Adhyaya 1
Kali-yuga Dynasties and the Degradation of Kingship
પહેલાં જણાવેલી ભાવિ રાજાઓની ગણતરી આગળ વધારતાં શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી કલિયુગમાં વંશાનુચરિત વિસ્તારે છે. હત્યા, મંત્રીઓના કૂદેતા અને અ-ક્ષત્રિય સત્તાના ઉદયથી રાજવંશો વારંવાર બદલાશે એમ તેઓ દર્શાવે છે. પહેલા પ્રદ્યોતન વંશ, પછી શિશુનાગ રાજાઓ; અંતે મહાનંદિનો પુત્ર નંદ—શૂદ્ર સ્ત્રીથી જન્મેલો—અપાર સૈન્ય અને ધનથી રાજધર્મમાં નિર્ણાયક વળાંક અને પરંપરાગત ક્ષત્રિય નેતૃત્વનું હાશિયાકરણ સૂચવે છે. ત્યારબાદ નંદોને બ્રાહ્મણ ચાણક્ય પાડી મૌર્ય વંશ સ્થાપે છે; પછી શુંગ અને ત્યારપછી કાણ્વ વંશ આવે છે. કાણ્વો એક આંધ્ર શૂદ્ર સેવકના હાથે પડી જાય છે અને લાંબી આંધ્ર પરંપરા ચાલે છે; પછી આભીર, ગર્દભી, કંક, યવન, તુરુષ્ક, ગુરુણ્ડ, મૌલ અને કિલકિલા રાજાઓનો ઉલ્લેખ થાય છે. અંતે નૈતિક ભવિષ્યવાણી: મ્લેચ્છ સ્વભાવના શાસકો પ્રજાનું શોષણ કરશે, વૈદિક ધોરણો તોડશે અને લોકો પણ તેવું જ અનુસરી લેશે—આગામી અધ્યાયના કલિલક્ષણો અને ભક્તિમય ઉપાયોની ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच योऽन्त्य: पुरञ्जयो नाम भविष्यो बारहद्रथ: । तस्यामात्यस्तु शुनको हत्वा स्वामिनमात्मजम् ॥ १ ॥ प्रद्योतसंज्ञं राजानं कर्ता यत् पालक: सुत: । विशाखयूपस्तत्पुत्रो भविता राजकस्तत: ॥ २ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—પહેલાં જણાવાયેલા માગધના ભવિષ્ય રાજાઓમાં અંતિમ રાજા પુરંજય હશે; તે બૃહદ્રથના વંશમાં જન્મ લેશે. તેનો મંત્રી શುನક પોતાના સ્વામીની હત્યા કરીને પોતાના પુત્ર પ્રદ્યોતને રાજા બનાવશે. પ્રદ્યોતનો પુત્ર પાલક, તેનો પુત્ર વિશાખયૂપ અને તેનો પુત્ર રાજક થશે।
Verse 2
श्रीशुक उवाच योऽन्त्य: पुरञ्जयो नाम भविष्यो बारहद्रथ: । तस्यामात्यस्तु शुनको हत्वा स्वामिनमात्मजम् ॥ १ ॥ प्रद्योतसंज्ञं राजानं कर्ता यत् पालक: सुत: । विशाखयूपस्तत्पुत्रो भविता राजकस्तत: ॥ २ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું—માગધ વંશના ભાવિ રાજાઓમાં અંતિમ રાજા પુરંજય હશે, જે બૃહદ્રથના વંશમાં જન્મ લેશે. તેનો અમાત્ય શુનક સ્વામીનો વધ કરીને પોતાના પુત્ર પ્રદ્યોતને રાજા બનાવશે. પ્રદ્યોતનો પુત્ર પાલક, તેનો પુત્ર વિશાખયૂપ અને તેનો પુત્ર રાજક થશે.
Verse 3
नन्दिवर्धनस्तत्पुत्र: पञ्च प्रद्योतना इमे । अष्टत्रिंशोत्तरशतं भोक्ष्यन्ति पृथिवीं नृपा: ॥ ३ ॥
રાજકનો પુત્ર નંદિવર્ધન થશે. આ રીતે પ્રદ્યોતન વંશમાં પાંચ રાજાઓ થશે અને તેઓ ૧૩૮ વર્ષ સુધી પૃથ્વી પર રાજ્ય ભોગવશે.
Verse 4
शिशुनागस्ततो भाव्य: काकवर्णस्तु तत्सुत: । क्षेमधर्मा तस्य सुत: क्षेत्रज्ञ: क्षेमधर्मज: ॥ ४ ॥
નંદિવર્ધનનો પુત્ર શિશુનાગ થશે અને તેનો પુત્ર કાકવર્ણ તરીકે ઓળખાશે. કાકવર્ણનો પુત્ર ક્ષેમધર્મા થશે અને ક્ષેમધર્માનો પુત્ર ક્ષેત્રજ્ઞ થશે.
Verse 5
विधिसार: सुतस्तस्याजातशत्रुर्भविष्यति । दर्भकस्तत्सुतो भावी दर्भकस्याजय: स्मृत: ॥ ५ ॥
ક્ષેત્રજ્ઞનો પુત્ર વિધિસાર થશે અને તેનો પુત્ર અજાતશત્રુ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે. અજાતશત્રુનો પુત્ર દર્ભક થશે અને દર્ભકનો પુત્ર અજય કહેવાશે.
