Adhyaya 74
Rājasūya: Agrapūjā for Kṛṣṇa and the Slaying (and Liberation) of Śiśupāla
જરાસંધ પર વિજય અને બંધિ રાજાઓની મુક્તિ પછી, શ્રીકૃષ્ણના વૈભવથી આનંદિત યુધિષ્ઠિર તેમની સંમતિથી રાજસૂય યજ્ઞની તૈયારી કરે છે. શ્રેષ્ઠ વૈદિક ઋત્વિજોને નિયુક્ત કરી સર્વ લોકોથી રાજાઓ તથા વિવિધ સત્તાઓને સન્માનપૂર્વક આમંત્રિત કરે છે. સોમદિને સભામાં અગ્રપૂજા કોને મળે તે અંગે વિવાદ થાય છે; સહદેવ અચ્યુતને યજ્ઞના દેવતા, મંત્ર, કાળ, દેશ અને ફળ—બધાનો પરમ આધાર કહી નિર્ણય કરાવે છે. યુધિષ્ઠિર આંસુઓ સાથે પાદજલથી કૃષ્ણની પૂજા કરે છે અને સભા જયઘોષ કરે છે. કૃષ્ણસ્તુતિ સહન ન થતાં શિશુપાલ જાહેરમાં નિંદા કરે છે; ભક્તો અને યોદ્ધાઓ ક્રોધિત થાય છે, પરંતુ કૃષ્ણ તેમને રોકી સુદર્શનચક્રથી શિશુપાલનું શિરચ્છેદ કરે છે. શિશુપાલમાંથી નીકળેલું તેજ કૃષ્ણમાં લીન થઈ બતાવે છે કે પ્રભુ પ્રત્યે દ્વેષમાં પણ ચિત્ત સ્થિર હોય તો તેમના સ્પર્શથી મુક્તિ થાય છે. અવભૃથ સાથે યજ્ઞ પૂર્ણ થાય છે; સૌ સંતોષથી વિદાય લે છે, માત્ર દુર્યોધનની ઈર્ષ્યા આગળના સંઘર્ષનો સંકેત આપે છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं युधिष्ठिरो राजा जरासन्धवधं विभो: । कृष्णस्य चानुभावं तं श्रुत्वा प्रीतस्तमब्रवीत् ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—જરાસંધવધ તથા સર્વશક્તિમાન શ્રીકૃષ્ણના અદ્ભુત પ્રભાવને સાંભળી રાજા યુધિષ્ઠિર અત્યંત પ્રસન્ન થઈ પ્રભુને આ રીતે બોલ્યા।
Verse 2
श्रीयुधिष्ठिर उवाच ये स्युस्त्रैलोक्यगुरव: सर्वे लोकामहेश्वरा: । वहन्ति दुर्लभं लब्ध्वा शिरसैवानुशासनम् ॥ २ ॥
શ્રી યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—ત્રિલોકના સર્વ ગુરુજન તથા વિવિધ લોકોના નિવાસી અને અધિપતિઓ પણ, દુર્લભ એવા તમારા આદેશને શિરે ધારણ કરે છે।
Verse 3
स भवानरविन्दाक्षो दीनानामीशमानिनाम् । धत्तेऽनुशासनं भूमंस्तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३ ॥
હે કમલનેત્ર પરમેશ્વર! જે દીન મૂર્ખ પોતાને શાસક માને છે, તેમના આદેશને પણ તમે સ્વીકારો છો—હે સર્વવ્યાપી, આ તમારી અતિશય લીલામય વિડંબના છે।
Verse 4
न ह्येकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । कर्मभिर्वर्धते तेजो ह्रसते च यथा रवे: ॥ ४ ॥
પરંતુ અદ્વિતીય આદિબ્રહ્મ પરમાત્માનું તેજ કર્મોથી ન વધે ન ઘટે—જેમ સૂર્યનું તેજ તેના ગમનથી ન વધે ન ઘટે।
Verse 5
न वै तेऽजित भक्तानां ममाहमिति माधव । त्वं तवेति च नानाधी: पशूनामिव वैकृती ॥ ५ ॥
હે અજેય માધવ! તમારા ભક્તોમાં ‘હું’ અને ‘મારું’, ‘તું’ અને ‘તારું’ એવો ભેદભાવ નથી; એ તો પશુઓ જેવી વિકૃત બુદ્ધિ છે।
Verse 6
