ તરીકે, પુઞ્જિકસ્થલી અપ્સરા તરીકે, નારદ ગંધર્વ તરીકે અને કચ્છનીર નાગ તરીકે—આ સૌ માધવ માસનું શાસન કરે છે.
Verse 35
मित्रोऽत्रि: पौरुषेयोऽथ तक्षको मेनका हहा: । रथस्वन इति ह्येते शुक्रमासं नयन्त्यमी ॥ ३५ ॥
મિત્ર સૂર્યદેવ તરીકે, અત્રિ ઋષિ તરીકે, પૌરુષેય રાક્ષસ તરીકે, તક્ષક નાગ તરીકે, મેનકા અપ્સરા તરીકે, હાહા ગંધર્વ તરીકે અને રથસ્વન યક્ષ તરીકે—આ સૌ શુક્ર માસનું શાસન કરે છે.
Verse 36
वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यस्तथा हुहू: । शुक्रश्चित्रस्वनश्चैव शुचिमासं नयन्त्यमी ॥ ३६ ॥
વસિષ્ઠ ઋષિ તરીકે, વરુણ સૂર્યદેવ તરીકે, રંભા અપ્સરા તરીકે, સહજન્ય રાક્ષસ તરીકે, હૂહૂ ગંધર્વ તરીકે, શુક્ર નાગ તરીકે અને ચિત્રસ્વન યક્ષ તરીકે—આ સૌ શુચિ માસનું શાસન કરે છે.
Verse 37
इन्द्रो विश्वावसु: श्रोता एलापत्रस्तथाङ्गिरा: । प्रम्लोचा राक्षसो वर्यो नभोमासं नयन्त्यमी ॥ ३७ ॥
ઇન્દ્ર સૂર્યદેવ તરીકે, વિશ્વાવસુ ગંધર્વ તરીકે, શ્રોતા યક્ષ તરીકે, એલાપત્ર નાગ તરીકે, અંગિરા ઋષિ તરીકે, પ્રમ્લોચા અપ્સરા તરીકે અને વર્ય રાક્ષસ તરીકે—આ સૌ નભસ માસનું શાસન કરે છે.
Verse 38
विवस्वानुग्रसेनश्च व्याघ्र आसारणो भृगु: । अनुम्लोचा शङ्खपालो नभस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ३८ ॥
વિવસ્વાન સૂર્યદેવ તરીકે, ઉગ્રસેન ગંધર્વ તરીકે, વ્યાઘ્ર રાક્ષસ તરીકે, આસારણ યક્ષ તરીકે, ભૃગુ ઋષિ તરીકે, અનુમ્લોચા અપ્સરા તરીકે અને શંખપાલ નાગ તરીકે—આ સૌ નભસ્ય નામના માસનું શાસન કરે છે.