Verse 6
नन्दिवर्धन आजेयो महानन्दि: सुतस्तत: । शिशुनागा दशैवैते सष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ ६ ॥ समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कुरुश्रेष्ठ कलौ नृपा: । महानन्दिसुतो राजन् शूद्रागर्भोद्भवो बली ॥ ७ ॥ महापद्मपति: कश्चिन्नन्द: क्षत्रविनाशकृत् । ततो नृपा भविष्यन्ति शूद्रप्रायास्त्वधार्मिका: ॥ ८ ॥
અજયનો પુત્ર ફરી નંદિવર્ધન થશે અને તેનો પુત્ર મહાનંદિ. હે કુરુશ્રેષ્ઠ! શિશુનાગ વંશના આ દસ રાજાઓ કલિયુગમાં કુલ ૩૬૦ વર્ષ પૃથ્વી પર રાજ્ય કરશે. હે રાજન પરીક્ષિત! મહાનંદિ એક શૂદ્રા સ્ત્રીના ગર્ભમાં અત્યંત બલવાન પુત્ર ઉત્પન્ન કરશે; તે ‘નંદ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે—અપાર સૈન્ય અને મહાધનનો સ્વામી. તે ક્ષત્રિયોના વિનાશનું કારણ બનશે; ત્યાર પછી લગભગ બધા રાજાઓ અધાર્મિક, શૂદ્રપ્રાય થશે.
Verse 7
नन्दिवर्धन आजेयो महानन्दि: सुतस्तत: । शिशुनागा दशैवैते सष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ ६ ॥ समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कुरुश्रेष्ठ कलौ नृपा: । महानन्दिसुतो राजन् शूद्रागर्भोद्भवो बली ॥ ७ ॥ महापद्मपति: कश्चिन्नन्द: क्षत्रविनाशकृत् । ततो नृपा भविष्यन्ति शूद्रप्रायास्त्वधार्मिका: ॥ ८ ॥
અજયથી બીજો નન્દિવર્ધન જન્મશે અને તેનો પુત્ર મહાનન્દી થશે. હે કુરુશ્રેષ્ઠ, કલિયુગમાં શિશુનાગ વંશના આ દસ રાજાઓ કુલ ૩૬૦ વર્ષ પૃથ્વી પર રાજ્ય કરશે. હે રાજન પરીક્ષિત, મહાનન્દીનો એક અત્યંત બળવાન પુત્ર શૂદ્ર સ્ત્રીના ગર્ભથી જન્મશે; તે નન્દ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે, અપરંપાર ધન અને લાખો સૈનિકોનો સ્વામી બનશે, ક્ષત્રિયોનો વિનાશ કરશે, અને ત્યાર પછી લગભગ બધા રાજાઓ અધાર્મિક શૂદ્રપ્રાય થશે.
Verse 8
नन्दिवर्धन आजेयो महानन्दि: सुतस्तत: । शिशुनागा दशैवैते सष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ ६ ॥ समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कुरुश्रेष्ठ कलौ नृपा: । महानन्दिसुतो राजन् शूद्रागर्भोद्भवो बली ॥ ७ ॥ महापद्मपति: कश्चिन्नन्द: क्षत्रविनाशकृत् । ततो नृपा भविष्यन्ति शूद्रप्रायास्त्वधार्मिका: ॥ ८ ॥
અજયથી બીજો નન્દિવર્ધન થશે અને તેનો પુત્ર મહાનન્દી થશે. હે કુરુશ્રેષ્ઠ, કલિયુગમાં શિશુનાગ વંશના આ દસ રાજાઓ કુલ ૩૬૦ વર્ષ પૃથ્વી પર રાજ્ય કરશે. હે રાજન પરીક્ષિત, મહાનન્દીનો એક અત્યંત બળવાન પુત્ર શૂદ્ર સ્ત્રીના ગર્ભથી જન્મશે; તે નન્દ તરીકે ઓળખાશે, અપરંપાર ધન અને વિશાળ સેનાનો સ્વામી બનશે, ક્ષત્રિયોનો વિનાશ કરશે; અને ત્યાર પછી રાજાઓ પ્રાયઃ અધાર્મિક શૂદ્રપ્રાય થશે.