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा यज्ञिये काले वव्रे युक्तान् स ऋत्विज: । कृष्णानुमोदित: पार्थो ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिन: ॥ ६ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—આવું કહી યુધિષ્ઠિરે યજ્ઞનો યોગ્ય સમય આવવા સુધી રાહ જોઈ. પછી શ્રીકૃષ્ણની અનુમતિથી વેદમાં નિષ્ણાત, બ્રહ્મવાદી યોગ્ય ઋત્વિજોને પસંદ કર્યા, યજ્ઞ સંપન્ન કરવા માટે।
Verse 7
द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥
તેણે કૃષ્ણ-દ્વૈપાયન (વ્યાસ), ભરદ્વાજ, સુમંતુ, ગૌતમ, અસિત, વસિષ્ઠ, ચ્યવન, કણ્વ, મૈત્રેય, કવષ અને ત્રિતને પસંદ કર્યા. તેમજ વિશ્વામિત્ર, વામદેવ, સુમતિ, જૈમિનિ, ક્રતુ, પૈલ, પરાશર, ગર્ગ, વૈશમ્પાયન, અથર્વા, કશ્યપ, ધૌમ્ય, ભાર્ગવ-રામ, આસુરિ, વીતિહોત્ર, મધુચ્છંદા, વીરસેન અને અકૃતવ્રણ—આ બધાને યજ્ઞના ઋત્વિજ તરીકે નિયુક્ત કર્યા।
Verse 8
द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥
યજ્ઞ માટે દ્વૈપાયન આદિ મહર્ષિઓને જ ઋત્વિજ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. તેઓ વેદમાં નિષ્ણાત અને બ્રહ્મનિષ્ઠ હતા; તેમની સહાયથી રાજાએ યજ્ઞને વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો।
Verse 9
द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥
વિશ્વામિત્ર આદિ મહર્ષિઓ યજ્ઞના સર્વ અંગોને વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરવા સમર્થ હતા. તેમના વરણથી રાજાનો યજ્ઞ પરમ પાવન અને તેજસ્વી બન્યો।
Verse 10
उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादय: । धृतराष्ट्र: सहसुतो विदुरश्च महामति: ॥ १० ॥ ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्रा यज्ञदिदृक्षव: । तत्रेयु: सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥ ११ ॥
હે રાજા, આમંત્રિત અન્ય લોકોમાં દ્રોણ, ભીષ્મ, કૃપ વગેરે; પુત્રો સહિત ધૃતરાષ્ટ્ર અને મહામતિ વિદુર પણ હતા. યજ્ઞ જોવા ઇચ્છતા બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર—બધા ત્યાં આવ્યા. ખરેખર બધા રાજાઓ પોતાના પરિજન-સેવકો સાથે ત્યાં પહોંચ્યા।
Verse 11
उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादय: । धृतराष्ट्र: सहसुतो विदुरश्च महामति: ॥ १० ॥ ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्रा यज्ञदिदृक्षव: । तत्रेयु: सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥ ११ ॥
હે રાજન, આમંત્રિતોમાં દ્રોણ, ભીષ્મ, કૃપ, પુત્રો સહિત ધૃતરાષ્ટ્ર અને મહામતિ વિદુર પણ હતા. યજ્ઞ જોવા ઉત્સુક બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર તથા સર્વ રાજાઓ પોતાના પરિકર સાથે ત્યાં આવ્યા.