Verse 39
पूषा धनञ्जयो वात: सुषेण: सुरुचिस्तथा । घृताची गौतमश्चेति तपोमासं नयन्त्यमी ॥ ३९ ॥
પૂષા સૂર્યદેવ તરીકે, ધનંજય નાગ તરીકે, વાત રાક્ષસ તરીકે, સુષેણ ગંધર્વ તરીકે, સુરુચિ યક્ષ તરીકે, ઘૃતાચી અપ્સરા તરીકે અને ગૌતમ મુનિ તરીકે—આ બધા તપો માસનું પાલન કરે છે।
Verse 40
ऋतुर्वर्चा भरद्वाज: पर्जन्य: सेनजित्तथा । विश्व ऐरावतश्चैव तपस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ४० ॥
ઋતુ યક્ષ તરીકે, વર્ચા રાક્ષસ તરીકે, ભરદ્વાજ મુનિ તરીકે, પર્જન્ય સૂર્યદેવ તરીકે, સેનજિત અપ્સરા તરીકે, વિશ્વ ગંધર્વ તરીકે અને ઐરાવત નાગ તરીકે—આ બધા ‘તપસ્યા’ નામના માસનું પાલન કરે છે।
Verse 41
अथांशु: कश्यपस्तार्क्ष्य ऋतसेनस्तथोर्वशी । विद्युच्छत्रुर्महाशङ्ख: सहोमासं नयन्त्यमी ॥ ४१ ॥
અંશુ સૂર્યદેવ તરીકે, કશ્યપ મુનિ તરીકે, તાર્ક્ષ્ય યક્ષ તરીકે, ઋતસેન ગંધર્વ તરીકે, ઉર્વશી અપ્સરા તરીકે, વિદ્યુચ્છત્રુ રાક્ષસ તરીકે અને મહાશંખ નાગ તરીકે—આ બધા સહો માસનું પાલન કરે છે।
Verse 42
भग: स्फूर्जोऽरिष्टनेमिरूर्ण आयुश्च पञ्चम: । कर्कोटक: पूर्वचित्ति: पुष्यमासं नयन्त्यमी ॥ ४२ ॥
ભગ સૂર્યદેવ તરીકે, સ્ફૂર્જ રાક્ષસ તરીકે, અરિષ્ટનેમિ ગંધર્વ તરીકે, ઊર્ણા યક્ષ તરીકે, આયુ મુનિ તરીકે, કર્કોટક નાગ તરીકે અને પૂર્વચિત્તિ અપ્સરા તરીકે—આ બધા પુષ્ય માસનું પાલન કરે છે।
Verse 43
त्वष्टा ऋचीकतनय: कम्बलश्च तिलोत्तमा । ब्रह्मापेतोऽथ शतजिद् धृतराष्ट्र इषम्भरा: ॥ ४३ ॥
ત્વષ્ટા સૂર્યદેવ તરીકે; ઋચીકના પુત્ર જમદગ્નિ મુનિ તરીકે; કમ્બલાશ્વ નાગ તરીકે; તિલોત્તમા અપ્સરા તરીકે; બ્રહ્માપેત રાક્ષસ તરીકે; શતજિત યક્ષ તરીકે; અને ધૃતરાષ્ટ્ર ગંધર્વ તરીકે—આ બધા ઇષા માસને ધારણ કરે છે।
Verse 44
विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित् । विश्वामित्रो मखापेत ऊर्जमासं नयन्त्यमी ॥ ४४ ॥
ઊર્જ માસમાં વિષ્ણુ સૂર્યદેવરૂપે, અશ્વતર નાગરૂપે, રંભા અપ્સરારૂપે, સૂર્યવર્ચા ગંધર્વરૂપે, સત્યજિત યક્ષરૂપે, વિશ્વામિત્ર ઋષિરૂપે અને મખાપેત રાક્ષસરূপે અધિષ્ઠિત રહે છે।
Verse 45
एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतय: । स्मरतां सन्ध्ययोर्नृणां हरन्त्यंहो दिने दिने ॥ ४५ ॥
આ બધા સૂર્યદેવરૂપે પરમેશ્વર વિષ્ણુની વિભૂતિઓ છે. જે મનુષ્યો પ્રાતઃ અને સાયં સંધ્યાએ દરરોજ તેમનું સ્મરણ કરે છે, તેમના પાપફળો દિવસે દિવસે નાશ પામે છે।
Verse 46
द्वादशस्वपि मासेषु देवोऽसौ षड्भिरस्य वै । चरन् समन्तात्तनुते परत्रेह च सन्मतिम् ॥ ४६ ॥
આ રીતે બારેય મહિનામાં સૂર્યદેવ પોતાના છ પ્રકારના સહચરો સાથે સર્વ દિશામાં વિહાર કરીને, આ લોક અને પરલોક—બન્ને માટે જીવોમાં શુદ્ધ ચેતના અને સદ્બુદ્ધિ પ્રસરાવે છે।
Verse 47
सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥
ઋષિઓ સામ, ઋગ્ અને યજુર્વેદના—સૂર્યદેવની ઓળખ દર્શાવતા—સ્તુતિમંત્રોથી તેમનું સ્તવન કરે છે. ગંધર્વો તેમનું ગાન કરે છે અને અપ્સરાઓ તેમના રથની આગળ નૃત્ય કરે છે. નાગો રથની દોરડીઓ કસે છે, યક્ષો અશ્વોને રથમાં જોડે છે અને બળવાન રાક્ષસો પાછળથી રથને ધકેલી ચલાવે છે।
Verse 48
सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥
ઋષિઓ સામ, ઋગ્ અને યજુર્વેદના—સૂર્યદેવની ઓળખ દર્શાવતા—સ્તુતિમંત્રોથી તેમનું સ્તવન કરે છે. ગંધર્વો તેમનું ગાન કરે છે અને અપ્સરાઓ તેમના રથની આગળ નૃત્ય કરે છે. નાગો રથની દોરડીઓ કસે છે, યક્ષો અશ્વોને રથમાં જોડે છે અને બળવાન રાક્ષસો પાછળથી રથને ધકેલી ચલાવે છે।
Verse 49
वालखिल्या: सहस्राणि षष्टिर्ब्रह्मर्षयोऽमला: । पुरतोऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिर्विभुम् ॥ ४९ ॥
રથની સામે નિર્મળ બ્રહ્મર્ષિ વાલખિલ્ય નામના સાઠ હજાર ઋષિઓ આગળ ચાલે છે અને વૈદિક મંત્રોથી સર્વશક્તિમાન સૂર્યદેવની સ્તુતિ કરે છે।
Verse 50
एवं ह्यनादिनिधनो भगवान् हरिरीश्वर: । कल्पे कल्पे स्वमात्मानं व्यूह्य लोकानवत्यज: ॥ ५० ॥
આ રીતે આદિ-અંત રહિત, અજ પરમેશ્વર ભગવાન હરિ દરેક કલ્પે પોતાના સ્વરૂપોનું વ્યૂહ રચી સર્વ લોકોની રક્ષા કરે છે।
Frequently Asked Questions
The chapter presents kriyā-yoga as disciplined worship (arcana) grounded in authoritative tantra and Vedic testimony, aimed at fixing consciousness on Viṣṇu through prescribed forms, meditations, and meanings. It is ‘conclusive’ because it integrates ritual precision with bhakti’s goal—purification, removal of sin, and realization of the Lord in the heart—rather than treating ritual as merely worldly merit.
Virāṭ description is a pedagogical upāsanā (meditative aid): it trains the mind to see the cosmos as ordered under the Supreme Person’s sovereignty. The Bhāgavata simultaneously safeguards transcendence by distinguishing the Lord’s self-luminous nature from material elements, using correspondences to elevate perception, not to equate Bhagavān with matter.
Kaustubha is identified with the pure jīva (pure spirit soul), while Śrīvatsa is described as the manifest effulgence expanding from that gem. The symbolism teaches that individuality and spiritual radiance are ultimately grounded in the Lord’s presence and that pure consciousness is most perfectly situated when connected to Him.
They are the catur-vyūha, direct personal expansions of the Supreme Godhead used in Pañcarātra theology to explain divine functions and cosmic maintenance. The chapter links these expansions to the Lord’s governance of the phases of existence and to contemplative frameworks like the four states of consciousness.
Each month features the sun-god’s ruling name along with six associates—typically a sage (ṛṣi), gandharva, apsarā, nāga, yakṣa, and rākṣasa—who serve the sun’s chariot and functions. This portrays time (kāla) as a divine administration under Hari, with liturgical remembrance at dawn and dusk recommended for purification.
Because the sun, as Hari’s expansion and regulator of time and ritual order, is tied to sandhyā (junction times) when consciousness is traditionally stabilized through mantra and remembrance. The chapter’s point is not mere astral piety but aligning daily life with the Lord’s governance, which purifies intention and action.