Verse 9
स एकच्छत्रां पृथिवीमनुल्लङ्घितशासन: । शासिष्यति महापद्मो द्वितीय इव भार्गव: ॥ ९ ॥
મહાપદ્મનો સ્વામી નન્દ એકછત્રે સમગ્ર પૃથ્વી પર શાસન કરશે, જાણે બીજો પરશુરામ; અને કોઈ પણ તેની આજ્ઞાને પડકારવાની હિંમત નહીં કરે।
Verse 10
तस्य चाष्टौ भविष्यन्ति सुमाल्यप्रमुखा: सुता: । य इमां भोक्ष्यन्ति महीं राजानश्च शतं समा: ॥ १० ॥
તેના સુમાલ્ય વગેરે આઠ પુત્રો થશે; તેઓ શક્તિશાળી રાજાઓ બની સો વર્ષ સુધી આ ધરતી પર રાજ્ય કરશે।
Verse 11
नव नन्दान् द्विज: कश्चित् प्रपन्नानुद्धरिष्यति । तेषामभावे जगतीं मौर्या भोक्ष्यन्ति वै कलौ ॥ ११ ॥
એક બ્રાહ્મણ (ચાણક્ય) નન્દ અને તેના આઠ પુત્રોના વિશ્વાસને દ્રોહ કરીને તેમના વંશનો નાશ કરશે; તેમના અભાવે કલિયુગમાં મૌર્ય લોકો જગત પર રાજ્ય કરશે।
Verse 12
स एव चन्द्रगुप्तं वै द्विजो राज्येऽभिषेक्ष्यति । तत्सुतो वारिसारस्तु ततश्चाशोकवर्धन: ॥ १२ ॥
એ જ દ્વિજ ચંદ્રગુપ્તને રાજ્યમાં અભિષેક કરીને સિંહાસન પર બેસાડશે. તેનો પુત્ર વારિસાર થશે અને વારિસારનો પુત્ર અશોકવર્ધન થશે.
Verse 13
सुयशा भविता तस्य सङ्गत: सुयश:सुत: । शालिशूकस्ततस्तस्य सोमशर्मा भविष्यति । शतधन्वा ततस्तस्य भविता तद् बृहद्रथ: ॥ १३ ॥
અશોકવર્ધન પછી સુયશા થશે; સુયશાનો પુત્ર સંગત. તેનો પુત્ર શાલિશૂક; શાલિશૂકનો પુત્ર સોમશર્મા; સોમશર્માનો પુત્ર શતધન્વા; અને તેનો પુત્ર બૃહદ્રથ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે.
Verse 14
मौर्या ह्येते दश नृपा: सप्तत्रिंशच्छतोत्तरम् । समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कलौ कुरुकुलोद्वह ॥ १४ ॥
હે કુરુકુલ-શ્રેષ્ઠ! કલિયુગમાં આ દસ મૌર્ય રાજાઓ એકસો સડત્રીસ વર્ષ સુધી પૃથ્વી પર રાજ્ય કરશે.
Verse 15
अग्निमित्रस्ततस्तस्मात् सुज्येष्ठो भविता तत: । वसुमित्रो भद्रकश्च पुलिन्दो भविता सुत: ॥ १५ ॥ ततो घोष: सुतस्तस्माद् वज्रमित्रो भविष्यति । ततो भागवतस्तस्माद् देवभूति: कुरूद्वह ॥ १६ ॥ शुङ्गा दशैते भोक्ष्यन्ति भूमिं वर्षशताधिकम् । तत: काण्वानियं भूमिर्यास्यत्यल्पगुणान्नृप ॥ १७ ॥
પ્રિય રાજા પરીક્ષિત! અગ્નિમિત્ર પછી સુજ્યેષ્ઠ રાજા થશે. ત્યારબાદ વસુમિત્ર, ભદ્રક અને ભદ્રકનો પુત્ર પુલિંદ થશે. પછી પુલિંદનો પુત્ર ઘોષ, ત્યારપછી વજ્રમિત્ર, પછી ભાગવત અને ત્યારબાદ દેવભૂતિ—હે કુરુવીર-શ્રેષ્ઠ! આ રીતે દસ શુંગ રાજાઓ સો વર્ષથી વધુ સમય પૃથ્વી પર રાજ્ય કરશે. પછી આ ભૂમિ કાણ્વ વંશના રાજાઓના અધિન થશે, જેમમાં સદ્ગુણ બહુ ઓછા હશે.
Verse 16
अग्निमित्रस्ततस्तस्मात् सुज्येष्ठो भविता तत: । वसुमित्रो भद्रकश्च पुलिन्दो भविता सुत: ॥ १५ ॥ ततो घोष: सुतस्तस्माद् वज्रमित्रो भविष्यति । ततो भागवतस्तस्माद् देवभूति: कुरूद्वह ॥ १६ ॥ शुङ्गा दशैते भोक्ष्यन्ति भूमिं वर्षशताधिकम् । तत: काण्वानियं भूमिर्यास्यत्यल्पगुणान्नृप ॥ १७ ॥
પ્રિય રાજા પરીક્ષિત! અગ્નિમિત્ર પછી સુજ્યેષ્ઠ રાજા થશે. ત્યારબાદ વસુમિત્ર, ભદ્રક અને ભદ્રકનો પુત્ર પુલિંદ થશે. પછી પુલિંદનો પુત્ર ઘોષ, ત્યારપછી વજ્રમિત્ર, પછી ભાગવત અને ત્યારબાદ દેવભૂતિ—હે કુરુવીર-શ્રેષ્ઠ! આ રીતે દસ શુંગ રાજાઓ સો વર્ષથી વધુ સમય પૃથ્વી પર રાજ્ય કરશે. પછી આ ભૂમિ કાણ્વ વંશના રાજાઓના અધિન થશે, જેમમાં સદ્ગુણ બહુ ઓછા હશે.