Verse 12
ततस्ते देवयजनं ब्राह्मणा: स्वर्णलाङ्गलै: । कृष्ट्वा तत्र यथाम्नायं दीक्षयां चक्रिरे नृपम् ॥ १२ ॥
પછી બ્રાહ્મણ ઋત્વિજોએ સોનાના લাঙલોથી યજ્ઞભૂમિ ખેડી, શાસ્ત્રપ્રમાણ પરંપરા મુજબ રાજા યુધિષ્ઠિરને યજ્ઞ માટે દીક્ષા અપાવી।
Verse 13
हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥
યજ્ઞનાં ઉપકરણો સોનાનાં હતાં, જેમ પ્રાચીનકાળે ભગવાન વરુણના રાજસૂયમાં હતાં. ઇન્દ્રાદિ લોકપાલો બ્રહ્મા-શિવ સહિત; ગણો સાથે સિદ્ધ-ગંધર્વો; વિદ્યાધરો, મહોરગો, મુનિઓ, યક્ષ-રાક્ષસો, ખગો, કિન્નરો, ચારણો; તેમજ પૃથ્વીના રાજાઓ અને તેમની રાણીઓ—બધા દિશાઓથી પાંડુપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરના રાજસૂયમાં આવ્યા. કૃષ્ણભક્ત માટે આ વૈભવ યોગ્ય હોવાથી તેઓ અચંબિત ન થયા.
Verse 14
हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥
યજ્ઞનાં ઉપકરણો સોનાનાં હતાં, જેમ પ્રાચીનકાળે ભગવાન વરુણના રાજસૂયમાં હતાં. ઇન્દ્રાદિ લોકપાલો બ્રહ્મા-શિવ સહિત; ગણો સાથે સિદ્ધ-ગંધર્વો; વિદ્યાધરો, મહોરગો, મુનિઓ, યક્ષ-રાક્ષસો, ખગો, કિન્નરો, ચારણો; તેમજ પૃથ્વીના રાજાઓ અને તેમની રાણીઓ—બધા દિશાઓથી પાંડુપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરના રાજસૂયમાં આવ્યા. કૃષ્ણભક્ત માટે આ વૈભવ યોગ્ય હોવાથી તેઓ અચંબિત ન થયા.
Verse 15
हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥
યજ્ઞનાં ઉપકરણો સોનાનાં હતાં, જેમ પ્રાચીનકાળે ભગવાન વરુણના રાજસૂયમાં હતાં. ઇન્દ્રાદિ લોકપાલો બ્રહ્મા-શિવ સહિત; ગણો સાથે સિદ્ધ-ગંધર્વો; વિદ્યાધરો, મહોરગો, મુનિઓ, યક્ષ-રાક્ષસો, ખગો, કિન્નરો, ચારણો; તેમજ પૃથ્વીના રાજાઓ અને તેમની રાણીઓ—બધા દિશાઓથી પાંડુપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરના રાજસૂયમાં આવ્યા. કૃષ્ણભક્ત માટે આ વૈભવ યોગ્ય હોવાથી તેઓ અચંબિત ન થયા.
Verse 16
अयाजयन् महाराजं याजका देववर्चस: । राजसूयेन विधिवत् प्रचेतसमिवामरा: ॥ १६ ॥
દેવતુલ્ય તેજસ્વી યાજકોએ વૈદિક વિધિ પ્રમાણે મહારાજ યુધિષ્ઠિર માટે રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો, જેમ પહેલાં અમરોએ વરુણ (પ્રચેતાંસ) માટે કર્યો હતો।
Verse 17
सूत्येऽहन्यवनीपालो याजकान् सदसस्पतीन् । अपूजयन् महाभागान् यथावत् सुसमाहित: ॥ १७ ॥
સોમરસ કાઢવાના દિવસે ભૂપતિ યુધિષ્ઠિરે અત્યંત એકાગ્રતાથી યાજકો અને સભાના શ્રેષ્ઠ અધિપતિઓને યથાવિધી પૂજ્યા।
Verse 18
सदस्याग्र्यार्हणार्हं वै विमृशन्त: सभासद: । नाध्यगच्छन्ननैकान्त्यात् सहदेवस्तदाब्रवीत् ॥ १८ ॥
સભાસદોએ વિચાર્યું કે પ્રથમ કોને અગ્રપૂજા આપવી; પરંતુ અનેક યોગ્ય મહાનુભાવો હોવાથી તેઓ નિર્ણય કરી શક્યા નહીં. ત્યારે સહદેવે કહ્યું।
Verse 19
अर्हति ह्यच्युत: श्रैष्ठ्यं भगवान् सात्वतां पति: । एष वै देवता: सर्वा देशकालधनादय: ॥ १९ ॥
[સહદેવે કહ્યું:] નિશ્ચિત જ અચ્યુત—ભગવાન, સાત્વતોના સ્વામી—સર્વોચ્ચ સન્માનને પાત્ર છે. યજ્ઞમાં પૂજાતી સર્વ દેવતાઓ તથા દેશ-કાળ-ધન વગેરે ઉપાસનાના અંગો પણ ખરેખર એ જ છે।
Verse 20
यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मका: । अग्निराहुतयो मन्त्रा साङ्ख्यं योगश्च यत्पर: ॥ २० ॥ एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत् । आत्मनात्माश्रय: सभ्या: सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ २१ ॥
આ સમગ્ર વિશ્વ તેના પર આધારિત છે; મહાયજ્ઞો, તેમના અગ્નિ, આહુતિઓ અને મંત્રો પણ તેના જ સ્વરૂપ છે. સાંખ્ય અને યોગ—બન્નેનું પરમ લક્ષ્ય એ એક અદ્વિતીય પ્રભુ છે. હે સભાસદો, તે અજ ભગવાન પોતે જ પોતાનો આધાર બની પોતાની શક્તિઓથી જગતની સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહાર કરે છે; તેથી જગતનું અસ્તિત્વ માત્ર તેના પર જ નિર્ભર છે।
Verse 21
यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मका: । अग्निराहुतयो मन्त्रा साङ्ख्यं योगश्च यत्पर: ॥ २० ॥ एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत् । आत्मनात्माश्रय: सभ्या: सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ २१ ॥
આ સમગ્ર વિશ્વ તેમનાં પર આધારિત છે; યજ્ઞો, અગ્નિ, આહુતિઓ અને મંત્રો પણ તેમનાં જ સ્વરૂપ છે. સાંખ્ય અને યોગ બંને તે એકમાત્ર અદ્વિતીય પરમને લક્ષ્ય કરે છે. હે સભાસદો, તે અજ ભગવાન્ પોતાને જ આશ્રય બનાવી પોતાની શક્તિઓથી જગતની સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહાર કરે છે; તેથી આ જગતનું અસ્તિત્વ માત્ર તેમનાં પર જ નિર્ભર છે।
Verse 22
विविधानीह कर्माणि जनयन् यदवेक्षया । ईहते यदयं सर्व: श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥ २२ ॥
તેઓ અહીં અનેક પ્રકારનાં કર્મો ઉત્પન્ન કરે છે; અને તેમની કૃપાદૃષ્ટિથી જ સમગ્ર જગત ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—આ શ્રેયના લક્ષણવાળા આદર્શો માટે પ્રયત્ન કરે છે।
Verse 23
तस्मात् कृष्णाय महते दीयतां परमार्हणम् । एवं चेत् सर्वभूतानामात्मनश्चार्हणं भवेत् ॥ २३ ॥
અતએવ મહાન શ્રીકૃષ્ણને પરમાર્હણ—સર્વોચ્ચ પૂજા-માન—અર્પણ કરવો જોઈએ. આમ કરવાથી સર્વ જીવોનું અને પોતાના આત્માનું પણ અર્હણ થાય છે।
Verse 24
सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदर्शिने । देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ २४ ॥
જે વ્યક્તિ પોતાના આપેલા સન્માનનું અનંત પ્રતિફળ ઇચ્છે છે, તેણે સર્વભૂતોના આત્મા, અનન્યદર્શી, પરમ શાંત અને પૂર્ણ એવા શ્રીકૃષ્ણને જ અર્હણ આપવું જોઈએ।
Verse 25
इत्युक्त्वा सहदेवोऽभूत् तूष्णीं कृष्णानुभाववित् । तच्छ्रुत्वा तुष्टुवु: सर्वे साधु साध्विति सत्तमा: ॥ २५ ॥
[શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા:] આમ કહીને, શ્રીકૃષ્ણના પ્રભાવને જાણનાર સહદેવ મૌન થયો. તેની વાત સાંભળી ત્યાં હાજર સર્વ સત્તમાઓ ‘સાધુ! સાધુ!’ કહીને તેની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા।
Verse 26
श्रुत्वा द्विजेरितं राजा ज्ञात्वा हार्दं सभासदाम् । समर्हयद्धृषीकेशं प्रीत: प्रणयविह्वल: ॥ २६ ॥
દ્વિજોએ કહેલું વચન સાંભળી રાજાએ સભાસદોના હૃદયભાવ જાણી લીધો. પ્રેમથી વિહ્વળ થઈ ઇન્દ્રિયોના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણનું સંપૂર્ણ પૂજન કર્યું.