Verse 17
अग्निमित्रस्ततस्तस्मात् सुज्येष्ठो भविता तत: । वसुमित्रो भद्रकश्च पुलिन्दो भविता सुत: ॥ १५ ॥ ततो घोष: सुतस्तस्माद् वज्रमित्रो भविष्यति । ततो भागवतस्तस्माद् देवभूति: कुरूद्वह ॥ १६ ॥ शुङ्गा दशैते भोक्ष्यन्ति भूमिं वर्षशताधिकम् । तत: काण्वानियं भूमिर्यास्यत्यल्पगुणान्नृप ॥ १७ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ પરિક્ષિત! અગ્નિમિત્ર પછી સુજ્યેષ્ઠ રાજા થશે; પછી વસુમિત્ર, ભદ્રક અને ભદ્રકનો પુત્ર પુલિંદ. ત્યારબાદ પુલિંદનો પુત્ર ઘોષ, પછી વજ્રમિત્ર, પછી ભાગવત અને અંતે દેવભૂતિ. આ રીતે દસ શુંગ રાજાઓ સો વર્ષથી વધુ સમય પૃથ્વી પર રાજ્ય કરશે. પછી અલ્પગુણવાળા કાણ્વ વંશના રાજાઓ પૃથ્વીને વશ કરશે.
Verse 18
शुङ्गं हत्वा देवभूतिं काण्वोऽमात्यस्तु कामिनम् । स्वयं करिष्यते राज्यं वसुदेवो महामति: ॥ १८ ॥
કાણ્વ કુળનો મહામતિ મંત્રી વસુદેવ, કામાસક્ત શુંગોના અંતિમ રાજા દેવભૂતિને મારીને પોતે જ રાજ્ય સંભાળશે.
Verse 19
तस्य पुत्रस्तु भूमित्रस्तस्य नारायण: सुत: । काण्वायना इमे भूमिं चत्वारिंशच्च पञ्च च । शतानि त्रीणि भोक्ष्यन्ति वर्षाणां च कलौ युगे ॥ १९ ॥
વસુદેવનો પુત્ર ભૂમિત્ર થશે અને તેનો પુત્ર નારાયણ. કાણ્વ વંશના આ રાજાઓ કલિયુગમાં ૩૪૫ વર્ષ સુધી પૃથ્વી પર રાજ્ય કરશે.
Verse 20
हत्वा काण्वं सुशर्माणं तद् भृत्यो वृषलो बली । गां भोक्ष्यत्यन्ध्रजातीय: कञ्चित् कालमसत्तम: ॥ २० ॥
કાણ્વોના અંતિમ રાજા સુશર્માને તેનો જ સેવક—આંધ્ર જાતિનો વૃષલ શૂદ્ર બલી—મારી નાખશે. આ અત્યંત પતિત મહારાજ બલી થોડો સમય પૃથ્વી પર અધિકાર રાખશે.
Verse 21
कृष्णनामाथ तद्भ्राता भविता पृथिवीपति: । श्रीशान्तकर्णस्तत्पुत्र: पौर्णमासस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥ लम्बोदरस्तु तत्पुत्रस्तस्माच्चिबिलको नृप: । मेघस्वातिश्चिबिलकादटमानस्तु तस्य च ॥ २२ ॥ अनिष्टकर्मा हालेयस्तलकस्तस्य चात्मज: । पुरीषभीरुस्तत्पुत्रस्ततो राजा सुनन्दन: ॥ २३ ॥ चकोरो बहवो यत्र शिवस्वातिररिन्दम: । तस्यापि गोमतीपुत्र: पुरीमान् भविता तत: ॥ २४ ॥ मेदशिरा: शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस्तत्सुतस्तत: । विजयस्तत्सुतो भाव्यश्चन्द्रविज्ञ: सलोमधि: ॥ २५ ॥ एते त्रिंशन्नृपतयश्चत्वार्यब्दशतानि च । षट्पञ्चाशच्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरुनन्दन ॥ २६ ॥
બલીનો ભાઈ કૃષ્ણ નામે આગળનો પૃથ્વીપતિ થશે. તેનો પુત્ર શ્રીશાંતકર્ણ, અને તેનો પુત્ર પૌર્ણમાસ. પૌર્ણમાસનો પુત્ર લંબોદર, અને તેમાંથી રાજા ચિબિલક. ચિબિલકથી મેઘસ્વાતિ, તેનો પુત્ર અટમાન. અટમાનનો પુત્ર અનિષ્ટકર્મા, તેનો પુત્ર હાલેય, અને તેનો પુત્ર તલક. તલકનો પુત્ર પુરીષભીરુ, પછી રાજા સુનંદન. ત્યારબાદ ચકોર અને અનેક ‘બહુ’ રાજાઓ; જેમાં શત્રુદમન શિવસ્વાતિ પ્રસિદ્ધ થશે. શિવસ્વાતિનો પુત્ર ગોમતી, પછી પુરીમાન. પુરીમાનનો પુત્ર મેદશિરા, તેનો પુત્ર શિવસ્કંદ, તેનો પુત્ર યજ્ઞશ્રી. યજ્ઞશ્રીનો પુત્ર વિજય; વિજયના બે પુત્ર—ચન્દ્રવિજ્ઞ અને લોમધિ. હે કુરુનંદન! આ ત્રીસ રાજાઓ કુલ ૪૫૬ વર્ષ પૃથ્વી પર રાજ્ય કરશે.
Verse 22
कृष्णनामाथ तद्भ्राता भविता पृथिवीपति: । श्रीशान्तकर्णस्तत्पुत्र: पौर्णमासस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥ लम्बोदरस्तु तत्पुत्रस्तस्माच्चिबिलको नृप: । मेघस्वातिश्चिबिलकादटमानस्तु तस्य च ॥ २२ ॥ अनिष्टकर्मा हालेयस्तलकस्तस्य चात्मज: । पुरीषभीरुस्तत्पुत्रस्ततो राजा सुनन्दन: ॥ २३ ॥ चकोरो बहवो यत्र शिवस्वातिररिन्दम: । तस्यापि गोमतीपुत्र: पुरीमान् भविता तत: ॥ २४ ॥ मेदशिरा: शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस्तत्सुतस्तत: । विजयस्तत्सुतो भाव्यश्चन्द्रविज्ञ: सलोमधि: ॥ २५ ॥ एते त्रिंशन्नृपतयश्चत्वार्यब्दशतानि च । षट्पञ्चाशच्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरुनन्दन ॥ २६ ॥
પૌર્ણમાસનો પુત્ર લંબોદર થશે, જેનાથી રાજા ચિબિલકનો જન્મ થશે. ચિબિલકથી મેઘસ્વાતિ અને તેનાથી અટમાન આવશે.
Verse 23
कृष्णनामाथ तद्भ्राता भविता पृथिवीपति: । श्रीशान्तकर्णस्तत्पुत्र: पौर्णमासस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥ लम्बोदरस्तु तत्पुत्रस्तस्माच्चिबिलको नृप: । मेघस्वातिश्चिबिलकादटमानस्तु तस्य च ॥ २२ ॥ अनिष्टकर्मा हालेयस्तलकस्तस्य चात्मज: । पुरीषभीरुस्तत्पुत्रस्ततो राजा सुनन्दन: ॥ २३ ॥ चकोरो बहवो यत्र शिवस्वातिररिन्दम: । तस्यापि गोमतीपुत्र: पुरीमान् भविता तत: ॥ २४ ॥ मेदशिरा: शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस्तत्सुतस्तत: । विजयस्तत्सुतो भाव्यश्चन्द्रविज्ञ: सलोमधि: ॥ २५ ॥ एते त्रिंशन्नृपतयश्चत्वार्यब्दशतानि च । षट्पञ्चाशच्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरुनन्दन ॥ २६ ॥
અટમાનનો પુત્ર અનિષ્ટકર્મા થશે. તેનો પુત્ર હાલેય અને તેનો પુત્ર તલક થશે. તલકનો પુત્ર પુરીષભીરુ થશે અને ત્યારબાદ સુનંદન રાજા બનશે.
Verse 24
कृष्णनामाथ तद्भ्राता भविता पृथिवीपति: । श्रीशान्तकर्णस्तत्पुत्र: पौर्णमासस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥ लम्बोदरस्तु तत्पुत्रस्तस्माच्चिबिलको नृप: । मेघस्वातिश्चिबिलकादटमानस्तु तस्य च ॥ २२ ॥ अनिष्टकर्मा हालेयस्तलकस्तस्य चात्मज: । पुरीषभीरुस्तत्पुत्रस्ततो राजा सुनन्दन: ॥ २३ ॥ चकोरो बहवो यत्र शिवस्वातिररिन्दम: । तस्यापि गोमतीपुत्र: पुरीमान् भविता तत: ॥ २४ ॥ मेदशिरा: शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस्तत्सुतस्तत: । विजयस्तत्सुतो भाव्यश्चन्द्रविज्ञ: सलोमधि: ॥ २५ ॥ एते त्रिंशन्नृपतयश्चत्वार्यब्दशतानि च । षट्पञ्चाशच्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरुनन्दन ॥ २६ ॥
સુનંદન પછી ચકોર અને આઠ બહુ રાજાઓ આવશે, જેમાં શિવસ્વાતિ શત્રુઓનો મહાન દમનકર્તા હશે. શિવસ્વાતિનો પુત્ર ગોમતી હશે. તેનો પુત્ર પુરીમાન હશે.
Verse 25
कृष्णनामाथ तद्भ्राता भविता पृथिवीपति: । श्रीशान्तकर्णस्तत्पुत्र: पौर्णमासस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥ लम्बोदरस्तु तत्पुत्रस्तस्माच्चिबिलको नृप: । मेघस्वातिश्चिबिलकादटमानस्तु तस्य च ॥ २२ ॥ अनिष्टकर्मा हालेयस्तलकस्तस्य चात्मज: । पुरीषभीरुस्तत्पुत्रस्ततो राजा सुनन्दन: ॥ २३ ॥ चकोरो बहवो यत्र शिवस्वातिररिन्दम: । तस्यापि गोमतीपुत्र: पुरीमान् भविता तत: ॥ २४ ॥ मेदशिरा: शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस्तत्सुतस्तत: । विजयस्तत्सुतो भाव्यश्चन्द्रविज्ञ: सलोमधि: ॥ २५ ॥ एते त्रिंशन्नृपतयश्चत्वार्यब्दशतानि च । षट्पञ्चाशच्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरुनन्दन ॥ २६ ॥
પુરીમાનનો પુત્ર મેદશિરા હશે. તેનો પુત્ર શિવસ્કંદ અને તેનો પુત્ર યજ્ઞશ્રી હશે. યજ્ઞશ્રીનો પુત્ર વિજય હશે, જેને ચંદ્રવિજ્ઞ અને લોમધિ નામના બે પુત્રો હશે.