Verse 27
तत्पादाववनिज्याप: शिरसा लोकपावनी: । सभार्य: सानुजामात्य: सकुटुम्बो वहन्मुदा ॥ २७ ॥ वासोभि: पीतकौषेयैर्भूषणैश्च महाधनै: । अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥ २८ ॥
ભગવાન કૃષ્ણના ચરણ ધોઈ મહારાજ યુધિષ્ઠિરે તે લોકપાવન ચરણામૃતજળ આનંદથી પોતાના મસ્તક પર, પછી પત્ની, ભાઈઓ, કુટુંબજનો અને મંત્રીઓના મસ્તક પર છાંટ્યું.
Verse 28
तत्पादाववनिज्याप: शिरसा लोकपावनी: । सभार्य: सानुजामात्य: सकुटुम्बो वहन्मुदा ॥ २७ ॥ वासोभि: पीतकौषेयैर्भूषणैश्च महाधनै: । अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥ २८ ॥
પછી તેણે પીળા રેશમી વસ્ત્રો અને અતિમૂલ્ય રત્નાભૂષણોથી પ્રભુનું સન્માન કર્યું; આંસુભરી આંખો હોવાથી તે પ્રભુને સીધા જોઈ શક્યો નહીં.
Verse 29
इत्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जना: । नमो जयेति नेमुस्तं निपेतु: पुष्पवृष्टय: ॥ २९ ॥
આ રીતે પ્રભુનું સન્માન થતું જોઈ ત્યાં હાજર બધા જ લોકો હાથ જોડીને ‘નમો, જય’ કહીને તેમને નમસ્કાર કરવા લાગ્યા; અને ઉપરથી પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ.
Verse 30
इत्थं निशम्य दमघोषसुत: स्वपीठा- दुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्यु: । उत्क्षिप्य बाहुमिदमाह सदस्यमर्षी संश्रावयन् भगवते परुषाण्यभीत: ॥ ३० ॥
કૃષ્ણના દિવ્ય ગુણગાન સાંભળીને દમઘોષનો પુત્ર (શિશુપાલ) અસહ્ય ક્રોધથી ભભૂકી ઊઠ્યો. તે પોતાના આસન પરથી ઊભો થયો, બાહુ ઉંચા કરી, નિર્ભયપણે સભાને ભગવાન વિરુદ્ધ કઠોર વચનો સંભળાવ્યા.
Verse 31
ईशो दुरत्यय: काल इति सत्यवती श्रुति: । वृद्धानामपि यद् बुद्धिर्बालवाक्यैर्विभिद्यते ॥ ३१ ॥
[શિશુપાલે કહ્યું:] ‘કાળ અપરિહાર્ય નિયંતા છે’ એવી શ્રુતિ આજે સાચી સાબિત થઈ; કારણ કે વૃદ્ધોની બુદ્ધિ પણ એક બાળકના વચનોથી ભટકી ગઈ છે।
Verse 32
यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बालभाषितम् । सदसस्पतय: सर्वे कृष्णो यत् सम्मतोऽर्हणे ॥ ३२ ॥
હે સભાના અધિપતિઓ! પાત્રની ઓળખમાં તમે શ્રેષ્ઠ છો; બાળકની વાત ન માનશો. તે ‘કૃષ્ણ જ અર્ચનાને યોગ્ય છે’ કહે તો પણ તમે તેને સ્વીકારશો નહીં।
Verse 33
तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् । परमऋषीन्ब्रह्मनिष्ठाल्ँ लोकपालैश्च पूजितान् ॥ ३३ ॥ सदस्पतीनतिक्रम्य गोपाल: कुलपांसन: । यथा काक: पुरोडाशं सपर्यां कथमर्हति ॥ ३४ ॥
તપ, વિદ્યા અને વ્રત ધારણ કરનાર, જ્ઞાનથી પાપમલ નાશ કરનાર, બ્રહ્મનિષ્ઠ પરમઋષિ—જેનાં લોકપાલ પણ પૂજન કરે—એવા શ્રેષ્ઠ સભાસદોને વટાવી આ ગોપાલ, કુલકલંક, પૂજાને કેમ અર્હ થાય?