Verse 26
कृष्णनामाथ तद्भ्राता भविता पृथिवीपति: । श्रीशान्तकर्णस्तत्पुत्र: पौर्णमासस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥ लम्बोदरस्तु तत्पुत्रस्तस्माच्चिबिलको नृप: । मेघस्वातिश्चिबिलकादटमानस्तु तस्य च ॥ २२ ॥ अनिष्टकर्मा हालेयस्तलकस्तस्य चात्मज: । पुरीषभीरुस्तत्पुत्रस्ततो राजा सुनन्दन: ॥ २३ ॥ चकोरो बहवो यत्र शिवस्वातिररिन्दम: । तस्यापि गोमतीपुत्र: पुरीमान् भविता तत: ॥ २४ ॥ मेदशिरा: शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस्तत्सुतस्तत: । विजयस्तत्सुतो भाव्यश्चन्द्रविज्ञ: सलोमधि: ॥ २५ ॥ एते त्रिंशन्नृपतयश्चत्वार्यब्दशतानि च । षट्पञ्चाशच्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरुनन्दन ॥ २६ ॥
હે કુરુનંદન, આ ત્રીસ રાજાઓ કુલ ૪૫૬ વર્ષ સુધી પૃથ્વી પર શાસન કરશે.
Verse 27
सप्ताभीरा आवभृत्या दश गर्दभिनो नृपा: । कङ्का: षोडश भूपाला भविष्यन्त्यतिलोलुपा: ॥ २७ ॥
પછી આવભૃત્ય નગરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા આભીર જાતિના સાત રાજાઓ થશે, ત્યારબાદ દસ ગર્દભી. તેમના પછી કંક વંશના સોળ ભૂપાલો રાજ્ય કરશે, જે અતિ લોભી તરીકે જાણીતા થશે.
Verse 28
ततोऽष्टौ यवना भाव्याश्चतुर्दश तुरुष्कका: । भूयो दश गुरुण्डाश्च मौला एकादशैव तु ॥ २८ ॥
ત્યારબાદ આઠ યવન રાજાઓ થશે, પછી ચૌદ તુરુષ્ક. ફરી દસ ગુરુણ્ડ અને મૌલ વંશના અગિયાર રાજાઓ થશે.
Verse 29
एते भोक्ष्यन्ति पृथिवीं दशवर्षशतानि च । नवाधिकां च नवतिं मौला एकादश क्षितिम् ॥ २९ ॥ भोक्ष्यन्त्यब्दशतान्यङ्ग त्रीणि तै: संस्थिते तत: । किलकिलायां नृपतयो भूतनन्दोऽथ वङ्गिरि: ॥ ३० ॥ शिशुनन्दिश्च तद्भ्राता यशोनन्दि: प्रवीरक: । इत्येते वै वर्षशतं भविष्यन्त्यधिकानि षट् ॥ ३१ ॥
આ આભીર, ગર્દભી અને કંક રાજાઓ ૧૦૯૯ વર્ષ સુધી પૃથ્વીનો ભોગ કરશે; અને મૌલ વંશના અગિયાર રાજાઓ ૩૦૦ વર્ષ સુધી રાજ્ય કરશે. તેઓ બધા નષ્ટ થયા પછી કિલકિલા નગરમાં ભૂતનંદ, વંગિરી, શિશુનંદ, શિશુનંદનો ભાઈ યશોનંદિ અને પ્રવીરક—એવો રાજવંશ પ્રગટ થશે. કિલકિલાના આ રાજાઓ કુલ ૧૦૬ વર્ષ સુધી શાસન કરશે.
Verse 30
एते भोक्ष्यन्ति पृथिवीं दशवर्षशतानि च । नवाधिकां च नवतिं मौला एकादश क्षितिम् ॥ २९ ॥ भोक्ष्यन्त्यब्दशतान्यङ्ग त्रीणि तै: संस्थिते तत: । किलकिलायां नृपतयो भूतनन्दोऽथ वङ्गिरि: ॥ ३० ॥ शिशुनन्दिश्च तद्भ्राता यशोनन्दि: प्रवीरक: । इत्येते वै वर्षशतं भविष्यन्त्यधिकानि षट् ॥ ३१ ॥
આ આભીર, ગર્દભી અને કંક રાજાઓ ૧૦૯૯ વર્ષ સુધી પૃથ્વીનો ભોગ કરશે; અને મૌલ વંશના અગિયાર રાજાઓ ૩૦૦ વર્ષ સુધી રાજ્ય કરશે. તેઓ બધા નષ્ટ થયા પછી કિલકિલા નગરમાં ભૂતનંદ, વંગિરી, શિશુનંદ, શિશુનંદનો ભાઈ યશોનંદિ અને પ્રવીરક—એવો રાજવંશ પ્રગટ થશે. કિલકિલાના આ રાજાઓ કુલ ૧૦૬ વર્ષ સુધી શાસન કરશે.