Verse 34
तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् । परमऋषीन्ब्रह्मनिष्ठाल्ँ लोकपालैश्च पूजितान् ॥ ३३ ॥ सदस्पतीनतिक्रम्य गोपाल: कुलपांसन: । यथा काक: पुरोडाशं सपर्यां कथमर्हति ॥ ३४ ॥
જેમ કાગડો પવિત્ર પુરોડાશ ખાવા લાયક નથી, તેમ આ ગોપાલ—કુલકલંક—તમારી સપર્યા-પૂજાને કેમ અર્હ થાય?
Verse 35
वर्णाश्रमकुलापेत: सर्वधर्मबहिष्कृत: । स्वैरवर्ती गुणैर्हीन: सपर्यां कथमर्हति ॥ ३५ ॥
વર્ણાશ્રમ અને કુલધર્મથી વિમુખ, સર્વ ધર્મકર્મથી બહિષ્કૃત, સ્વેચ્છાચારી અને ગુણહીન—એવો માણસ પૂજાને કેમ અર્હ થાય?
Verse 36
ययातिनैषां हि कुलं शप्तं सद्भिर्बहिष्कृतम् । वृथापानरतं शश्वत् सपर्यां कथमर्हति ॥ ३६ ॥
યયાતિએ આ યાદવોના કુળને શાપ આપ્યો; તેથી તેઓ સજ્જનો દ્વારા બહિષ્કૃત અને સદા મદ્યપાનમાં આસક્ત છે. તો પછી શ્રીકૃષ્ણ પૂજ્ય કેવી રીતે?
Verse 37
ब्रह्मर्षिसेवितान् देशान् हित्वैतेऽब्रह्मवर्चसम् । समुद्रं दुर्गमाश्रित्य बाधन्ते दस्यव: प्रजा: ॥ ३७ ॥
બ્રહ્મર્ષિઓ સેવિત પવિત્ર દેશો છોડીને તેઓ બ્રાહ્મણ-તેજ વિનાના સ્થાને આશ્રયે ગયા છે. સમુદ્રમાં દુર્ગમ કિલ્લો ધારણ કરીને દસ્યુઓની જેમ પ્રજાને પીડાવે છે.
Verse 38
एवमादीन्यभद्राणि बभाषे नष्टमङ्गल: । नोवाच किञ्चिद्भगवान्यथा सिंह: शिवारुतम् ॥ ३८ ॥
આ રીતે નષ્ટમંગલ શિશુપાલે આવા અનેક અશુભ અપમાનવચનો કહ્યા. પરંતુ ભગવાને કશું ન કહ્યું; જેમ સિંહ શિયાળના રડકારને અવગણે છે.
Verse 39
भगवन्निन्दनं श्रुत्वा दु:सहं तत् सभासद: । कर्णौ पिधाय निर्जग्मु: शपन्तश्चेदिपं रुषा ॥ ३९ ॥
ભગવાનની એવી અસહ્ય નિંદા સાંભળીને સભાના કેટલાંક લોકોએ કાન ઢાંકી બહાર નીકળી ગયા અને ક્રોધથી ચેદિરાજને શાપ આપવા લાગ્યા.
Verse 40
निन्दां भगवत: शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा । ततो नापैति य: सोऽपि यात्यध: सुकृताच्च्युत: ॥ ४० ॥
જે કોઈ ભગવાનની કે તેમના નિષ્ઠાવાન ભક્તની નિંદા સાંભળીને તરત ત્યાંથી દૂર નથી થતો, તે પણ પુણ્યથી ચ્યૂત થઈ નિશ્ચિત અધોગતિને પામે છે.
Verse 41
तत: पाण्डुसुता: क्रुद्धा मत्स्यकैकयसृञ्जया: । उदायुधा: समुत्तस्थु: शिशुपालजिघांसव: ॥ ४१ ॥
ત્યારે પાંડુપુત્રો ક્રોધિત થયા. મત્સ્ય, કૈકય અને સૃઞ્જય વીરોએ સાથે શસ્ત્ર ઉઠાવી આસન પરથી ઊભા થયા—શિશુપાલનો વધ કરવા તત્પર.
Verse 42
ततश्चैद्यस्त्वसम्भ्रान्तो जगृहे खड्गचर्मणी । भर्त्सयन् कृष्णपक्षीयान् राज्ञ: सदसि भारत ॥ ४२ ॥
પછી ચૈદ્ય શિશુપાલ અચકાયા વિના તલવાર અને ઢાલ ઉઠાવી લીધી. હે ભારત, રાજસભામાં તેણે શ્રીકૃષ્ણપક્ષીયોને અપમાનભર્યા શબ્દોથી ધિક્કાર્યા.
Verse 43
तावदुत्थाय भगवान् स्वान् निवार्य स्वयं रुषा । शिर: क्षुरान्तचक्रेण जहारपततो रिपो: ॥ ४३ ॥
ત્યારે ભગવાન ઊભા થયા અને પોતાના ભક્તોને રોક્યા. પછી ક્રોધમાં તેમણે ક્ષુરધાર સુદર્શનચક્ર ચલાવી હુમલો કરતા શત્રુનું શિર કાપી નાખ્યું.
Verse 44
शब्द: कोलाहलोऽथासीच्छिशुपाले हते महान् । तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर्जीवितैषिण: ॥ ४४ ॥
શિશુપાલ હણાયો ત્યારે મહાન કકળાટ અને હોબાળો થયો. તે ગડબડનો લાભ લઈ તેના અનુયાયી થોડા રાજાઓ જીવ બચાવવાની ઇચ્છાથી ઝડપથી સભા છોડીને ભાગી ગયા.
Verse 45
चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिर्वासुदेवमुपाविशत् । पश्यतां सर्वभूतानामुल्केव भुवि खाच्च्युता ॥ ४५ ॥
શિશુપાલના દેહમાંથી એક તેજોમય જ્યોતિ ઊઠી અને સર્વે પ્રાણીઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે આકાશથી ધરતી પર પડતી ઉલ્કા જેવી વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણમાં પ્રવેશી ગઈ.
Verse 46
जन्मत्रयानुगुणितवैरसंरब्धया धिया । ध्यायंस्तन्मयतां यातो भावो हि भवकारणम् ॥ ४६ ॥
ત્રણ જન્મ સુધી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે દ્વેષમાં આસક્ત શિશુપાલ અંતે પ્રભુની દિવ્ય પ્રકૃતિને પામ્યો; કારણ કે ભાવ જ ભવનું કારણ છે.
Verse 47
ऋत्विग्भ्य: ससदस्येभ्यो दक्षिणां विपुलामदात् । सर्वान् सम्पूज्य विधिवच्चक्रेऽवभृथमेकराट् ॥ ४७ ॥
સમ્રાટ યુધિષ્ઠિરે ઋત્વિજોને અને સભાસદોને વિશાળ દક્ષિણા આપી, વેદવિધિ પ્રમાણે સૌને યોગ્ય રીતે પૂજ્યા અને પછી અવભૃથ સ્નાન કર્યું.
Verse 48
साधयित्वा क्रतु: राज्ञ: कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । उवास कतिचिन्मासान् सुहृद्भिरभियाचित: ॥ ४८ ॥
રાજા યુધિષ્ઠિર માટે તે મહાયજ્ઞ સફળતાપૂર્વક સિદ્ધ કરાવી, યોગેશ્વરોના ઈશ્વર શ્રીકૃષ્ણ સુહૃદોના આગ્રહથી થોડા મહિના ત્યાં જ રહ્યા.
Verse 49
ततोऽनुज्ञाप्य राजानमनिच्छन्तमपीश्वर: । ययौ सभार्य: सामात्य: स्वपुरं देवकीसुत: ॥ ४९ ॥
પછી દેવકીપુત્ર પ્રભુએ, ઇચ્છા ન હોવા છતાં રાજાની અનુમતિ લઈને, પત્નીઓ અને મંત્રીઓ સાથે પોતાના નગરમાં પરત ગયા.