Verse 31
एते भोक्ष्यन्ति पृथिवीं दशवर्षशतानि च । नवाधिकां च नवतिं मौला एकादश क्षितिम् ॥ २९ ॥ भोक्ष्यन्त्यब्दशतान्यङ्ग त्रीणि तै: संस्थिते तत: । किलकिलायां नृपतयो भूतनन्दोऽथ वङ्गिरि: ॥ ३० ॥ शिशुनन्दिश्च तद्भ्राता यशोनन्दि: प्रवीरक: । इत्येते वै वर्षशतं भविष्यन्त्यधिकानि षट् ॥ ३१ ॥
આ આભીર, ગર્દભી અને કંક રાજાઓ ૧૦૯૯ વર્ષ સુધી પૃથ્વીનો ભોગ કરશે; અને મૌલ વંશના અગિયાર રાજાઓ ૩૦૦ વર્ષ સુધી રાજ્ય કરશે. તેઓ બધા નષ્ટ થયા પછી કિલકિલા નગરમાં ભૂતનંદ, વંગિરી, શિશુનંદ, શિશુનંદનો ભાઈ યશોનંદિ અને પ્રવીરક—એવો રાજવંશ પ્રગટ થશે. કિલકિલાના આ રાજાઓ કુલ ૧૦૬ વર્ષ સુધી શાસન કરશે.
Verse 32
तेषां त्रयोदश सुता भवितारश्च बाह्लिका: । पुष्पमित्रोऽथ राजन्यो दुर्मित्रोऽस्य तथैव च ॥ ३२ ॥ एककाला इमे भूपा: सप्तान्ध्रा: सप्त कौशला: । विदूरपतयो भाव्या निषधास्तत एव हि ॥ ३३ ॥
કિલકિલાઓ પછી તેમના તેર પુત્રો બાહ્લિકો આવશે. તેમના પછી રાજા પુષ્પમિત્ર, તેમનો પુત્ર દુર્મિત્ર, સાત આંધ્ર, સાત કૌશલ અને વિદૂર તથા નિષધ પ્રાંતના રાજાઓ અલગ અલગ રીતે શાસન કરશે.
Verse 33
तेषां त्रयोदश सुता भवितारश्च बाह्लिका: । पुष्पमित्रोऽथ राजन्यो दुर्मित्रोऽस्य तथैव च ॥ ३२ ॥ एककाला इमे भूपा: सप्तान्ध्रा: सप्त कौशला: । विदूरपतयो भाव्या निषधास्तत एव हि ॥ ३३ ॥
કિલકિલાઓ પછી તેમના તેર પુત્રો બાહ્લિકો આવશે. તેમના પછી રાજા પુષ્પમિત્ર, તેમનો પુત્ર દુર્મિત્ર, સાત આંધ્ર, સાત કૌશલ અને વિદૂર તથા નિષધ પ્રાંતના રાજાઓ અલગ અલગ રીતે શાસન કરશે.
Verse 34
मागधानां तु भविता विश्वस्फूर्जि: पुरञ्जय: । करिष्यत्यपरो वर्णान् पुलिन्दयदुमद्रकान् ॥ ३४ ॥
ત્યારે મગધમાં વિશ્વસ્ફૂર્જિ નામનો રાજા થશે, જે બીજા પુરંજય જેવો હશે. તે તમામ સભ્ય વર્ગોને પુલિંદ, યદુ અને મદ્રક જેવી નિમ્ન કક્ષામાં ફેરવી નાખશે.
Verse 35
प्रजाश्चाब्रह्मभूयिष्ठा: स्थापयिष्यति दुर्मति: । वीर्यवान् क्षत्रमुत्साद्य पद्मवत्यां स वै पुरि । अनुगङ्गमाप्रयागं गुप्तां भोक्ष्यति मेदिनीम् ॥ ३५ ॥
તે દુર્મતિ રાજા વિશ્વસ્ફૂર્જિ પ્રજાને અધાર્મિક બનાવી રાખશે અને ક્ષત્રિય ધર્મનો નાશ કરવા માટે પોતાની શક્તિનો ઉપયોગ કરશે. તે પોતાની રાજધાની પદ્માવતીથી ગંગાના ઉદ્ગમસ્થાનથી લઈને પ્રયાગ સુધીના પૃથ્વીના ભાગ પર શાસન કરશે.
Verse 36
सौराष्ट्रावन्त्याभीराश्च शूरा अर्बुदमालवा: । व्रात्या द्विजा भविष्यन्ति शूद्रप्राया जनाधिपा: ॥ ३६ ॥
તે સમયે સૌરાષ્ટ્ર, અવંતિ, આભીર, શૂર, અર્બુદ અને માલવા જેવા પ્રાંતોના બ્રાહ્મણો તેમના તમામ સંસ્કારો ભૂલી જશે, અને આ સ્થાનોના રાજાઓ શૂદ્રો જેવા બની જશે.