Verse 50
वर्णितं तदुपाख्यानं मया ते बहुविस्तरम् । वैकुण्ठवासिनोर्जन्म विप्रशापात् पुन: पुन: ॥ ५० ॥
વૈકુંઠના તે બે નિવાસીઓનો ઇતિહાસ—બ્રાહ્મણોના શાપથી જેમને વારંવાર ભૌતિક જગતમાં જન્મ લેવો પડ્યો—મેં તને પહેલેથી જ વિસ્તારે વર્ણવ્યો છે.
Verse 51
राजसूयावभृथ्येन स्नातो राजा युधिष्ठिर: । ब्रह्मक्षत्रसभामध्ये शुशुभे सुरराडिव ॥ ५१ ॥
રાજસૂય યજ્ઞના અવભૃથ્ય સ્નાનથી શુદ્ધ થયેલા રાજા યુધિષ્ઠિર બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય સભામાં દેવરાજ ઇન્દ્ર સમા તેજસ્વી શોભ્યા।
Verse 52
राज्ञा सभाजिता: सर्वे सुरमानवखेचरा: । कृष्णं क्रतुं च शंसन्त: स्वधामानि ययुर्मुदा ॥ ५२ ॥
રાજાએ યથોચિત સન્માન આપેલા દેવો, મનુષ્યો અને ખેચરો સૌ શ્રીકૃષ્ણ તથા મહાયજ્ઞની સ્તુતિ કરતા આનંદથી પોતાના-પોતાના ધામે ગયા।
Verse 53
दुर्योधनमृते पापं कलिं कुरुकुलामयम् । यो न सेहे श्रियं स्फीतां दृष्ट्वा पाण्डुसुतस्य ताम् ॥ ५३ ॥
પાપી દુર્યોધન સિવાય બધા સંતોષ પામ્યા—તે કલિયુગનું સાક્ષાત્ સ્વરૂપ અને કુરુકુલનો રોગ હતો; પાંડુપુત્રની ફૂલતી સમૃદ્ધિ જોઈ તે સહન ન કરી શક્યો।
Verse 54
य इदं कीर्तयेद् विष्णो: कर्म चैद्यवधादिकम् । राजमोक्षं वितानं च सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ५४ ॥
જે વિષ્ણુ ભગવાનની આ લીલાઓનું કીર્તન કરે—શિશુપાલવધ, રાજાઓનો ઉદ્ધાર અને રાજસૂય યજ્ઞનો વિતાન—તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Frequently Asked Questions
Sahadeva’s reasoning is that Kṛṣṇa is not merely one qualified guest among many but the very ground of yajña: the devas invoked, the mantras and fires, the sacred time and place, and the capacity for results all rest upon Him as the advaya-tattva (nondual Absolute). Thus honoring Kṛṣṇa is simultaneously honoring all beings and all sacrificial principles, making agrapūjā a theological conclusion rather than a political preference.
The chapter states that consciousness determines one’s destination: sustained absorption in the Lord—whether through devotion or antagonism—creates direct contact with His transcendence. Śiśupāla’s three-lifetime fixation culminates in the dissolution of enmity at death, symbolized by the effulgence entering Kṛṣṇa. Traditional Vaiṣṇava readings distinguish this from pure bhakti (which yields loving service), yet affirm that intense God-absorption can still grant a form of mukti.
The text gives a clear dharmic protocol: one should immediately leave the place where criticism of the Supreme Lord or His faithful devotee is heard; otherwise one risks spiritual decline and loss of pious merit. This frames śravaṇa (hearing) as a sacred channel that must be protected from aparādha (offense).
Yudhiṣṭhira appoints renowned Vedic authorities as priests (ṛtviks), while the sacrifice draws a vast interplanetary assembly: major devas (e.g., Indra, Brahmā, Śiva), Siddhas, Gandharvas, Vidyādharas, Nāgas, sages, Yakṣas, Rākṣasas, and earthly kings—showing the rite’s cosmic recognition, yet culminating in Kṛṣṇa’s supremacy over all participants.