Verse 37
सिन्धोस्तटं चन्द्रभागां कौन्तीं काश्मीरमण्डलम् । भोक्ष्यन्ति शूद्रा व्रात्याद्या म्लेच्छाश्चाब्रह्मवर्चस: ॥ ३७ ॥
સિંધુ નદીના કાંઠે, ચંદ્રભાગા, કૌન્તી અને કાશ્મીર પ્રદેશો પર શૂદ્રો, પતિત બ્રાહ્મણો અને મ્લેચ્છો શાસન કરશે. વૈદિક સંસ્કૃતિનો ત્યાગ કરવાને કારણે તેઓ તેમનું તમામ આધ્યાત્મિક તેજ ગુમાવી બેસશે.
Verse 38
तुल्यकाला इमे राजन् म्लेच्छप्रायाश्च भूभृत: । एतेऽधर्मानृतपरा: फल्गुदास्तीव्रमन्यव: ॥ ३८ ॥
હે રાજા પરીક્ષિત! એક જ સમયે આવા અનેક અસંસ્કારી રાજાઓ શાસન કરશે. તેઓ બધા અધર્મી, અસત્યવાદી, ઉગ્ર સ્વભાવના અને દાન આપવામાં કંજૂસ હશે.
Verse 39
स्त्रीबालगोद्विजघ्नाश्च परदारधनादृता: । उदितास्तमितप्राया अल्पसत्त्वाल्पकायुष: ॥ ३९ ॥ असंस्कृता: क्रियाहीना रजसा तमसावृता: । प्रजास्ते भक्षयिष्यन्ति म्लेच्छा राजन्यरूपिण: ॥ ४० ॥
રાજાઓના વેશમાં આ મ્લેચ્છો પ્રજાનું ભક્ષણ કરશે. તેઓ સ્ત્રીઓ, બાળકો, ગાયો અને બ્રાહ્મણોની હત્યા કરશે અને પારકી સ્ત્રીઓ તથા ધનની લાલસા રાખશે. તેઓ અસ્થિર મગજના, અલ્પ આયુષ્યવાળા અને રજોગુણ તથા તમોગુણથી ઘેરાયેલા હશે.
Verse 40
स्त्रीबालगोद्विजघ्नाश्च परदारधनादृता: । उदितास्तमितप्राया अल्पसत्त्वाल्पकायुष: ॥ ३९ ॥ असंस्कृता: क्रियाहीना रजसा तमसावृता: । प्रजास्ते भक्षयिष्यन्ति म्लेच्छा राजन्यरूपिण: ॥ ४० ॥
રાજાઓના વેશમાં આ મ્લેચ્છો પ્રજાનું ભક્ષણ કરશે. તેઓ સ્ત્રીઓ, બાળકો, ગાયો અને બ્રાહ્મણોની હત્યા કરશે અને પારકી સ્ત્રીઓ તથા ધનની લાલસા રાખશે. તેઓ અસ્થિર મગજના, અલ્પ આયુષ્યવાળા અને રજોગુણ તથા તમોગુણથી ઘેરાયેલા હશે.
Verse 41
तन्नाथास्ते जनपदास्तच्छीलाचारवादिन: । अन्योन्यतो राजभिश्च क्षयं यास्यन्ति पीडिता: ॥ ४१ ॥
આ નીચ રાજાઓ દ્વારા શાસિત પ્રજા તેમના શાસકોના ચારિત્ર્ય, વર્તન અને વાણીનું અનુકરણ કરશે. રાજાઓ અને એકબીજા દ્વારા પીડિત થઈને, તેઓ બધા વિનાશ પામશે.
Frequently Asked Questions
Nanda is described as the powerful son of King Mahānandi conceived in a śūdra woman’s womb. His rise is significant because it symbolizes Kali-yuga’s inversion of rāja-dharma: political authority becomes driven by sheer force, wealth, and mass armies rather than kṣatriya virtue, protection of brāhmaṇas and cows, and adherence to Vedic norms.
Cāṇakya is portrayed as the agent who destroys the Nanda dynasty after betrayal of trust and then enthrones Candragupta, initiating Maurya rule. In Bhāgavata’s framing, this highlights how dynasties pivot through adharma (treachery, coercion) even when a new order appears—underscoring that political change alone does not equal dharmic restoration in Kali-yuga.
These motifs illustrate the Kali-yuga pattern of legitimacy collapse: authority shifts from dharma-based succession to opportunistic seizure of power. The Bhāgavata uses this to teach that when leaders are not self-controlled and God-centered, governance becomes predatory, and citizens inevitably suffer and imitate the same irreligious habits.
It expresses a Bhāgavata principle of moral contagion: rājā is a social exemplar. When rulers are dominated by passion and ignorance, public culture normalizes violence, exploitation, and falsehood. The implied remedy is to seek higher exemplars—sādhus, śāstra, and Bhagavān—through śravaṇa and kīrtana, rather than accepting the king’s behavior as the standard.